Қазақстандағы конституциялық реформа құқықтық нормаларды әдеттегі түзету шеңберінен шығады. Бұл Негізгі Заңда институттардың тұрақтылығы, азаматтардың құқықтарын қорғау және басқарудың заманауи моделі бірінші орынға шығатын мемлекет пен қоғам арасындағы қатынастардың жаңа логикасын бекіту әрекеті туралы. 2026 жылдың 15 наурызына жаңа Конституция жобасы бойынша республикалық референдум тағайындау бұл процеске ерекше мән береді. Өйткені жоба ресми түрде жарияланып, халықтың тікелей ерік-жігеріне шығарылды.
Жаңа Конституцияның жобасы тек институционалды ғана емес, сонымен бірге құндылық бағдарларын да белгілейтіні маңызды. Онда "Әділетті Қазақстан", "Заң және тәртіп" идеялары, сондай-ақ адам құқықтарының, ғылымды, білім мен инновацияны дамытудың басымдығы көрсетілген. Мұндай тәсіл Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев дәйекті түрде ілгерілетіп келе жатқан бағыт біржолғы өзгерістерге емес, ел дамуының ұзақ мерзімді құқықтық және саяси негізін қалыптастыруға бағытталғанын көрсетеді. Бұл ретте жаңғырту, қоғамдық қатысу және институционалдық жауапкершіліктің үйлесіміне барған сайын айқын сүйенетін Қазақстан саясатының күшті жағы да айқын көрінеді. Референдум Негізгі Заңның заңдылығына қалай әсер ететіні, мемлекеттің заңдылығы мен жауапкершілігі қағидаттарын қандай құқықтық тетіктер күшейтетіні және Конституцияны жаңарту елдің одан әрі дамуының маңызды тірегі бола алатындығы туралы заң ғылымдарының докторы Ермек Әбдірасұлов пайымдайды.
- Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Конституция жобасы бойынша референдум өткізуге бастамашы болды. Конституциялық құқық тұрғысынан алғанда, Негізгі Заңның заңдылығын және қоғамның мемлекеттік институттарға деген сенімін нығайту үшін өзгерістерді қабылдаудың мұндай форматы қаншалықты маңызды?
- Президенттің бастамасымен конституциялық құқық тұрғысынан жаңа Конституция жобасы бойынша референдум өткізу түбегейлі маңызға ие. Бұл негізгі Заңның заңдылығын күшейтетін және азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сенімін нығайтатын халықтық егемендікті іске асырудың маңызды тетігі.
Демократиялық теорияда саяси шешімдерді неғұрлым тұрақты және мойындайтын қоғамдық қатысу болып табылады. Халықтың тікелей еркімен қабылданған Конституция тар саяси шеңберде қабылданған құжат ретінде емес, жалпыұлттық келісім ретінде қабылданады. Сондықтан, бұл жағдайда референдум жаңа Конституцияның заңды күшін бекітіп қана қоймай, сонымен бірге қоғамның мемлекеттің құқықтық негіздерін құруға қатысу сезімін қалыптастырады.
- Азаматтардың құқықтық санасын дамыту, билік институттарына деген сенімді нығайту және қоғамның мемлекеттік саясатты қалыптастыруға қатысуы үшін жаңа Конституция жобасы мен алдағы референдумды ашық қоғамдық талқылаудың маңыздылығын қалай бағалайсыз?
- Жаңа конституция жобасын ашық талқылау және референдумның өзі саяси-құқықтық рәсім ретінде ғана емес, азаматтардың құқықтық санасын дамыту факторы ретінде де маңызды. Адамдардың Конституцияны қабылдау тәсілі олардың бүкіл саяси жүйеге және билік институттарына деген көзқарасына көп әсер етеді.
Талқылауға қатысу азаматтарға мемлекеттік саясаттың негіздерін қалыптастыруға өздерінің қатысуын сезінуге мүмкіндік береді. Нәтижесінде ұжымдық және жеке құқықтық сана нығаяды. Бұл тұрғыда Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен конституциялық реформа қоғам мен мемлекет арасындағы сенімді нығайтуға ықпал етеді, өйткені ол конституциялық өзгерістерді азаматтардың тікелей қатысуының нәтижесі етеді.
