Кенді Алтайдағы ілкімді жобалар
Ел экономикасының әлеуетті менеджерлерінің бірі, Елбасы сеніміне ие болған саясаткер Даниал Ахметовтің Шығыс Қазақстан облысының екі тізгін, бір шылбырын қолына алғанына – бір жыл. Даниал Кенжетайұлы 2014 жылдың 11 қарашасында Президент Жарлығымен Шығыс Қазақстан облысының әкімі болып тағайындалды. Бір жыл – былай қарасаңыз, қас-қағым сәт. Алайда, әлем жұрты әлем-тапырық күй кешіп, дүниенің түкпір-түкпірінде отты ошақтар көбейіп, қаржылық қыспақ қос өкпеден қыса бастаған дағдарысты уақытта әр күннің репетін танып, барлық саланы бағдарлай білу білікті басшыға тән. Мемлекет басшысының сынынан өткен, ел Үкіметіне жетекшілік жасап, теріскей өңірлерді басқарған, алып құрлықтағы жаңа құрылым – Еуразиялық экономикалық одақтың ісін ілгерілеткен мәттақам маманның Алтай мен Алакөл арасын алып жатқан алып өңірдің өндірісі мен өнерін өрістетуде, берекесі мен бірлігін бекемдеудегі қызметіне қысқаша шолу жасауды жөн санадық. Қыркүйек айының басында Елбасы қабылдауында болған өңір басшысы өндірісті облыстың әлеуметтік-экономикалық ахуалын баяндап, даму көрсеткіштері алдыңғы кезеңдегіден жоғары екендігін, валюта нарығындағы жағдайға қарамастан оң өзгерістер барлығын, «Қазцинк», «Азия АВТО» сынды ірі кәсіпорындардың өз өнімдерін өткізуде орын алған іркілістің қысқарғанын, облыс өнімдеріне сұраныс өсіп келе жатқанын жеткізген болатын. Әлбетте, бұл өңір экономикасының жалпы картинасы. Белгілі бір сандарға бағынатын өсім көрсеткіштері айтуға оңай болғанымен, сала-сала бойынша қиын кезеңде ілкімді іс жүргізу қажыр-қайратты талап ететіні сөзсіз. Облыс әкімі Д.Ахметов шикізаттың бағасы төмендеуіне байланысты халықаралық қаржы институттарымен, жекелеген инвесторлармен келісімдер жүргізу арқылы өңірге өріс болатын жаңа қаржы көздерін табуда табандылық танытып келеді. Мәселен, Шығыс өңіріне концессия мен жеке инвесторлардың қатысуымен әлеуметтік маңызды жобаларға 70 миллиард теңге тартылмақ. Оның ішінде бірінші кезектегі нысандар ретінде мемлекеттік-жеке әріптестік шеңберінде облыс орталығында 11 балабақша, Семейде 5 балабақша және қос қалаға қос аурухана салынатынын айтсақ болады. Еуропалық Қайта құру және даму банкі жылумен, сумен және электрмен қамтуға байланысты 5 жобаны қолдады. Осы арқылы Өскемен мен Семейдің инфрақұрылымы біршама жақсармақ. Ал қалған қалалар мен аудандар бойынша 147 миллиард теңгенің инвестициялық жобалары әзірленді.
Өндіріс өсімі
Елбасы тапсырмаларын орындау мақсатында, индустриялық-инновациялық даму бағдарламасын жүзеге асырудың маңызы зор. 2015-2019 жылдары аталған бағ­дар­лама аясында 535,8 миллиард теңге инвестиция есебінен 30 жоба жүзеге асырылмақ. Нәти­жесінде 10,5 мың жұмыс орны құрылады. Оның ішінде екі жоба республикалық маңызға ие. Атап айтқанда, Өскемен қаласындағы «Азия АВТО Қазақстан» АҚ-тың толық циклді автозауыт және автокомпоненттер өндірісі бойынша технопаркі мен «KazMineralsPLC» ЖШС Ақтоғай тау-кен байыту комбинатының құрылыстары жүргізілуде. «БИПЭК АВТО – Азия АВТО» қазақстандық хол­дингі мен ресейлік автоөндіруші «АВТОВАЗ» ААҚ-тың біріккен кәсіпорнын 2017 жылы пайда­лануға беру жоспарланып отыр. ­Осы арқылы Өскеменде жы­лына 12 мың автокөлік шығарылмақ. Сонымен бірге, облыста автокластерді дамытудың халықаралық талаптарға сай жос­пары жасалуда. Оны әзірлеуге «Price waterhouse Coopers» атты халықаралық ірі консалтинг компаниясы шақырылды. Ағымдағы жылы 13,6 миллиард теңгеге 13 жо­баны іске қосу арқылы 700 тұ­рақ­ты жұмыс орнын құру жос­­пар­ланды. 2020 жылға қарай өңірлік ішкі өнім көлемін биылғы жылмен салыстырғанда 12,7 пайызға арттыру көзделіп отыр.
