Мемлекет басшысы агроөнеркәсіптік кешен субъектілерін субсидиялауды дамыту бойынша нақты тапсырмалар бергені белгілі. Осыған орай кеше Мәжілісте палата Төрағасының орынбасары Абай Тасболатовтың жетек­шілігімен «Агроөнеркәсіп кешеніндегі субсидиялау жүйесінің тиімділігін арттыру» деген тақырыпта Үкімет сағаты болып, онда осы саладағы түйткілді мәселелер талқыланды.
Қазақстан экономикасының дамуында агроөнеркәсіп кешен негізгі жетекші рөл атқарады. Осыған орай соңғы бес жылда ауыл шаруашылығын суб­си­диялауға мемлекеттен бөлін­ген бюджет қаражатының кө­лемі 2,6 есеге ұлғайып, 2014 жы­лы 146 миллиард 633 миллион тең­гені құрады. Қаржы нары­ғында доллардың бағасы өсуіне байла­нысты барлық несиелер, лизинг­тер теңге бағамында агро­өнеркәсіп кешені саласында озық ғылыми-зерттеу жұмыстарына төмендетілген несиемен берілетін болды, деді Абай Бөлекбайұлы. Вице-спикердің айтуынша, соң­ғы көрсеткіші бойынша пайда әкелетін жобаларға субсидия түрлерінің нормативтері көте­рі­ліп, пайда әкелмейтін жобалардың суб­сидияларына қаржы бөлін­бейді. Мемлекеттік қолдау көле­мін ұлғайту мақсатында 2008 жылы 41,4 млрд. теңге қаржы бөлінсе, 2015 жылы 177,4 млрд., теңге бөлінді, ал 2016 жылға – 266 млрд. және 2017 жылға 286 млрд. теңге қаржы қарастыру жоспарланып отыр.
Бұдан кейін Ауыл шаруа­шылығы министрі Асылжан Ма­мыт­беков сөйледі. Министр мемле­кеттік қолдаудың жаңа құрал­дары енгізілуде екендігіне тоқ­талды. Және де тиімді субси­дия түрлерінің нормативтері жо­ғарылап, тиімсіздерінің норма­тив­тері төмендеуде екенін айтты. Келтірілген мәліметке қараған­да, бірқатар облыстарда бидай­ға арналған субсидиялар норма­тивтері айтарлықтай қысқарып, тиісінше майлы, азықтық, дән­ді-бұршақты, жеміс-көкөніс да­қыл­дары мен картоп сияқты басымды дақылдарға ұлғайтылған. Жалпы, 2010-2014 жылдар аралығында азықтық дақылдар бойынша субсидия нормативтері гектарына 450-ден 6 630 теңгеге дейін, картоп бой­ынша – 2 420-дан 21 800 тең­ге­ге дейін, ал көкөніс-бақша дақыл­дары бойынша 9 000-нан 34 607 тең­геге дейін өскені белгілі болды.
А.Мамытбеков бұл орайда мал шаруашылығының өнімділігі мен өсімдік шаруашылығындағы түсімділіктің негізгі көрсеткіштері әлемдік көрсеткіштерден артта қалуда екендігін де жасырмады. Елімізде бір ірі қараның тірілей орташа салмағы 300 килограмды құраса, АҚШ, Канада және Германия сияқты елдерде бұл көрсеткіш 500 килограмнан асады екен. Сондай-ақ, Қазақстанда бір сиырға шаққандағы орташа сүт сауылымы жылына 2,2 мың килограмды құраса, АҚШ-та ол 8,6 мың килограмм, Канадада 7,8 мың килограмм, ал Германияда 6,7 мың килограмм және Ресейде 3,5 мың килограмм көрінеді. Ал бидайдың түсімділігі елімізде 10,8 ц/га болса, АҚШ-та – 31,7; Ка­на­дада – 35,9 және Ресейде 22,3 ц/га болып келеді. Қазақстанда жүге­рінің түсімділігі 52,8 ц/га (АҚШ-та – 99,7; Канадада – 95,9; Ресейде – 60,1) екен.
Министрдің пайымынша, әлсіз өсімнің негізгі себептерінің бірі субсидияның 30%-ы немесе 70 млрд. теңге ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерді өз тиім­ділігін арттыруға ынталандырмайды. «Өйткені, өзіндік құндағы субсидияның жоғары үлесі жо­ғалтқан пайданы өтейді. Мал ша­руашылығында субсидияның өзіндік құндағы үлесі 12%-дан 50%-ға дейін ауытқиды. Суб­сидияның тиімсіз түрлерін (гек­тарға және мал шаруашылығы өнім­ділігіне) қаржыландыру тәжі­рибесін жалғастыру нәтижесінде мемле­кеттік қолдаудың тиімді­рек құралдары жете қаржылан­ды­­рылмай қалады, бұл негізгі құ­рал­дарды жаңарту проблемасын одан әрі ушықтырады», деді Асыл­жан Сарыбайұлы. Оның айту­ынша, гектарға және шыға­рыл­­ған өнім көлеміне арналған суб­си­диялау жоғары шығындар мен әкім­­шілендіру кезіндегі қиын­дық­тар­мен байланысты және мемле­кеттік органдар тарапынан бірқатар бұзушылықтарға алып келеді.
