2026 жылғы 14 қарашада Илон Масктың SpaceX компаниясы ғарыш тарихындағы маңызды белесті бағындырды. Компанияның Starship деп аталатын жұлдыз кемесінің жоғарғы бөлігі Жер орбитасынан қайтып, АҚШ-тың Техас штатындағы Starbase ғарыш айлағында Mechazilla мұнарасының алып механикалық жүйесіне алғаш рет сәтті ұсталды.

Бұл — толықтай қайта пайдаланылатын аса ауыр ғарыштық тасымалдау жүйесін жасау жолындағы тарихи қадам. Алайда миссия толық сәтті болған жоқ: Super Heavy деп аталатын төменгі сатысы мұнараға қайта орала алмай, Мексика шығанағында жарылды.

Бұл оқиға тек SpaceX компаниясының ғана жетістігі емес. Ол АҚШ, Қытай, Ресей, Үндістан, Еуропа және басқа ғарыш державалары арасындағы жаңа технологиялық бәсекенің қаншалықты күшейгенін де көрсетеді. Ендігі жарыс тек ғарышқа кім бірінші ұшады деген сұрақпен шектелмейді. Негізгі мақсат — ғарышқа арзан әрі тұрақты қатынау, Айда ғылыми инфрақұрылым құру және болашақта Марсқа жету.

22,5 сағаттық сапар және тарихи ұстау

2026 жылғы 13 қарашада АҚШ-тың Техас штатындағы Starbase ғарыш айлағынан Starship зымыраны өзінің 15-ші сынақ рейсіне көтерілді.

Ұшу Техас уақытымен 16:47-де басталды. Алматы уақытымен бұл — 14 қараша, таңғы 04:47.

Зымыран екі негізгі бөліктен құралған:

• Super Heavy — ғарыш кемесін орбитаға жеткізетін бірінші, төменгі саты;
• Starship (Ship 42) — ғарышқа шығатын, жүк пен болашақта адамдар тасымалдауға арналған жоғарғы бөлік.

Сатылар бөлінгеннен кейін ғарыш кемесі 42 қозғалтқыштарын іске қосып, Жер орбитасына жетті. Ол шамамен 260–275 шақырым биіктікте қозғалып, 26 жаңа буын Starlink V3 жерсерігін шығарды.

Кеме Жерді 14 рет айналып, шамамен 22,5 сағаттан кейін кері қайтуға кірісті.

2026 жылғы 14 қарашада Техас уақытымен шамамен 16:20-да (Алматы уақытымен 15 қараша, 03:20) Starship атмосферадан өтіп, ұшыру алаңына қайта оралды. Ол Mechazilla деп аталатын алып мұнараның екі механикалық қолының арасына дәл келіп, сәтті ұсталды.

Бұл — орбитаға жеткен Starship жоғарғы сатысын ұшыру мұнарасының қолдарымен алғаш рет сәтті ұстап алу оқиғасы. Бұған дейін SpaceX осы әдісті Super Heavy төменгі сатысын қайтару үшін бірнеше рет қолданған болатын.

Алайда төменгі саты бұл жолы ұстатылмады. Оның кері ұшу қозғалтқыштарының жұмысы ерте тоқтап, отын мөлшері туралы дабыл шыққан. Басқару жүйесі зымыранның қажетті траекторияда емес екенін анықтап, мұнараға қону әрекетін автоматты түрде тоқтатты. Содан кейін ол Мексика шығанағына бағытталып, ұшу қауіпсіздігі жүйесі арқылы жойылды. SpaceX ақаудың түпкі себебін зерттеп жатыр.

Осылайша, 15-ші рейс екі түрлі нәтиже көрсетті: жоғарғы сатыны ұстап алу — сәтті, төменгі сатыны ұстап алу — сәтсіз.

SpaceX осы деңгейге қалай жетті?

Starship жобасының тарихы бірнеше жылдық сынақтар мен көптеген сәтсіздіктерден тұрады.

2019–2020 жылдар: алғашқы прототиптер жасалып, қысқа биіктікке көтерілу сынақтары жүргізілді.

2020 жылғы желтоқсан — 2021 жылғы наурыз: SN8, SN9, SN10 және SN11 прототиптері тік қону кезінде немесе одан кейін апатқа ұшырады. Кейбірі жерге жақындағанымен, қауіпсіз қонуға қол жеткізе алмады.

2021 жылғы 5 мамыр: SN15 прототипі биікке көтеріліп, басқарылатын түрде сәтті қонды. Бұл — Starship-тің тік қону технологиясын дамытудағы алғашқы үлкен жетістіктерінің бірі.

