Сыбайлас жемқорлық көптеген елдерде жиі кездесетін мәселе. Онымен күресу туралы сөз болғанда, әрқашан үкіметтің күш-жігерін, яғни top-down дегенді білдіреді. Бұл – сатып алудағы рейтингтік жүйелер, декларациялар бойынша талдаушы және заң жобаларын сканерлеу. Қазақстанда монетаның екінші жағы, bottom-top жүйесі – азаматтық жасанды интеллект құралдары туралы өте сирек айтылады.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, бұл екінші жартысынсыз жүйе толық жұмыс істемейді.
Қазақстанда top-down жүйесі қалай жұмыс істейді?
Жақында қазақстандық мемлекеттік сатып алуларда тендер жеңімпаздары ЖИ алгоритмін таңдай бастады. Механизм келесідей: рейтинг-баллдық жүйе 28 базадан деректерді жинайды, жеткізушінің тәжірибесін, салық тарихын және конкурс шарттарына сәйкестігін салыстырады. Мұны Қаржы вице-министрі Дәурен Кенбейіл растады. Оның пікірінше, адамның Мемлекеттік сатып алулардағы адаммен байланысы сыбайлас жемқорлыққа әкелуі мүмкін. Бұл тректің артында Қаржы министрлігі тұр. Ол мемлекеттік сатып алудың бүкіл жүйесін басқарады.
Шенеуніктердің өздері үшін екінші трек-бақылау және мұнда екі түрлі мемлекеттік органдар ойнайды. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі (Антикор) – президентке тікелей бағынатын, сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат пен сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарды тергеуге жауапты орталық мемлекеттік орган. 2024 жылы Декларанттардың кірістері мен шығыстарын салыстыратын және негізсіз байыту белгілерін іздейтін ресейлік "Посейдон" жүйесін зерттеген Антикор болды. Бұл қазақстандық жалпыға бірдей Декларациялау жүйесіне ұқсас логиканы бейімдеу туралы болды.
Жақын жерде Қаржы мониторингі агенттігі (ҚМҚ) — президенттік мемлекеттік орган жұмыс істейді, бірақ кірістерді жылыстатуға және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл, экономикалық және қаржылық құқық бұзушылықтарды анықтау және тергеу сияқты басқа да мандаты бар. Ресми түрде, бұл әртүрлі міндеттері бар екі түрлі ведомство — Антикор шенеуніктерге және сыбайлас жемқорлық схемаларына, қаржылық ағындарға және кірістерді заңдастыруға қарайды, бірақ екі құрылым да бір орталыққа бағынады және деректерді талдаудың ұқсас AI құралдарына сүйенуі мүмкін.
Үшінші трек – алгоритмдер, олар нормативтік актілердің жобаларында сыбайлас жемқорлық факторларын іздейді, бюджетті қымбат қолмен сараптамаға үнемдейді.
Мұның бәрі – классикалық top-down тәсілі: қаржы министрлігі, Антикор және АФМ құрал жасайды, мемлекет оны иеленеді, мемлекет олжалармен не істеу керектігін шешеді.
Жемқорлыққа қарсы ЖИ жобасын жасаушы Форджан, Кебис және Старкен зерттеуді Латын Америкасында өткізді.
Зерттеушілердің бірі парламент депутаттарының мыңдаған күнделікті шығын чектерін физикалық түрде қолмен тексере алмайтынын айтты. Бұл мәселені тек алгоритм шеше алады.
Әлемдік тәжірибеден мысал ретінде Бразилиялық operation Serenata de Amor жобасы келтірілген. Онда бағдарламашылар, экономистер мен әлеуметтанушылар парламентшілердің шығындарын талдаудың ашық құралын құрды. Қазақстанда мұндай азаматтық жобалар әзірге жоқ. Тек қана мемлекеттік жүйелер бар. Үкіметтік емес ұйымдардың немесе журналистердің мемлекеттік шығындарын бірдей логикамен бақылайтын тәуелсіз open-source жобалары туралы айта кеткен жөн.
Зерттеулер ЖИ-дің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте фактіден кейін ғана емес, сонымен бірге алдын-ала болжау, демек, алдын-ала әрекет ету қабілетін растайды. Бірнеше академиялық жұмыстар мұны іс жүзінде сынап көрді. Бразилия мен Италияда ғалымдар жергілікті билік деңгейінде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін болжайтын модельдер жасады. Зерттеушілердің тағы бір тобы бір уақытта кіммен жүйелі түрде дауыс беретінін талдады. Бұл сыбайлас жемқорлыққа немесе қаржылық схемаларға қатысатын саясаткерлерді шығаруы мүмкін. Чехияда ұқсас тәсіл бизнеске қолданылды: алгоритм қай фирмалардың саясатпен байланысты екенін және мүдделер қақтығысын тудыруы мүмкін екенін болжау үшін компаниялардың датасетін құрды.
Басқа елдердің мысалы көрсеткендей, AI модельдері әртүрлі ақпарат жиынтығында сыбайлас жемқорлықтың әртүрлі түрлеріне тән заңдылықтарды тани алады. Бұл дегеніміз, Парламентте дауыс беруді, шенеуніктермен байланысты компаниялардың тізілімдерін, жергілікті әкімдіктердің шығыстар тарихын талдауға болады.
Жүйеде, бір қарағанда, зерттеушілер мәселені өте қисынды деп санайды. Мемлекеттік сыбайлас жемқорлыққа қарсы Жасанды интеллект сыртқы бақылаушыны түсіну үшін күрделі және мемлекеттің өзінен басқа ешкімге есеп бермейді. Ал азаматтар, керісінше, көбінесе деректерге қол жеткізе алмайды және табылған бұзушылықты нақты іс жүргізуге жеткізуге өкілеттігі жоқ.
Зерттеушілер парадоксты атап өтті – мемлекет сыбайлас жемқорлыққа қарсы жасанды интеллектті неғұрлым көп қаржыландырса және бақыласа, соғұрлым ол қандай модельдерді салуға болатынын шешеді және bottom-up бастамалары тәуелсіз болуы керек бақылауда болады.
Осылайша, әлемдік тәжірибе мемлекеттік сатып алулар мен декларацияларды машинада оқылатын форматта жариялауды кеңес береді. Тек сұраныс бойынша ғана емес; тәуелсіз әзірлеушілер үшін гранттар мен хакатондар ұйымдастыру, онда журналистер мен айтишниктер өз құралдарын мемлекеттік құралдармен қатар құра алады; ресми органдарды құқықтық салдардың болмауына байланысты азаматтық жүйелерді елемеуге міндеттеу және мемлекеттік сыбайлас жемқорлыққа қарсы модельдердің түсіндірілуін қамтамасыз ету керек.
