Қазақстанның стратегиялық кәсіпорны шетелдік инвесторлардың меншігіне қалай өтті, оны жаңғыртуға жұмсалған миллиардтар қайдан келді және мемлекет бұл мәміледен не ұтты?
Тараз қант зауытының қайта іске қосылуы бір қарағанда Қазақстанның агроөнеркәсіп саласы үшін жағымды жаңалық. Жиырма жылдан астам уақыт бойы толыққанды жұмыс істемеген кәсіпорын 2025 жылы жаңғыртыла бастады. Алайда зауыттың қайта жандануы қоғамда басқа да маңызды сұрақтарды туындатты. Кәсіпорынның ресейлік кәсіпкерлер Светлана және Павел Демидовтардың иелігінде болуы, жаңғырту жұмыстарының жалпы құны 12,4 млрд теңгеге бағалануы және мемлекет тарапынан көрсетілген қолдаудың нақты көлемі қоғамдық талқылауға себеп болды.
Бұл мәселені тек шетелдік инвестордың Қазақстандағы бизнесіне қатысты дау ретінде қарастыру жеткіліксіз. Оның астарында стратегиялық өндіріс орындарын жекешелендіру, бәсекелестікті қорғау, мемлекеттік қолдаудың ашықтығы және елдің азық-түлік қауіпсіздігі мәселелері жатыр. Ең маңыздысы – 12,4 млрд теңгенің нақты қаржыландыру құрылымы әлі де қоғамға толық түсіндірілген жоқ.
1. Тараз қант зауыты кімнің меншігіне өтті?
Бұл оқиғаның тарихына үңілсек, кәсіпорынның меншік ауысуы 2023 жылдан басталған. Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің 2023 жылғы ресми есебінде «Агротрейд Восток» компаниясының «ТСЗ» ЖШС жарғылық капиталындағы 100 пайыз үлесті сатып алғаны көрсетілген. Бұған дейін кәсіпорын Серікбай Дүсімбаевтың иелігінде болған.
Алайда мәміле заң талаптарына қатысты сұрақ туғызған. Агенттік аталған экономикалық шоғырлану үшін алдын ала келісім алу қажет болғанын анықтап, «Агротрейд Восток» компаниясын әкімшілік жауапкершілікке тартқан. 2023 жылғы 17 қазанда компанияға тиісті өтініш беру туралы нұсқама шығарылып, сол жылдың 24 қарашасында агенттікке өтініш түскен. Бұл – жай ғана әлеуметтік желідегі болжам емес, мемлекеттік органның ресми есебінде тіркелген дерек.
Қазіргі таңда «Агротрейд Восток» компаниясының түпкілікті иелері – ресейлік кәсіпкерлер, ерлі-зайыпты Светлана мен Павел Демидовтар. Олар Ресейдегі ірі агроөнеркәсіптік холдингтердің бірі саналатын «Доминант» тобына иелік етеді. Холдинг құрамында жеті қант және төрт сүт зауыты бар. Демек, Тараздағы кәсіпорын шағын инвестордың емес, қант өндірісінде тәжірибесі бар ірі агробизнестің бақылауына өткен.
1. 12,4 млрд теңге: инвестиция ма, бюджет қаражаты ма?
Қоғамдағы негізгі дау осы тұстан туындайды. Жамбыл облысы әкімдігінің ресми хабарламаларында зауытты жаңғырту жобасының жалпы құны 12,4 млрд теңге деп көрсетілген. Бірақ бұл соманың қаншасы жеке инвестордың қаражаты, қаншасы мемлекеттік қаржыландыру есебінен жұмсалғаны ашық жарияланған жоқ.
Мұнда екі мәселені ажырату қажет. Біріншісі – зауыттың технологиялық жабдықтарын жаңарту, өндірістік желілерді орнату және құрылыс жұмыстары. Екіншісі – мемлекет тарапынан көрсетілген инфрақұрылымдық қолдау. Әкімдік мәліметінше, инвесторға қажетті жер телімдері беріліп, газ және электр энергиясымен қамтамасыз ету мәселелері шешілген. Алайда бұл қолдаудың ақшалай құны мен бюджетке түскен нақты салмағы көрсетілмеген.
Сондықтан «12,4 млрд теңге бюджеттен ұрланды» немесе «толығымен мемлекет қаржыландырды» деуге негіз жоқ. Бірақ керісінше, жобаның барлығы жеке инвестиция есебінен жүзеге асырылды деп те нақты айту мүмкін емес.
Осы жерде Жамбыл облысының әкімі Ербол Қарашөкеевке, Ауыл шаруашылығы министрлігіне және тиісті қаржы органдарына бірнеше сауал туындайды: жобаның қаржыландыру құрылымы қандай? Инвестор инвестициялық міндеттемелер алды ма? Газ және электр инфрақұрылымын жаңартуға бюджеттен қанша қаражат жұмсалды? Мемлекеттік қолдау көрсетілсе, оның экономикалық тиімділігі қалай бағаланды?
1. Мәселенің ең үлкен астары – Қазақстанның қантқа тәуелділігі
Тараздағы жағдайдың қоғам үшін маңызын түсіну үшін Қазақстанның қант нарығындағы ахуалға қарау қажет.
Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің 2026 жылғы тамызда жариялаған талдауына сәйкес, 2025 жылы Қазақстанның ішкі нарығындағы қанттың 70,4 пайызы импорт есебінен қамтамасыз етілген. Отандық өндірістің үлесі небәрі 29,6 пайызды құраған. Агенттік 2022–2026 жылдарға арналған қант саласын дамыту жоспарының бірқатар көрсеткішіне қол жеткізілмегенін де атап өтті.