Кенді Алтайдың металлургия өнеркәсібі ел экономикасының жетекші салаларының бірі. Сондықтан, бұл саланың өңірдегі үлесі 45 пайызға тең. Негізінен экспортқа шығарылатын өнімді өндіру өте маңызды. Осы жылы ел Үкіметі өнеркәсіптік кәсіп­орындарды қолдау жөніндегі іс-ша­ралар жоспарын жасады. Атал­ған дағдарысқа қарсы шаралар шеңберінде облыста бірқатар мәселелер шешімін тапты. «Қазцинк» ЖШС үшін Шаймерден кенішіндегі тотықты мырыш кенін тасу барысында теміржол желісі қызметінің коэффициенттерін уақытша төмендету, қорғасын концентратын тасымалдауға импорттық баж салығын алмау мерзімі ұзартылды. «Өскемен титан-магний комбинаты» АҚ пен «Екібастұз ГРЭС-1» ЖШС арасында сату-сатып алу келісімдері бекітілді. Өңір кәсіпорындарының ағымдағы мәселелерін шешу мақсатында Үкіметке ұсыныс жасау үшін облыстық дағдарысқа қарсы іс-шаралар жөніндегі жедел штаб құрылды. Штаб ай сайын ірі және орта өнеркәсіп орындарының шығарған өнімдеріне сараптама жүргізіп отырады. Әрине, дағ­дарыс салқыны металлургия кәсіпорындарына да тиді. Мәселен, қаңтар-қыркүйек айларында тау-кен өнеркәсібінің өндіріс көлемі 70,5 миллиард теңгені құрады. Бұл өткен жылғы уақытпен салыс­тырғанда 10 пайызға төмен. Оның негізгі себептері кеннің азаюы, кеніштерді пайдаланудың экономикалық жүйелілігінің жоқ­тығы, кен жынысының өте тереңде жатуы және қайта өңдеудің тиімді технологиясының аздығы болып отыр. Осыған байланысты минералды шикізат көзінің орнын толтыру өте маңызды. Сондықтан Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес елімізде 2015-2019 жылдарға арналған геологиялық барлау жұмыстарын жүргізу бағдарламасы қабылданған болатын. Биыл геологиялық зерттеу, жер қойнауы мен оны пайдалануға мониторинг жасау үшін респуб­лика бюджетінен 1847,9 миллион теңге бөлінді. Кейбір кәсіп­орындар жеке қаражаты есебінен геологиялық барлау жұмыстарын жүргізуде.
Тауарлы сүт фермалары
Облысқа келген күннен бас­тап Даниал Кенжетайұлы эко­номикалық өсімді қамтамасыз етумен бірге халықтың әл-ауқатын арттыруға бағытталған тиімді жобаларға назар аударды. Саралаудан өткен сүбелі істің бірі – тауарлы сүт фермаларын құру. Шығыс өңірі – елімізде сүт өндіруден алғашқы орынды иеленеді. Өңірде ірі сүт өңдеу кәсіпорындарының шоғырланғандығына қарамастан, сүт шикізатының 70 пайызы қа­рапайым тұрғындардың еншісінде. Сондықтан, облыс әкімі алғашқы жұмысты сүт қабылдау пункттерін құрудан бастады. Бүгінде облыстың барлық аудандарында дерлік сүт қабылдау орындары жұмыс істеп тұр. Елбасы тапсырмасы бойынша, сырттан келетін сүт тауарларымен бәсекелес болу, өз өнімімізді өзгеге сата білуіміз керек. Бұл үшін ауылдарда кооперативті өндіріс дамуы тиіс. Бірнеше бағытты қамтитын кешенді бағдарламаны жүзеге асыру мақсатында, қолданыстағы тауарлы сүт фермаларын жаңғырту және жаңа ферма құрылыстарын салу жоспарланды. Алғашқы кезекте, 2015-2016 жылдары 9 тауарлы сүт фермасын құрып, 28 ферманы қайта жөндеуден өткізу көзделді. Барлығы – 37 нысан. Халықтан сүт сатып алуды ұйымдастыру үшін жыл соңына дейін 33 пункт ашылмақ. Қазіргі кезде 26 пункт жұмыс істеп тұр. Сондай-ақ, сүт өңдеу кәсіпорындарының қуатын еселеу қарастырылуда. Яғни, олар өңдейтін сүт көлемі кем дегенде 70 пайызға жетуі тиіс. Осы арқылы жылына халықтан 25 мың тонна сүт сатып алынбақ. Өңір жоспары бойынша алдағы екі жылда жылына 100 мың тонна сүт өңделеді.
