2026 жылдың басында Венесуэла президенті Николас Мадуроның АҚШ күштері тарапынан ұсталып, Нью-Йорк федералдық сотына жеткізілуі халықаралық саясат пен құқық саласында үлкен резонанс тудырды. Бұл оқиға — бір мемлекеттің екінші мемлекеттің президентін әскери жолмен ұстап, сотқа тартуы тұрғысынан бұрын-соңды болмаған жағдайлардың бірі.

Мадуро ісі тек қылмыстық процесс емес. Ол халықаралық құқық, егемендік, геосаяси мүдделер және АҚШ сот жүйесінің жаһандық ықпалы тоғысқан күрделі мәселе.

1. Николас Мадуроға тағылған негізгі айыптар

АҚШ прокуратурасы Мадуроға және оның жақын айналасына төрт негізгі қылмыстық айып тақты:

1️⃣ Наркотерроризм

Мадуро Венесуэла билігін пайдалана отырып, есірткі картельдерімен және АҚШ террористік ұйым деп таныған топтармен (FARC, Sinaloa картелі, Tren de Aragua) ынтымақтасқан деп айыпталады.

Айыптауға сәйкес:

• Венесуэла аумағы кокаинді АҚШ-қа жеткізудің негізгі транзиттік дәлізіне айналған;

• Мемлекеттік құрылымдар әдейі «қорғаныс» пен логистика ұсынған.

2️⃣ АҚШ-қа кокаин тасымалдау бойынша сөз байласу

Айыптау актісінде Мадуро:

• Есірткі тасымалдаушыларға дипломатиялық паспорттар берген;

• Ақша жылыстату мен тасымалдауға арналған әуе рейстеріне саяси «қалқан» жасаған деп көрсетіледі.

Бұл әрекеттер АҚШ заңнамасы бойынша аса ауыр федералдық қылмыс саналады.

3️⃣ Заңсыз қару-жарақ пен автоматты қаруларды қолдану

Прокуратура Мадуро мен оның серіктестері:

• Қылмыстық желілерді қорғау үшін автоматты қарулар мен әскери құралдарды пайдаланған;

• Қару қолдану есірткі бизнесінің бір бөлігі болған деп тұжырымдайды.

4️⃣ Ұйымдасқан қылмыстық сөз байласу

Бұл айып — барлық жоғарыдағы әрекеттерді бір орталықтан басқарылған, ұзақ мерзімді қылмыстық жүйе ретінде сипаттайды.

2. Дәлелдер мәселесі: айып бар, бірақ ашық дәлелдер аз

АҚШ прокуратурасының ұстанымы

• Іс 1999 жылдан бері жиналған барлау, куәгерлер және жасырын деректерге негізделген;

• Көптеген материалдар құпия немесе барлау сипатында, сондықтан жария етілмейді;

• Тергеу он жылдан астам уақыт жүргізілген.

Сын-пікірлер

• Айыптау актісінде нақты дәлелдер (аудио, видео, куәгерлер аты) толық көрсетілмеген;

• Кейбір заңгерлер мұны «айыптауларға толы, бірақ детализациясы әлсіз құжат» деп бағалайды;

• Қорғау тарапы бұл істі саяси тапсырыс деп санайды.

3. Халықаралық құқық тұрғысынан дау

Мемлекет басшысының иммунитеті

Халықаралық құқықта әрекеттегі президент:

• Соттық иммунитетке ие;

• Басқа елдің соты алдында жауап бермеуі тиіс.

Мадуроның адвокаттары:

«Бұл — егемен мемлекеттің басшысын заңсыз ұрлау. Бұл БҰҰ Жарғысына тікелей қайшы»
деп мәлімдеді.

АҚШ сот жүйесінің жауабы

АҚШ тәжірибесінде:

• Егер айыпталушы ел аумағында болса, оның қалай жеткізілгені істі тоқтатуға негіз емес;

• Бұрын да (Норьега ісі сияқты) шетел басшылары АҚШ-та сотталған.

Яғни, халықаралық құқық пен АҚШ ішкі құқығы бұл жерде қақтығысып тұр.

4. Геосаяси өлшем: бұл іс кімге пайдалы?

Бұл процесті тек заңдық шеңберде қарау жеткіліксіз.

АҚШ үшін:

• Латын Америкасындағы ықпалын күшейту;

• Венесуэланың мұнай ресурстарына саяси бақылау орнату;

• Басқа елдерге ескерту сигналы.

Венесуэла мен АҚШ-қа қарсы елдер үшін:

• Бұл — қауіпті прецедент;

• Егер мемлекет басшысын күштеп әкету «қалыпты» құбылысқа айналса, ешбір ел қауіпсіз емес.

Қытай, Ресей және кейбір Латын Америка елдері бұл әрекетті жаһандық тұрақтылыққа қатер деп бағалады.

5. Бұрын-соңды болмаған процесс пе?

Иә, бірнеше себеппен:

1. Әрекеттегі президенттің әскери операция арқылы ұсталуы

2. Айыптардың геосаяси қақтығыс аясында қаралуы

3. АҚШ сотының өзін ғаламдық әділдік орталығы ретінде көрсетуі

4. Халықаралық құқық нормаларының ашық түрде еленбеуі

Николас Мадуро ісі —
❝ тек есірткі қылмысы туралы сот емес,
бұл — әлемдік тәртіп, егемендік және күш саясаты туралы іс ❞

• АҚШ оны қылмыскер деп қарайды

• Венесуэла оны ұрланған президент деп санайды

• Халықаралық қауымдастық бұл істі қауіпті прецедент ретінде бақылап отыр

Бұл процесс болашақта:

• Мемлекет басшыларының иммунитеті,

• Халықаралық құқықтың рөлі,

• Геосаяси күш қолдану шекаралары
  қайта қаралуына әкелуі әбден мүмкін.