2023 жыл: толық көлемдегі Starship пен Super Heavy бірге алғашқы сынақ ұшуларын жасады. Алғашқы рейстерде сатыларды бөлу, қозғалтқыштар мен басқару жүйелерінде қиындықтар болды.

2024 жыл: Starship атмосфераға қайта кіру және мұхитқа басқарылатын қону сынақтарын жетілдірді. 2024 жылғы 13 қазанда бесінші рейс кезінде Super Heavy алғаш рет Mechazilla мұнарасының механикалық қолдарына ұсталды.

2025 жыл: бірнеше сынақта жоғарғы сатыны жоғалту жағдайлары болды. Сонымен бірге қозғалтқыш, жылу қалқаны және басқару жүйелерін жетілдіру жұмыстары жалғасты.

2026 жылғы 28 қыркүйек: 14-ші рейсте Starship алғаш рет орбитаға жетіп, 26 Starlink V3 жерсерігін шығарды.

2026 жылғы 13–14 қараша: 15-ші рейсте жоғарғы саты орбитадан қайтып, алғаш рет мұнараның механикалық қолдарына ұсталды.

Осылайша, SpaceX қысқа биіктікке ұшатын прототиптерден орбитаға жетіп, қайта орала алатын алып ғарыш кемесіне дейінгі күрделі технологиялық жолдан өтті.

Неліктен бұл жетістік маңызды?

Қазіргі ғарыш саласындағы ең үлкен мәселелердің бірі — зымыран ұшыру құны. Дәстүрлі зымырандардың көптеген сатылары бір рет пайдаланылғаннан кейін тасталады немесе қайта қолдануға жарамсыз болады.

SpaceX-тің негізгі мақсаты — Starship-тің екі бөлігін де қайта пайдалану.

Егер Super Heavy мен Starship-ті тұрақты түрде қауіпсіз қайтарып, техникалық тексеруден өткізіп, қайта ұшыру мүмкін болса, ғарышқа жүк жеткізу құны айтарлықтай төмендеуі ықтимал.

Мұның экономикалық маңызы зор. Арзан әрі жиі ұшатын зымырандар жерсеріктерді, ғылыми жабдықтарды, ғарыш станциясының модульдерін және болашақта адамдарды тасымалдауды жеңілдетеді.

Дегенмен бір рет ұстап алу жүйенің толық дайын болғанын білдірмейді. Кемені қайта ұшыру, жылу қалқанын жөндеу көлемін азайту, қозғалтқыштардың сенімділігін арттыру және екі сатыны да қатарынан қауіпсіз қайтару қажет.

Қытай: Starship-ке балама жасап жатқан екінші алып күш

Қытай ғарыш саласында АҚШ-тың басты бәсекелестерінің біріне айналды. Елдің мақсаты — Айға адам жіберу ғана емес, аса ауыр зымыран жасау, қайта пайдаланылатын ғарыш жүйесін дамыту және болашақта Айда ғылыми станция құру.

Қытайдың Starship-ке ең ұқсас жобасы — Long March 9 (长征九号).

Бұл — шамамен 110 метрлік, сұйық оттегі мен метан отынын пайдаланатын аса ауыр зымыран жобасы. Оның екі сатысын да қайта пайдалануға болатын жүйе ретінде әзірлеу көзделген. Жобаның жарияланған сипаттамалары бойынша, ол Жер орбитасына 150 тоннаға дейін жүк шығара алады. 2026 жылғы қарашадағы қытайлық жоба туралы хабарларда алғашқы ұшырылым 2030 жылға жоспарланғаны айтылды. Бірақ бұл әлі ұшып көрмеген аппарат.

Қытайдың тағы бір маңызды жетістігі — 2026 жылғы 10 шілдеде Long March 10B зымыранының бірінші сатысын теңіздегі арнайы платформаға тормен ұстап қайтаруы. Бұл Қытайдың орбиталық зымыран сатысын басқарылатын түрде қайтарудағы алғашқы сәтті тәжірибесі болды.

Long March 10B — бірінші сатысын қайта пайдалануды сынаған зымыран, ал Long March 9 — Starship ауқымындағы болашақ аса ауыр жүйе.

Қытайдың Айға адам жіберу бағдарламасы да қарқынды жүріп жатыр. Ол үшін Long March 10 зымыраны, Mengzhou ғарыш кемесі және Lanyue Ай қондырғысы әзірленуде.