Қарқынды құрылыс
Негізгі мамандығы құрылыс инженері болып табылатын Д.Ахметов аталған салаға айрықша назар аударып келеді. Құрылысы ұзаққа созылған нысандар жіті бақылауға алынды. Бір жыл бұрын мұндай нысандар саны 118 болса, қазіргі жағдай мүлдем басқаша. Уақытынан кешіктірілген құрылыстың 80 пайызы жыл соңына дейін аяқталады. Өңір басшысы көбіне-көп мектептер мен балабақшаларды үлгілік жоба бойынша шақтап салу қажеттігін ескертуде. Бұл қаржыға да үнем. Оның үстіне, ауылдағы бала санын сараламай сарайдай мектеп салудың кімге қажеті бар? – дейді облыс әкімі.
Биыл жалпы ауданы 449,1 мың шаршы метр болатын 5854 пәтерлік 65 көпқабатты тұрғын үйдің құрылысы жүргізілуде. Ағымдағы жылдың 9 айы ішінде 13 көпқабатты үй мен 1250 жеке тұрғын үй пайдалануға берілді. Жыл соңына дейін тағы 12 көпқабатты үй тапсырылады. Бұл ретте құрылыс қарқынын сақтау үшін түрлі қаржы институттарын тартуға үлкен көңіл бөлінді. Бүгінде «Ертіс» ӘКК ҰК» АҚ несие бағдарламасымен 7 тұрғын үйдің құрылысын жүргізсе, «Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ-пен бірге 13 үй салынуда. Сондай-ақ, «Қазақстан ипотекалық компаниясы» АҚ қаржысына 5 жалға берілетін үй құрылысы жүргізіліп жатыр. Қазақстан ипотекалық компания­сына ағымдағы жылы 25 миллиард теңгеге тұрғын үй алаңының құрылысына арналған 30 жер учаскесі бөлінді. Компанияға үлгілік жобалар ұсыну мен инженерлік инфрақұрылыммен қамтамасыз ету Өскемен мен Семей қалаларының әкімдеріне тапсырылды.
Ауыл шаруашылығы
Шығыс өңірінің ауыл шаруа­шылығының әлеуеті зор. Алайда, агроөнеркәсіптік кешенді дамы­тудың қиындықтары ретінде өнді­ріс инфрақұрылымының дамы­мауы, жемшөп дайындау ұйым­дары желісі мен өндірушілердің тауарының аздығы, негізгі және айналым қаражатының жетіс­пеушілігі, озық технологияны енгі­зудің сылбыр жүріп жатқандығы, білікті мамандардың жоқтығы сияқты көптеген кедер­гілерді айту­ға болады. Әрине, соңғы бес жыл­да мал басы мен құс өнім­дері, түрлендіру мен асылдандыру жұмыстары бойынша көп ілгерілеушілік болды. Облыс әкімі осы орайда кешенді жұмыстың керектігін үнемі айтып келеді. Жалпы, жұмыс сапарларында байқағанымыз, өңір басшысы кез келген сала адамдарымен сөйлес­кенде, сол саланың тамырын дөп басатын жоғары энтузиазмге ие. Бүгінде жемшөп дайындау үшін суармалы жер көлемін арттыру, суды үнемдеу технологиясын енгізу жұмыстары қолға алынды. Ет өндірудің экспорттық әлеуе­тін арттыру үшін Аягөз аудан­ында жылына 17 мың тонна ет өндіруге қабілетті ет комби­натының құрылысы басталды. Инвестициялық жоба аясында 50 мың бас қойға арналған комбинаттың өз бордақылау алаңы болады. Келешекте шығыс­қазақстандық ет өнімі Ресей мен Қытай елдеріне экспортталмақ. Ал Үржар ауданында жылына 30 мың тонна құс етін өндіретін бройлер құс фабрикасы құрылуда. Бұл сырттан тасымалданатын құс еті импортын азайтуға бағыт­талған шаруа. Сондай-ақ, құс фабрикасына Алматы облысы мен Шығыс өңірінің ортасында орналасқан Үржар өңірінің таңдалуы логистикалық жеңілдіктер туғызады.
