2026 жылдың наурыз айында АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы әскери операциясы 18-күнге ұласып, тек екіжақты қақтығыс шеңберінен шығып, толыққанды аймақтық дағдарысқа айналды. Қазіргі жағдай әскери, экономикалық және гуманитарлық тұрғыдан күрделеніп отыр.

Әскери жағдай: Соғыс бірнеше бағытта жүріп жатыр

Қақтығыстың негізгі ерекшелігі — оның бір мезетте бірнеше ел аумағына таралуы.

Иранның ірі қалалары, соның ішінде Тегеран, Кередж, Ширазда жарылыстар мен әуе соққылары тіркелді

Бейбіт тұрғындар арасында қаза болғандар саны өсуде.

Иран жауап ретінде Парсы шығанағындағы АҚШ және одақтас нысандарға зымыран және дрон шабуылдарын жасады

Сонымен қатар:

Лебанон аумағында Израиль мен «Хезболла» арасындағы соғыс күшейді.
Израиль шектеулі құрлық операцияларын бастаған.

1 миллионнан астам адам босқынға айналған.

Бұл жағдай соғыстың классикалық мемлекетаралық соғыстан гибридті, көп деңгейлі қақтығысқа айналғанын көрсетеді.

Парсы шығанағы: Соғыс жаңа аймақтарға таралуда

Соғыс тек Иран мен Израиль арасында емес, бүкіл Парсы шығанағына әсер етуде:

Біріккен Араб Әмірліктері аумағында мұнай инфрақұрылымдарына дрон шабуылдары жасалды.

Катар мен Сауд Арабия зымырандарды әуеде жойғанын хабарлады.

Квейт дрон қауіптеріне қарсы әрекет етуде.

Бахрейн жүздеген зымыран мен дронды залалсыздандырған.

Бұл аймақтың толыққанды соғыс аймағына айналу қаупін күшейтеді.

Ормуз бұғазы: Әлемдік экономикаға басты қауіп

Қақтығыстың ең маңызды геосаяси нүктесі — Ормуз бұғазы.

Иран бұл стратегиялық теңіз жолын бақылауда ұстап, қарсыластарына қысым көрсетуде. Нәтижесінде:

Мұнай тасымалы бұзылды.
Әлемдік мұнай бағасы шамамен 50%-ға өсті (Brent ~$106).
Кеме қатынасы мен сақтандыру күрт қымбаттады.
Бұл жағдай әсіресе Азия елдеріне (Қытай, Үндістан, Жапония) ауыр соққы болуы мүмкін.

Гуманитарлық дағдарыс:

Бейбіт халық зардап шегуде.
Соғыстың ең ауыр салдары — қарапайым халыққа тиіп отыр:
Иранда 1 400-ден астам адам қаза тапқан, 18 мыңнан астамы жараланған
3,2 миллионға жуық адам ел ішінде қоныс аударуға мәжбүр.
Мектептер мен тұрғын үйлерге соққылар жасалған.
Балалар арасындағы құрбандар туралы деректер халықаралық реакция тудырды.
Сонымен қатар мәдени мұралар да зардап шегуде — ондаған тарихи нысан зақымданған.

Саяси фактор: Әлемдік күштер позициясы

АҚШ президенті Дональд Трамп одақтастарын Ормуз бұғазын қорғауға шақырды. Алайда:
Еуропа елдері соғысқа тікелей қатысудан бас тартуда. 
Генмания бұл соғысты қолдамайтынын білдірді.
ЕО әскери араласуға дайын емес.
Бұл Батыс ішінде де бірлік жоқ екенін көрсетеді.

Стратегиялық талдау: Иранның тактикасы

Сарапшылардың пікірінше, Иран классикалық соғыс емес, «асимметриялық соғыс» жүргізуде:

Географияны (Ормуз бұғазы) басты құрал ретінде пайдалану.

Тікелей емес, прокси күштер арқылы соғысу
Ұзаққа созылатын «шыдам соғысын» таңдау
Бұл АҚШ пен Израиль үшін тез жеңіске жетуді қиындатады.

Соңы қалай болуы мүмкін?

Қазіргі жағдай үш негізгі сценарийге әкелуі мүмкін:

1️⃣ Ұзаққа созылатын соғыс

Иран асимметриялық қысымды жалғастырып, қақтығыс айларға созылады

2️⃣ Аймақтық толық соғыс

Парсы шығанағы елдері толық тартылып, соғыс кеңейеді

3️⃣ Жаһандық экономикалық дағдарыс

Мұнай мен логистика дағдарысы әлемдік рецессияға әкелуі мүмкін