Қазақстанда кедейліктің ең ауыр жүгі көпбалалы отбасыларға түсті. Ресми кедейлердің 82,5 пайызын бес және одан көп мүшесі бар шаңырақтар құрап отыр – салдары бірінші кезекте балаларға тиіп жатыр.
Трагедияның түбінде – жоқшылық
Кедейлік қасіретке орай тек сандармен өлшенбейді. 2019 жылы Астанада уақытша баспанада түнде өрт шығып, бір үйдің бес қызы көз жұмды. Ата-ана түнгі ауысымға кеткен еді, балалар жалғыз қалған еді. Ұқсас оқиғалар кейін Жамбыл, Қостанай, Батыс Қазақстан облыстарында да тіркелді – арзан, тар, қауіпті баспанада көпбалалы отбасылар тұрып жатты.
Бұл оқиғалар «ата-ана кінәлі ме?» деген сұрақтан бұрын «неге күндіз-түні жұмыс істесе де, қауіпсіз үйге қолы жетпей жүр?» деген сұрақты қоюға итермелейді.
Қағаздағы өсім, қалтадағы құлдырау
Экономика өсіп жатыр делінсе де, халық қалтасы жұқарып бара жатыр. Ұлттық статистика бюросының (ҰСБ) дерегінше, 2025 жылы еліміздегі орташа айлық 429 368 теңгеге жетті. Алайда медианалық жалақы 302 584 теңге болды – яғни еңбеккерлердің жартысы осы сомадан аз алады.
Номинал кіріс сәл өссе де, нақты кіріс 11 пайызға төмендеді – инфляция табысты «жеп қойды». Орташа ақшалай шығыс 324 531 теңге құрап, оның 296 958 теңгесі тұтынуға жұмсалды. Соның ішінде 169 814 теңге, яғни 57 пайыздан астамы азық-түлікке кетті. Ақша негізгі қажетке ғана жетіп, білімге, денсаулыққа, баспанаға инвестиция жасау қиындап кетті.
Қала мен ауылдың айырмасы айқын көрінеді: қалада тұтыну шығыны 331 308 теңге болса, ауылда 237 299 теңге болды. Азық-түлікке қалада кірістің 51,9 пайызы, ауылда 55,1 пайызы жұмсалды – ауылдағы отбасы сапалы өмірге қаражат бұруға мүлдем мүмкіндік таппай отыр.
Ресми кедейлер және «көлеңкелі» көлем
ҰСБ есебінше, қазақстандықтардың 5,3 пайызы кедейлік шегінен төмен өмір сүріп жүр – бұл 1 078 660 адам (190 484 отбасы). Бірақ децильдік бөлініске қарасақ, табысы ең төменгі екі топқа 4,09 миллионға жуық адам кіріп тұр. Демек, ресми есепке ілінбеген мұқтаждар әлдеқайда көп болуы мүмкін.
Еңбек нарығында да соны көріп отырмыз: жұмыссыздық ресми 4,6 пайыз (448,6 мың адам) деңгейінде болса да, 4,6 миллионнан астам адам мүлдем еңбек нарығына қатыспай отыр. Оның ішінде бала күтімімен үйде отырған аналар көп отырады.
«Ресурстың жұқаруы»: неге көп балалы кедейленіп кетеді?
Негізгі себепті демограф-ғалымдар «ресурстың жұқаруы» деп түсіндіреді: бір табыс неғұрлым көп адамға бөлінсе, әрқайсына тиетін үлес соғұрлым аз келеді. Асель Изекенова (Сағадиев атындағы Халықаралық бизнес университеті) балалар табыс әкелмейтін иждевенді жаста болғандықтан, отбасылық бюджетке салмақ күшейетінін айтады.
Бұған ата-ананың білімі мен жұмысы қосымша әсер етеді: дипломы әлсіз, кәсібі сұранысқа сай емес әкелер төмен ақы төленетін не бейресми қызметпен күнелтіп жүр. Ал аналар бала саны көп болғанда жылдар бойы еңбек нарығынан сыртта қалып қояды – жарты күндік жұмыс сирек, арзан бақша мен ясли жетпей тұр.
Салдарынан көпбалалы шаңырақтар кедейліктің тұзағынан шыға алмай қиналып жүр, ал сол тұзақ ұрпақтан ұрпаққа беріліп бара жатыр.
Балалар кедейлігінің картасы
«Қазақстан балалары» (2024) жинағына сүйенсек, елде 6 841 445 бала бар. Олардың 0–14 жас тобының 43,7 пайызы кедейлік шегінен төмен кірісі бар отбасында өмір сүрді – бұл 2,5 миллионнан аса бала. 15–17 жастағы тағы 77 852 жасөспірім де мұқтаж отбасында өмір сүрді.
ЮНИСЕФ-тің 2023 жылғы есебі көпөлшемді кедейлік деңгейін 28,5 пайыз деп көрсетті – бұл 1 893 768 бала. Яғни мәселе тек ақшада емес, денсаулық, білім, баспана, қауіпсіздік, инфрақұрылым қолжетімділігінде де туындап тұр.
