Алматы облысының Ұйғыр ауданында мәслихат депутаттығына кандидаттарды тіркеу мен сайлау науқанына қатысты мәселе көтерілді. Әлеуметтік желіде жарияланған жазба авторы жергілікті әкімдік өкілдері оның депутаттыққа кандидат болуына қарсы болғанын мәлімдеді. Оның айтуынша, әкімдік қызметкерлері кандидатурасын алып тастау қажеттігін айтып, алдағы мәслихат төрағасын сайлау мәселесін де қозғаған.
Аталған жазбада автор әкімдік өкілдерімен болған әңгіменің мазмұнын баяндаған. Оның сөзінше, оған «сіз депутаттыққа өтпеуіңіз керек, себебі ертеңгі күні біз қоятын төрағаға дауыс бермей қоясыз» деген мазмұнда пікір айтылған. Сондай-ақ кандидатурасын тіркеуден алып тастау мүмкіндігі туралы да сөз болған.
Жазба авторы мұндай жағдайға байланысты жергілікті сайлау процесінің ашықтығы мен кандидаттардың тең құқығына қатысты сауалдар көтерді. Алайда жарияланымда айтылған әңгіменің толық мән-жайын растайтын аудио немесе бейнежазба ұсынылмаған. Осыған байланысты оқиғаға қатысты тараптардың ресми түсініктемесі маңызды.
Қазақстан заңнамасына сәйкес, мәслихат депутаттығына кандидат болу үшін жергілікті әкімдіктің келісімі талап етілмейді. Конституцияның 33-бабында азаматтардың мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайлану құқығы бекітілген. Ал «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заң кандидаттардың сайлау процесіне тең жағдайларда қатысуын көздейді.
Сайлауды ұйымдастыру және өткізу міндеті сайлау комиссияларына жүктелген. Заңның 10-бабында сайлау комиссияларының қызметіне араласуға жол берілмейтіні көрсетілген. Бұл ретте жергілікті атқарушы органдардың сайлау процесіндегі рөлі мен өкілеттігі заңмен шектеледі.
Жазбада мәслихат төрағасын сайлау мәселесі де қозғалған. Қолданыстағы тәртіп бойынша мәслихат төрағасы депутаттар арасынан сайланады. Демек, бұл лауазымға қатысты шешім депутаттардың дауыс беруі арқылы қабылданады. Осыған байланысты болашақ төраға мәселесінің сайлау науқаны кезінде талқылануы да назар аудартады.
Оқиғамен қатар Ұйғыр ауданындағы кандидаттарды тіркеуге қатысты ресми шешім де жарияланды. Аудандық аумақтық сайлау комиссиясының 11 қарашадағы хабарламасында бірмандаттық сайлау округі бойынша тіркелген кандидаттардың бірінің тіркеу туралы шешімінің күші жойылғаны көрсетілген. Комиссия бұл шешімді «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңның 104-бабы 6-1-тармағының 4) тармақшасына сәйкес қабылдаған.
Аталған норма кандидаттың немесе оның жұбайының активтері мен міндеттемелері туралы декларациясында дұрыс емес мәліметтер анықталған жағдайда қолданылады. Дегенмен комиссияның жариялаған хабарламасында нақты қандай сәйкессіздік анықталғаны және шешімге негіз болған құжаттар туралы толық ақпарат берілмеген.
Осы тұста екі мәселені бөлек қарастырған жөн. Біріншісі – кандидаттың тіркеуін жоюға қатысты сайлау комиссиясының ресми шешімі. Екіншісі – әкімдік өкілдері тарапынан қысым көрсетілгені туралы әлеуметтік желіде жарияланған мәлімдеме. Қазіргі уақытта бұл екі жағдайдың арасында тікелей байланыс бар екенін растайтын ашық дерек жоқ.
2026 жылғы 29 қарашада Қазақстанның барлық өңірінде мәслихат депутаттарының кезектен тыс сайлауы өтеді. Осыған байланысты сайлау науқанының заң талаптарына сәйкес ұйымдастырылуы, кандидаттардың тең мүмкіндіктерге ие болуы және мемлекеттік органдардың бейтараптығы маңызды.
Жарияланған мәлімдемеге байланысты Алматы облысының әкімдігі мен Ұйғыр аудандық аумақтық сайлау комиссиясының түсініктемесі қажет. Атап айтқанда, әкімдік қызметкерлері мен кандидат арасында қандай әңгіме болғаны, тіркеу туралы шешімнің нақты негіздері және әлеуметтік желіде көтерілген мәселелер бойынша қандай да бір тексеру жүргізілген-жүргізілмегені әзірге белгісіз.
Оқиғаның толық мән-жайын анықтау үшін барлық тараптың ұстанымын тыңдау қажет. Өйткені сайлау процесіне деген қоғамдық сенім кандидаттардың құқықтарының сақталуына, қабылданған шешімдердің ашықтығына және заң талаптарының баршаға бірдей қолданылуына байланысты.