Министр ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің орын­далған жұмыс көлемін жоғары­латып көрсетуі орын алып отыр­­ғандығына назар аудартты. Кел­­тірілген мәліметтерге қара­­ғанда, Ақтөбе облысында «Адил-ханит» шаруа қожалығына «Талап ОСД» ЖШС-нің мал сою пунк­тіне салмағы 15,4 тонна жыл­­қы етін өткізгені үшін 1,4 млн. теңге көлемінде субсидия бе­рілген, алайда, «Талап ОСД» ЖШС бұл деректі растамапты. Ал Павлодар облысында «Бо­лат» шаруа қожалығына «Манақ­бай» базарында сиыр етін өткіз­гені үшін 3,4 млн. теңге субсидия төленсе, тексеріс барысында аталған шаруа қожалығы ұсын­ған бухгалтерлік құжаттар жасандылығы анықталыпты. Қы­зылорда облысының Сырдария ауданында ағымдағы жылы «Қам­қор» әлеуметтік кәсіпкерлік кор­порациясына 178 гектар алаң­ға жоңышқа еккені үшін 8 млн. теңге көлемінде субсидия тө­лен­генімен, прокуратураның егіс алаңын шолып тексеруі барысында алаңның көпшілік бөлігінде аталған дақылды өсіру белгілері де анықталмапты.
«Ресей валютасының девальвациясы және Ресей өнімдерінің біздің нарыққа экспансиясы, Дү­ние­жүзілік сауда ұйымына кіру, Ресей мен Еуропа елдері арасындағы санкциялық қарсы­лықтар, осының барлығы біз­ден агроөнеркәсіп кешенін мем­ле­кеттік қолдауға, атап айтқан­да, оның тиімділігін арттыруда прагматикалық тәсілдерді қол­дануды талап етеді», деді министр сөзін сабақтай түсіп. Бұл орайда «Бәсекелестік туралы» Заңның азық-түлік тауарларын өндірушілерді заң қолданысы аясынан шығару бөлігіндегі нормаларын қайта қарау; сауда жүйелері белгілейтін саудалық үстеме бағаға бақылауды күшейту; ең төменгі және шекті бағаны есептеу әдісін өзгерту; нан бағасын реттеу тетігін өзгерту (атаулы әлеуметтік көмекті ұлғайту жолымен халықтың тұрмысы төмен тобына нан бағасының өсімін өтеу); қолданыстағы тұрақтандыру қорларының орнына бағаның ерекше өсуге бейім кезеңіне (қыс­қы-көктемгі кезең) дейін азық-түлік өнімдерін сақтауға кете­тін шығындарды субсидиялау жайы ерекше аталды.
Сонымен қатар, министр ауыл шаруа­шы­лығы коопера­циясын дамыту және қол­да­­ныстағы кедергілерді жою мақ­сатында «Ауыл шаруашылығы коо­пе­ративтері туралы» Заң қабыл­данғанын да қаперге сала кетті.
А.Мамытбеков бірқатар оңды өзгерістер бар екеніне де назар аударта кетті. Атап айтқанда, жалпы пайданы бөлу мүмкіндігі; жыл сайын ішкі аудит жүргізу үшін кооперативтердің ревизиялық одақтарға кіру мүмкіндігі; бір мүше – бір дауыс қағидаты; тауарларды (жұмыстарды, көр­сетілетін қызметтерді) өз мү­ше­леріне өзіндік құны бойынша өткізу қағидатын енгізу; су пайдаланушылардың ауылдық тұтыну кооперативі, ауылдық серіктестік, ауылдық тұтыну кооперативтері туралы заңдарды бірыңғай заңға біріктіру; ауыл шаруашылығы кооперативтеріне арнайы салықтық режім қолдану және кооперативтердің ішкі аудит құнын 50%-ға дейін субсидиялау. Жерді тиімді пайдалануды ынталандыру.
Бұдан кейін баяндама жасаған палатаның Аграрлық мәселелер комитетінің төрағасы Ромин Мәдинов шаруалардың нашар жұмыс істегенінен нашар өнім болып жүрген жоқтығын, қанша жерден жұмыс істесе де, қанша механизацияны жетілдірсе де олар­дың жақсы өнім алуы ауа райы мен табиғат жағдайының қолай­лылығына байланысты екенін ерекше атады. «Осы фактор 50-60 пайыз өнім алуға әсер етеді. Әр жылы шаруаның тірлігі 20-30 пайыз құрдымға кетпес үшін әлемдегі барлық мемлекет осы субсидия жасауға барады. Ауыл шаруашылығы тауарын өн­дірушілердің шығынын көтеруге тура келеді. Еске алыңыздаршы, 2009 жылғы елімізде болған дағдарыста экономика саласында тек қана ауыл шаруашылығы өсім көрсеткен болатын. Биыл да, 2016-2017 жылдары осындай мүмкіндік болады деп ойлаймын», деді Ромин Ризаұлы.
Бұдан кейін депутаттар министрге бірқатар сұрақтарын қойып, біраз мәселе бойынша ойларын ортаға салса, отырысты А.Тасболатов қорытты. Ал Үкімет сағатында Ауыл шаруашылығы министрлігіне және Үкіметке отырыс барысында айтылғандарды қаперге алу жайына екпін берілді. Әсіресе, қолданыстағы мем­лекеттік дотацияларды қысқарту және оларды одан әрі қайта бөлу мәселелеріне ерекше ден қою жайы өткір көтерілді. Жалпы, талқылау бойынша Үкіметке бір­қатар ұсыныстар жобасы әзір­леніп, депутаттар көтерген өзекті мәселелер сол ұсыныстар жобасында толық ескерілді.

Дереккөз: егемен Қазақстан