Өңірлер бойынша ең қиын жағдай Түркістан (54,3%), Маңғыстау (50,3%), Солтүстік Қазақстан (39,2%) және Ақмола (36,4%) облыстарында тіркелді. Ауылда тұратын балалар қаладағы құрдастарына қарағанда көбірек шеттетіліп отыр: ауылда көпөлшемді кедейлік 34,8 пайыз, қалада 24,4 пайыз деңгейінде қалып отыр.
Ақшалай кедей балалардың 44 пайызы бір мезгілде көпөлшемді кедейлікке де түсіп кетіп отыр – бұл жан-жақты қолдауды талап етеді.
Ерекше мұқтаж топ – мүгедектігі бар баласы бар отбасылар. Шамамен 94 988 осындай үй шаруашылығында көпөлшемді кедейлік 43,4 пайызға дейін жетіп отыр. Мұндай отбасыларға реабилитация, инклюзивті білім, көлік, күтім сияқты қосымша шығындар ауыр тиіп жүр.
Көпбалалы отбасылардың үлесі неге басым?
ҰСБ дерегі бұл сұраққа нақты жауап беріп отыр: бес және одан көп мүшесі бар отбасылар ресми кедейлердің 82,5 пайызын құрап отыр (890 469 адам). Тіпті кей өңірлерде кедейліктің басым бөлігі тек осы санатта шоғырланып тұр: Астана мен Атырау облысында кедейлер дерлігі толық көпбалалы отбасылардан тұрып тұр; Түркістан мен Қызылордада да үлес өте жоғары болып тұр.
Жан басына шаққан табысы 200 мың теңгеден жоғары ең ауқатты топқа көпбалалы отбасылардың небәрі 2,2 пайызы ғана кіріп тұр. Ал екі адамнан тұратын отбасылар бұл топтың үштен біріне жуық бөлігін алып отыр – бала жоқ жерде «молшылық» жиірек кездесіп отыр.
Әлеуметтік саясат қысқарса, кім зардап шегеді?
Үкімет 2026 жылы әлеуметтік төлемдерді «нысанаға дөп тигіземіз» деп, қамтуды тарылтуды жоспарлап отыр. Қажеттілікті скоринг арқылы бағалау тәсілін Еңбек министрлігі енгізіп жатыр. Ресми түсіндірме «иждевеншілікті тежеу» деп беріліп отыр.
Бірақ тәуекел бар: табысы қағазда шамалы жоғары көрінгенімен, шын мәнінде күнкөрісі нашар отбасылар қолдаудан айырылып қалуы мүмкін. Ал дәл осы кезеңде жәрдемақылар жалпы табыстың орта есеппен 3,5 пайызын ғана құрап келді, адресаттық көмек үлесі тіпті мардымсыз үлес алып келді.
ЮНИСЕФ өкілі Раушан Ибрашева реформалар балалардың мүддесіне сай жасалуы керек дейді: төлемдерді инфляцияға уақтылы индексациялау, шағын балаларға арналған әмбебап қолдауды кеңейту, қызметтерге қолжетімділікті арттыру, цифрлық проактив қолдауды күшейту – осылар нақты нәтижеге жеткізеді дейді.
Не істеу керек?
Сарапшылар бірнеше нақты бағытты ұсынады:
– Әлеуметтік төлемдерді нақты инфляцияға байланысты тұрақты индексациялау керек.
– 0–3 жас аралығындағы балаларға әмбебап қолдауды кеңейту керек, адресаттық көмекпен ұштастыру керек.
– Қолдаудың адресаттылығын арттыру үшін деректер сапасын жақсарту, көпөлшемді балалар кедейлігінің индексін тұрақты есептеу керек.
– Бала күтімі инфрақұрылымын (ясли, балабақша, күтім қызметі) көбейтіп, аналарға икемді жұмыс орындарын ашу керек.
– Қолжетімді баспана, денсаулық және білім қызметтерін күшейту керек; ауыл мен қала арасындағы алшақтықты азайту керек.
Асель Изекенова әлеуметтік қорғаныс пен нысаналы қолдау ең жоғары қайтарым беретін саясат ретінде жұмыс істейтінін айтады. Жұмыс орындарын көбейту, біліктілікті арттыру, инфрақұрылымды жақсарту арқылы отбасыларды кедейліктен шығару мүмкін болады дейді.
Қорытынды
Инфляция табысты жұқартып тұр, ал шығынның жартысы ас-ауқатқа кетіп жатыр. Көпбалалы отбасылар «ресурстың жұқаруы», еңбек нарығына шектеулі қатысу, арзан әрі қауіпті баспана, білім мен денсаулық қызметтерінің қолжетімсіздігі салдарынан кедейлік тәуекеліне ең жиі түсіп отыр. Ең үлкен салдарды балалар тартып жүр – бүгінгі шектеу ертеңгі әлеуетті кемітіп жүр.
Әлеуметтік қолдауды қысқарту дәл осы топқа ең ауыр соққы болып тиюі мүмкін. Сондықтан көмек дәл және дер кезінде жетуі, балаларға сезілерлік әсер беруі, ал еңбек нарығы ата-аналарға икемді мүмкіндік ұсынуы қажет. Балаларға салынған инвестиция ертеңгі экономикаға қосылған үлеске айналатынын мемлекет түсінуі керек.
Бұл туралы Qamshy.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.
