Біздің елде жұмыс істемейтін, оқымайтын және кәсіби дайындықтан өтпейтін жастар азайып келеді. Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, 2020 жылдан 2025 жылға дейін NEET деп аталатын жастардың үлесі 7,1% - дан 6% - ға дейін төмендеді. 2026 жылдың екінші тоқсанында көрсеткіш 5,7-ге дейін төмендеді.
NEET (ағылшын тілінен not in Education, Employment, or Training — "жұмыс істемейтін, жұмыссыз және оқу аяқтамаған") – бұл еңбек қызметімен айналыспайтын, білім алмайтын және курстарда біліктілігін арттырмайтын (әдетте 15 пен 29 жас аралығындағы) жастардың санаты.
Energyprom мәліметтері бойынша, абсолютті сандарда да өзгерістер байқалады. Егер 2023 жылы NEET санатында 15 пен 34 жас аралығындағы 394,2 мың қазақстандық болса, 2026 жылдың наурыз–маусымына қарай олардың саны 312,1 мың адамға дейін қысқарды. Алайда, жалпы оң динамиканың артында еліміздің әртүрлі аймақтарындағы жастарды жұмыспен қамту, білімге қол жеткізу және мүмкіндіктер мәселелері тұр.
Неліктен көрсеткіштер әр аймақта әртүрлі?
NEET жастарының үлесі салаларда айтарлықтай өзгереді. 2026 жылдың екінші тоқсанында ең төменгі көрсеткіш Абай облысында — 2,6% болды. Жетісу облысында ол 7,8%, ал Ұлытау облысында — 7,7% жетті.
Жұмыс істемейтін және оқымайтын жастардың абсолютті саны бойынша Алматы — 33,7 мың адам, Түркістан облысы — 31,4 мың адам және Астана — 28,9 мың адам көш бастады.
"Жастар" ғылыми-зерттеу орталығының сарапшылары бұл мәселені 13 жылдан астам зерттеп келеді. 2025 жылғы Ұлттық баяндамада олар NEET үлесі мен аймақтардың экономикалық дамуы арасындағы байланысты атап өтеді. Қол жетімді жұмыс орындары мен білім алу мүмкіндігі аз болған жағдайда, жастарға Мансапты бастау қиынға соғады.
Мамандар жалпы көрсеткіштің төмендеуі, оның ішінде жұмыспен қамту, білім беру және кәсіптік бағдар беру саласындағы мемлекеттік саясатпен байланысты деп санайды. Бірақ одан әрі өзгерістер үшін белгілі бір аймақтардың ерекшеліктерін ескеретін бағдарламалар, сондай-ақ қолжетімді тағылымдамалар, фриланс және онлайн оқыту қажет.
Жастар жұмыс істеуге қарсы емес
NEET жастары оқуға және жұмыс істеуге құлықсыздығы үшін жиі сынға ұшырайды. Бірақ сарапшылар бұл топтың гетерогенді екенін атап көрсетеді. Оған әлеуметтік осал отбасылардан шыққан жастар, ауылдар мен шағын қалалардың тұрғындары, мүгедектер, сондай-ақ кәсіби немесе цифрлық дағдылары жоқ адамдар кіреді. Олардың проблемалары да әртүрлі. Бір адам мектептен кейін университетке түсе алмады, екіншісі колледжді бітірді, бірақ мамандық бойынша жұмыс таппады. Сондықтан еліміздегі қолдау шаралары әрқашан оң нәтиже көрсете бермейді.
2026 жылдың екінші тоқсанында Қазақстанда 5,3 млн-ға жуық жастар болды, олардың 3,8 млн-ы жұмысқа орналасқан. Сондай-ақ бұл санатқа жатпайтын 1,4 млн 16-24 жас аралығында жастар бар. Алайда, бұл олардың барлығы NEET-ке қатысты дегенді білдірмейді. Мысалы, күндізгі бөлімде оқитын студенттер мен денсаулығының ерекшеліктері бар кейбір адамдар жұмыс күшінде болмауы мүмкін, бірақ NEET жастары болып саналмайды.
Мәселені қалай шешуге болады?
Сарапшылар мобильді қосымшалар мен халыққа қызмет көрсету орталықтары арқылы әлеуметтік көмек көрсетуді жеңілдетуді ұсынады. Олар сондай-ақ, әсіресе жас әйелдер мен мүгедектер үшін икемді жұмыспен қамтуды кеңейтуді ұсынады.
Тағы бір бағыт-кәсіптік қайта оқыту және қосымша білім алу. Жұмыс таба алмайтын жастарға жаңа мамандықты игеруге немесе өз ісін бастау үшін қолдау алуға мүмкіндік беру маңызды.
Мұндай шаралар әсіресе жұмыс орындары аз және NEET жастарының үлесі жоғары аймақтар үшін өзекті болып табылады. Жалпы көрсеткіштің төмендеуі оң үрдіс болып табылады, бірақ сандардың артында әртүрлі өмірлік жағдайлар тұр және оларды шешуге деген көзқарас жастардың жұмыс пен білімнен тыс қалуының нақты себептерін ескеруі керек.
