Мұхтар Әуезовтің әлемге әйгілі «Абай жолы» романын оқымаған жан кем­де-кем. Алайда, эпопеяның басты кейіпкерінің бірі, Абайдың ғашық болған қызы Тоғжан туралы әрбір оқырман біле бермейтіні де анық. Тоғжанды көзі көрген, сол адам­дарға қызмет жасап, қолында өскен, Жуантаяқ (Маржа) руынан шыққан Тұрғанбай деген ақсақал шежіреші Исабаев Бекен ақсақалға (84 жаста) Тоғжанның жерленген жерін көрсеткен екен. «Осы жердің тумасы (1905 жылы туған), көп жылдар ел басқарған, 16 жыл Абай ауданының «Социалистік мал шаруашылығы» газетінің редакторы болып қызмет істеген Сәду Ақберенов ақсақал «анам Шәпиқызы Шәуенбайды 1962 жылы Тоғжан мен Аққозы бай жатқан қорымға әкесі Шәпидің жанына жерледік» деп айтқанын естелік қолжаз­бала­рынан оқып едік. 1985 жылы сол қорымға тоқтап, Сәду ақсақалдың құ­ран оқығанына куә болдым. Жерленген адамдар туралы айта келіп, Сәду ақ­сақал Тоғжан анамыздың қабірін көр­сетіп еді. Ол кезде салынған зират жер болып, орны ғана қалған екен. Осы қорымға Тоғжан Сүйіндікқызының жерленгендігін «Тобықты – Шыңғыстау шежіресінің» авторы Молдабек Жан­болатұлы, ауыл ақсақалдары Кәмәл Мұқанов, Райысхан Оспанов, Елубай Алиндер де растайды. Осындай нақты деректерге сүйене отырып, Тоғжан ана­мыздың жерленген жеріне ешқандай күмән болмауы керек деп есептейміз», – дейді өз әңгімесінде Мүбәрәк Мұх­тарұлы. 1990 жылдары Мүбәрәк Мұхтарұлы сол кездегі ауыл басшыларымен қорым басына барып, жер тарихын білетін көнекөз адамдар бар кезде Тоғжанның басына белгі қойсақ деп ақылдасып тарқасқан-ды. Бірақ іле-шала шаруа­шы­лық таратылып, мал-мүлік, жер халық­тың пайына үлестіріліп берілген. Бұ­рынғы басшылар пайларын алып, жеке-жеке қожалықтар құрып кетеді. Жаңа құрылған ауыл әкімдігі құптай қоймай, бұл іс аяқсыз қала береді. Ұлы Абайға деген шексіз құрмет, оның айналасында болған адамдарға сүйіспеншілік осы өңірдің әрбір азаматына үлкен жауапкершілік жүктейді. Сөзімен емес, тындырған ісімен танылып, ұрпақтық парызын сезіне білген азаматтар аз емес. Осы бір ойдағы орын­далмай жүрген жұмысты Мүбәрәк Мұхтарұлының баласы, «Тоқтамыс» ауылындағы «Дулат» шаруа қожалығы­ның төрағасы Дәулет өз мойнына алып, белін бекем буып іске кіріседі. Көп уақытты созбай өз қаражатына тас белгі мен темір қоршауды тиісті орын­дарға жасауға тапсырыс береді. Игі істің сәті түсіп, 15 қазан күні Тоғ­жан анамыздың жатқан 720 м² жер арнайы жасалған шарбақтармен қоршалып, басына белгі тас қойылды. Зират қорым Абай ауданына қарасты Тоқтамыс ауылынан оңтүстікке қарай үш шақырым, «Аққозы» қыстағынан солтүстікке қарай үш шақырым мөлшерінде орналасқан. Белгі тасқа «Абай жолы» эпопея­сы­ның бас кейіпкерінің бірі Сүйіндік қызы Тоғжан (Доғал) Найман келіні, руы Бөкенші, 1844–1928 ж.ж. өмір сүрген. Келер ұрпақ үшін ескерткіш. Мұхтаров Дәулет Мубарак ұлы. 2014 жыл» деген жазулар жазылған. Жұмыс аяқталған соң құран бағышталып, аруақтар рухына арналып хатым түсірілді. Иә, Тоқтамыс ауылының жерінде Абай, Шәкәрім, М.Әуезовтердің ізі қалған орындар баршылық. Үш алыбымыз жүрген жерлердің әрқайсысы болашақта тарихи орынға, ал Абай ауданы туристік аймаққа айналса нұр үстіне нұр болмақ. Дәулеттің әкесі, Абай ауданының Ақбұлақ, Қызыл ту совхоздарында басшылық қызмет жасаған Мүбәрәк Мұх­тарұлынан осы игі іс жайлы естіп, оқырмандармен бөліскенді жөн көр­дік. Еш туыстығы жоқ адамның Тоғжан анамыздың аруағын сыйлап, белгі тас қойып, қоршауын жасаған осындай ізгі ниетті адамның жанашырлығы көпке үлгі боларлық іс. Дәулет Мүбәрәкұлына Семейдің облыстық тарихи-өлкетану музейі атынан көп рахметімізді айтып, жақсы істерің жалғасын таба берсін демекпіз.

Семейдің облыстық тарихи-өлке­та­ну музейі.

"Қазақ әдебиеті" газеті