Бұл дерек Тараз зауытының неге стратегиялық маңызы бар екенін көрсетеді. Қазақстан қант қызылшасын өсіруге қолайлы өңірлерге ие болғанымен, оны өңдейтін өндірістік қуат пен шикізат базасының арасында әлі де теңгерім жоқ.
2026 жылы Жамбыл облысында қант қызылшасы 9,9 мың гектар алқапқа егілген. Жоспар бойынша 450 мың тонна өнім жинау көзделген. Ал облыстағы Меркі және Тараз зауыттарының жиынтық өңдеу қуаты осы көлемді қабылдауға есептелген.
Демек, Тараз зауытының қайта іске қосылуы тек инвестордың табысына емес, жергілікті шаруалардың өніміне сұраныс қалыптастыруға, импортты азайтуға және ішкі нарықтың тұрақтылығына да тікелей әсер етуі тиіс.
1. Зауыт қайта іске қосылды. Бірақ оның нәтижесі қандай болады?
2026 жылғы 25 қазанда Тараз қант зауыты қант қызылшасын қабылдауды бастады. 29 қазандағы әкімдік мәліметі бойынша, кәсіпорын тәулігіне шамамен 1 мың тонна шикізат қабылдап жатқан. Толық өндірістік қуатқа шыққан кезде тәулігіне 3 мың тонна қызылша өңдеу жоспарланған. Жобаның дайындық деңгейі 95 пайызға жеткені хабарланды. Жаңғырту жұмыстарына 10 мердігер ұйым тартылған.
Алайда ресми хабарламаларда зауыттың жылдық өндірістік қуатына қатысты айырмашылық бар. Кейбір деректерде 250 мың тонна, ал Ауыл шаруашылығы министрлігінің жобаны таныстыру кезіндегі мәліметінде 300 мың тонна деп көрсетілген. Бұл көрсеткіштің қайсысы түпкілікті бекітілгені де нақтылануы қажет. GOV.KZ +1
Ендігі мәселе – зауыттың ашылу салтанаты емес, оның тұрақты жұмыс істеуі. Қызылша өсіретін шаруалар өнімін уақытында өткізе ала ма? Кәсіпорын отандық шикізатты тұрақты қабылдай ма? Өндірілген қанттың қанша бөлігі ішкі нарыққа бағытталады? Жергілікті бюджетке түсетін салық пен құрылатын жұмыс орындарының көлемі қандай болады? Инвестордың нақты экономикалық нәтижесі осы көрсеткіштер арқылы бағалануы тиіс.
5. Мемлекет пен инвестор арасындағы жауапкершілік
Бұл оқиғаның тағы бір маңызды қыры – мемлекеттің жеке инвесторға қолдау көрсету саясаты. Жалпы, шетелдік инвестиция тарту экономикалық даму үшін қалыпты тәжірибе. Әсіресе ұзақ уақыт жұмыс істемеген өндіріс орнын қайта жандандыруға қаржы салатын инвестордың келуі оң құбылыс.
Бірақ стратегиялық маңызы бар кәсіпорынға қатысты мемлекеттік қолдау нақты қоғамдық міндеттемелермен қатар жүруі керек. Мәселен, өндірістің белгілі бір көлемін қамтамасыз ету, жергілікті фермерлермен ұзақ мерзімді келісімшарт жасау, жұмыс орындарын сақтау, салық төлеу және ішкі нарықты отандық өніммен қамтамасыз ету.
Бұл жерде Қазақстанның бәсекелестік саясатына қатысты да сұрақ бар. 2023 жылы монополияға қарсы органның алдын ала келісімінсіз жасалған мәміле бойынша «Агротрейд Восток» әкімшілік жауапкершілікке тартылған. Алайда кейінгі рәсімдердің толық нәтижесі мен мәміле бойынша қабылданған түпкілікті шешім туралы ашық ақпаратты да қоғамға ұсыну маңызды.
Сондықтан мәселені инвестордың қай елден келгенімен ғана байланыстыру дұрыс емес. Негізгі өлшем – Қазақстан заңнамасының сақталуы, мемлекеттік қолдаудың әділдігі және кәсіпорын қызметінің ел экономикасына беретін нақты пайдасы.
Тараз қант зауытының айналасындағы дау – 12,4 млрд теңгенің есебінен әлдеқайда ауқымды мәселе. Бір жағынан, жиырма жылдан астам уақыт бойы тоқтап тұрған өндіріс қайта жанданып, өңірдегі ауыл шаруашылығына мүмкіндік ашылып отыр. Екінші жағынан, кәсіпорынның меншік тарихы, монополияға қарсы орган тіркеген заңбұзушылық және мемлекеттік қолдаудың қаржылық көлемі қоғам тарапынан ашық жауапты талап етеді.
Бұл жерде ең бастысы – инвесторды кінәлау емес, мемлекет пен жеке бизнестің арасындағы қаржылық және құқықтық қатынастардың ашықтығын қамтамасыз ету.
Қоғам атынан қойылатын басты сұрақ: егер стратегиялық кәсіпорынды жаңғыртуға 12,4 млрд теңге инвестиция салынса, оның нақты қанша бөлігі жеке капиталдан, қаншасы мемлекеттік ресурстардан құралды және мемлекет осы қолдаудың орнына қандай міндеттемелер алды?
Бұл сұраққа Жамбыл облысының әкімдігі, Ауыл шаруашылығы министрлігі, Қаржы министрлігі және Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі құжаттармен негізделген жауап беруі қажет.