Қытай 2030 жылға дейін Айға адам түсіруді мақсат етіп отыр. Жоспар бойынша, екі зымыран ұшырылып, ғарыш кемесі мен қондырғы Ай орбитасында түйіседі. Екі астронавт Ай бетіне түсіп, үшінші астронавт орбитада қалады.

Бұдан бөлек, Қытайдың International Lunar Research Station (ILRS) — Халықаралық Ай ғылыми-зерттеу станциясы жобасы бар. Оның алғашқы негізгі инфрақұрылымын 2035 жылға дейін Айдың оңтүстік полюсінде құру, ал 2040-жылдары кеңейту жоспарланған.

Бұл станцияға энергия жүйесі, байланыс, навигация, роботтар, ғылыми зертханалар және Ай ресурстарын пайдалану технологиялары кіруі мүмкін.

Демек, Қытай бір уақытта үш бағытта жұмыс істеп жатыр: адамды Айға жеткізу, қайта пайдаланылатын зымыран жасау және Айда ұзақ мерзімді ғылыми инфрақұрылым құру.

Ресей: тарихи ғарыш державасы, бірақ қарқыны баяулаған

Ресейдің ғарыш тарихындағы орны ерекше. Кеңес Одағы 1957 жылы алғашқы жасанды Жер серігін ұшырды, ал 1961 жылы Юрий Гагарин ғарышқа ұшқан алғашқы адам болды.

Алайда қазіргі Ресей ғарыштық бәсекеде АҚШ пен Қытайдан кейін қалып келеді.

Ресейдің Ай бағдарламасы негізінен Luna автоматты аппараттары арқылы жүзеге асырылмақ. 2023 жылы Luna-25 қондырғысы Ай бетіне қону кезінде апатқа ұшырады. Келесі кезеңде Luna-26 орбиталық аппаратын 2028 жылы, Luna-27 аппараттарын 2029–2030 жылдары жіберу жоспарланған.

2026 жылғы жарияланған мәліметтерге сәйкес, Luna-28, Luna-29 және Luna-30 миссияларының мерзімдері 2032–2036 жылдарға шегерілген. Ресейдің Айға адам жіберу мерзімі де кейінге қалып отыр: қазіргі бағалаулар бойынша, 2036 жылға дейін адамдық миссияны жүзеге асыру екіталай.

Ресей Қытаймен бірге ILRS Ай ғылыми станциясы жобасына қатысуды жоспарлап отыр. Бұл ынтымақтастықта Ресейдің ғылыми және энергетикалық технологиялары маңызды болуы мүмкін.

Дегенмен Ресейдің қазіргі басты міндеті — алдымен автоматты аппараттар арқылы Айға қайта оралып, сенімді технологиялық база қалыптастыру.

АҚШ: NASA, SpaceX және Blue Origin альянсы

АҚШ-тың артықшылығы — мемлекеттік NASA бағдарламалары мен жеке ғарыш компанияларының қатар дамуы.

NASA-ның Artemis бағдарламасы арқылы адамды Айға қайта түсіру, кейін тұрақты ғылыми инфрақұрылым қалыптастыру көзделген.

SpaceX осы бағдарламаның маңызды қатысушысы. Оның Starship HLS нұсқасы астронавттарды Ай орбитасынан Ай бетіне жеткізуге арналған.

Сонымен қатар Blue Origin компаниясы да NASA-ның Айға қону жүйесін әзірлеуге қатысады. Оның Blue Moon қондырғысы болашақта астронавттар мен жүктерді Ай бетіне жеткізуге бағытталған.

NASA-ның мақсаты — 2028 жылдан бастап адамды Ай бетіне қайта түсіру. Бірақ нақты мерзім техникалық дайындыққа және миссиялардың қауіпсіздігіне байланысты өзгеруі мүмкін.

АҚШ-тың стратегиялық мақсаты — Айда ұзақ мерзімді ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізіп, болашақ Марс миссияларына қажетті технологияларды сынау.

Үндістан, Жапония және Еуропа: жаңа ойыншылар

Үндістан ғарыш саласында жылдам дамып келе жатқан елдердің бірі. 2023 жылы Chandrayaan-3 аппараты Айдың оңтүстік полюсіне жақын аймаққа сәтті қонды. Бұл Үндістанды Айға жұмсақ қонуды жүзеге асырған санаулы мемлекеттердің қатарына қосты.