Жол жөндеу
Еліміздегі республикалық жолдардың ең ұзақ бөлігі Шығыс өңірінде орналасқан. Сондықтан, климаты қатаңдау облыста жол күтімінің өзі оңайға соқпайды. Кейбір жолдар тіпті қараусыз қалған деуге болады. Сондай ойдым-ойдым жолдың біріне саналатын Аягөз бен Ақсуат арасындағы жол жөнделмек. Өңір басшысы жолдың жағдайымен танысқаннан кейін республикалық бюджеттен 78 шақырымды жөндеуге өтінім жолданды. Ақсуатқа Қалбатау арқылы 216 шақырымға созылатын жолды айналып бару тиімді ме, әлде Аягөз арқылы тіке тартатын екі есеге қысқа жол тиімді ме?! Жөндеуден кейін аталған жолмен жүретін көлік легі 200-ден 1500 көлікке дейін артады деп күтілуде. Сондай-ақ, Өскемен мен Семей арасындағы 69 шақырым, Осиновский асуынан Жаңа Бұқтырма кентіне дейінгі және демалыс үйлеріне апарар жол бөліктері, Шемонайха қаласына кіретін жол жөнделеді.
Өңір басшысы жолды орташа жөндеуден өткізуге көңіл бөлді. Нарықтық жағдайда бұл тиімді. Күрделі жөндеуге кететін қаржы орташа жөндеуге бағытталды. Сол арқылы биыл 303 шақырым жол орташа жөндеуден өтті. Оның ішінде Омбы – Майқапшағай, Өскемен – Риддер – Ресей Федерациясының шекарасы, Семей – Қарауыл және басқа да бағыттар бар. Ал бірқатар шекаралық бекеттер мен Үлкен Нарын – Күршім, Казнаковка өткелі, Алакөл және Рахман қайна­р­ына апаратын ұзындығы 31 шақы­рымдық жол күрделі жөндеу­ден өтеді.
Өнер өрісі
Құрылысы күндіз-түні жіті бақыланған облыстық драма театры пайдалануға берілді. Салтанаты келіскен өнер орда­сының ашылуына Мемлекет бас­шысы Нұрсұлтан Назарбаев қаты­сып, шығармашылық ұжым мен көрермен қауымды құттықтады. Сол жағалаудың көркін кіргізген жаңа ғимараттың мүмкіндігі үл­кен. Облыс басшысының тікелей тапсырмасымен жаңа театрда қазақ және орыс труппаларымен бірге жастар театры құрылды. Жастар театрында Астанадағы «Шабыт» өнер университеті мен Алма­тыдағы Т.Жүргенов атын­дағы Өнер академиясын бітір­ген жас түлектер келіп еңбек етуде. Жас шығар­машылық иелерінің баспана мәселесінің оң шешілуі де өнерге деген қамқорлықтың бір белгісі іспеттес. Биыл жаңа театр ғи­ма­ратында республикалық театр­лар фестивалі өткізіліп, оған алыс-­жақыннан келген 8 театр ұжы­­мы қатысты. Қазақ хан­ды­­ғының 550 жылдығы мен Ұлы Жеңіс­тің 70 жылдығына, Қазақстан халқы Ассамблеясы­ның 20 жылдығына арналған мерейтойлық қойылымдар да көрермен көңілінен орын алды. Шығыс Қазақстанда алғаш рет «Ақ Ертіс» І халықаралық музыка фестивалі ұйымдастырылып, оған әлемдік деңгейдегі опера және классикалық музыка шеберлері қатысты.