Елдің Gaganyaan бағдарламасы арқылы 2027 жылға қарай өз астронавттарын Жер орбитасына жіберу мақсаты бар. Ал Үндістанның алғашқы адамдық Ай миссиясы 2040 жылға жоспарланып отыр.

Жапония роботтық ғарыш технологияларына басымдық береді. JAXA ұйымы Үндістанмен бірге LUPEX миссиясы арқылы Айдың оңтүстік полюсіндегі мұз бен басқа ресурстарды зерттеуді жоспарлап отыр. Жапонияның SLIM аппараты 2024 жылы Айға дәл қону технологиясын көрсетті.

Еуропалық ғарыш агенттігі (ESA) NASA-ның Artemis бағдарламасына қатысады. Еуропа Айға жүк жеткізуге арналған Argonaut қондырғысын әзірлеуде. Оның мақсаты — болашақта Айдағы зерттеу станцияларына жабдық пен қажетті жүктер жеткізу.

Біріккен Араб Әмірліктері де Айды зерттеу бағдарламасын дамытып жатыр. Ел роботтық аппараттар мен ғылыми жабдықтарды дамытуға инвестиция салып, халықаралық жобаларға қатысуда.

Осылайша, ғарыш жарысы тек АҚШ пен Қытайдың бәсекесі емес. Оған көптеген мемлекеттер мен жеке компаниялар қатысып, өз технологиялық мүмкіндіктерін қалыптастыруда.

Әлемдік ғарыш жарысы: кім қай бағытта алда?

Ғарыш жарысының негізгі мақсаты не?

Бір қарағанда, мемлекеттер Айға кім бірінші баратынын анықтауға тырысып жатқандай көрінуі мүмкін. Бірақ шын мәнінде бұл бәсекенің бірнеше стратегиялық бағыты бар.

Біріншісі — ғарышқа шығу құнын төмендету. Қайта пайдаланылатын зымырандар жерсерік ұшыруды, ғарыш станцияларын жабдықтауды және алыс ғарышқа экспедиция ұйымдастыруды арзандатуы мүмкін.

Екіншісі — Ай ресурстарын зерттеу. Айдың оңтүстік полюсіндегі көлеңкелі аймақтарда су мұзы болуы ықтимал. Одан ауызсу, оттегі және болашақта зымыран отынын өндіру мүмкіндігі зерттеліп жатыр. Бірақ мұны өнеркәсіптік көлемде өндіру технологиясы әлі қалыптаспаған.

Үшіншісі — ғылыми және стратегиялық инфрақұрылым. Айдағы байланыс, навигация, энергия, зерттеу станциялары мен көлік жүйелері болашақ ғарыш экономикасының негізіне айналуы мүмкін.

Төртіншісі — Марсқа жол ашу. Айда ұзақ уақыт өмір сүру, отын өндіру, радиациядан қорғану және жабық тіршілік жүйелерін сынау Марсқа адам жіберу үшін маңызды тәжірибе береді.

Жаңа ғарыш дәуірі басталды ма?

Starship-тің 15-ші рейсі толық сәтті миссия болған жоқ: төменгі саты жоғалды, ал жоғарғы саты алғаш рет орбитадан қайтып, мұнараның механикалық қолдарына сәтті ұсталды.

Дегенмен бұл — ғарыштық тасымалдау тарихындағы маңызды технологиялық белес.

АҚШ SpaceX арқылы қайта пайдаланылатын алып зымыран жасауда алға шықты. Қытай Long March 9 жобасын дамытып, 2030 жылға алғашқы ұшуды жоспарлап отыр. Сонымен қатар Long March 10B арқылы төменгі сатыны теңізде қайта ұстау тәжірибесін көрсетті. Қытай 2030 жылға дейін Айға адам түсіруді, ал 2035 жылға дейін Айда алғашқы ғылыми станция инфрақұрылымын құруды көздейді. Ресей әзірге автоматты зерттеулер мен Қытаймен ынтымақтастыққа сүйеніп отыр. Үндістан, Жапония және Еуропа да өз бағыттарында технологиялық мүмкіндіктерін кеңейтуде.

Алдағы онжылдықта ғарыштағы бәсекенің негізгі өлшемі тек зымыранның қаншалықты биікке ұшатыны емес, оның қаншалықты арзан, сенімді және қайта пайдалануға жарамды екені болмақ.

XXI ғасырдағы ең үлкен геосаяси және технологиялық бәсекенің келесі кезеңі Жер бетінде емес, Айдың оңтүстік полюсінде өрбитін болуы мүмкін. Ал Марс сол жарыстың одан арғы межесіне айналмақ.