Абаттанған аймақ
Өңірдің ірі қалалары мен аудан орталықтарының абаттандырылуына зор көңіл бөлінді. Көшелердің ретті, жарық һәм жасыл болуы назарға алынып, әсіресе, Өскемен мен Семей қалаларының заманауи келбетін қалыптастыру бойынша жұмыстар басталды. Халықаралық балалар күніне базарлық ретінде еліміздегі ерекше субұрқақ іске қосылды. Театр ғимаратының эсте­тикалық келбетіне көрік берген бұл нысанның ерекшелігі му­зыка ырғағымен бірге сан түрлі қимылмен билейтіндігінде. Қызылды-жасылды сан реңге бө­лен­ген субұрқақта Шәмші әндері мен Құрманғазы, Тәттім­бет күйлері, шетелдік әйгілі композиторлардың романстары шырқалып, сейілдеген адамдарға тамаша көңіл-күй сыйлайды. Театр алдындағы дәл осындай екі субұрқаққа ұқсас кешен қала­ның Республика алаңында да пайдалануға берілді. Онда үш бірдей субұрқақ іске қосылып, ке­шен маңайы толығымен жарық­тан­ды­рылып, абаттандырылды. Осы стильдегі субұрқақ Семей қаласының орталық алаңында да ашы­лады. Сондай-ақ, өңірдің екі қа­ласы Өскемен мен Семейді қақ жарып өтетін Ертіс өзенінің жаға­лауы жаңғыртылды. Таяуда Өскемен қаласының күнінде Е.Слав­ский атындағы жаңарған жаға­лау қала тұрғындарының игі­лігіне берілді. Онда жазда велосипед, қыста шаңғы тебуге арналған арнайы жолақтар, көше тренажері бар. Жағалаудағы самаладай жарқыраған шамдардың сәулесі іңір қараңғысынан бас­тап Ертістің ерке ағысымен сан құбылады. Облыс орталығында «Гага­рин бульвары» да толығымен қай­та жөндеуден өтіп, балаларға арнал­ған «Ғарыш» ойын алаңы салынып, тұрғындарға жайлы демалыс орнына айналды. Комендантка мен Үлбі өзендерінің жағалаулары да күрделі жөндеуден өтетін болады.
P.S:
Шығыс өңірі балық ресурс­тарына бай. Ертіс бассейнінің үлесіне еліміздегі балық аулау көрсеткішінің 21 пайызы тиесілі. Сол себепті облыста балық шаруашылығын дамытудың кешен­ді жоспары жасалуда. Мә­селен, Ұлан ауданында бекіре балығын өсіріп, оның еті мен уылдырығын өндіру жобасы басталды. 1,6 миллиард теңгеге жүзеге асырылып жатқан жоба бойынша келесі жылы жылына 45 тонна бекіре еті, ал 2018 жыл­дан бастап 4 тонна уыл­дырық өндірілмек. Зайсан ауданында да бағалы балық өсіруге бағытталған бірқатар жобалар қолға алынды. Орман ресурстарын игеру, ағаш өңдеуге байланысты тың жобалар жүзеге асырылады. Сондай-ақ, стихиялы сауда орындарын жою, еліміздегі бірегей этноауылды халықтың тегін тамашалауына жол ашу, әлеуметтік және спорттық нысандардың айналасына тұрғын үйлер салу жобасын қолға алу, Өске­мен қаласының негізгі күре­жолдарының бірі саналатын Сәт­баев даңғылын кеңейту сынды жұмыс­тар да өңір басшысының қысқа ­мерзімде атқарған һәм атқармақ істерінің бір парасы. Сонымен бірге, биыл өскемендік әйгілі «Торпедо» хоккей клубына көп көңіл бөлінуде. Клубты дамыту мақсатында оның тарихи атауы қайтарылып, қаржылық-материалдық жағдайы оң шеші­мін тапты және басқарушы құра­мына білікті менеджерлер шақы­рылды. Айта кеткен ләзім, Шы­ғыс өңірі келешекте хоккейдің отаны­мен бірге футболдың да дүлдүл­дерін тәрбиелемек. Қазіргі кезде облыс әкімінің тапсырмасы бо­йынша футбол академиясын құру жұмыстары жүргізілуде. Оған білікті испандық футбол мамандары тартылды.

Дереккөз: егемен Қазақстан