Қазіргі тіл білімінде тілді тек адамдар арасындағы қарым-қатынас құралы ретінде қарастыру жеткіліксіз. Тіл – белгілі бір халықтың тарихи тәжірибесін, дүниені қабылдау ерекшелігін, мәдени құндылықтарын және ұлттық жадын сақтайтын күрделі таңбалық жүйе. Осы тұрғыдан алғанда тілдік бірліктерді зерттеу арқылы сол халықтың дүниетанымдық моделін, рухани бағдарларын және мәдени ерекшеліктерін тануға болады.
ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап әлемдік тіл білімінде антропоөзектік бағыт қалыптасып, зерттеу нысанына «адам және тіл» мәселесі шықты. Бұл бағыт тілдік құбылыстарды адамның танымымен, мәдениетімен және әлеуметтік тәжірибесімен байланыстыра қарастыруды көздейді. Антропоөзектік парадигма аясында қалыптасқан лингвомәдениеттану саласы тіл мен мәдениеттің өзара байланысын зерттесе, когнитивтік лингвистика тілдік бірліктердің адамның санасындағы концептуалдық құрылымдармен байланысын анықтайды.
Осы бағыттағы маңызды ұғымдардың бірі – концепт. Концепт белгілі бір халықтың санасында қалыптасқан, мәдени тәжірибемен бекіген және тіл арқылы көрініс табатын күрделі мағыналық құрылым ретінде түсіндіріледі. Әрбір ұлттың мәдени кеңістігінде сол халықтың өмір салтын, дүниені қабылдау ерекшелігін танытатын негізгі концептілер болады. Қазақ дүниетанымындағы осындай базалық концептілердің бірі – «құт» ұғымы.
«Құт» сөзі қазақ тілінде қазіргі қолданыста көбіне «береке», «ырыс», «игілік» мағыналарында жұмсалғанымен, оның семантикалық аясы әлдеқайда кең. Бұл ұғым көне түркілік дүниетанымнан бастау алып, халықтың рухани-мәдени жүйесінде ерекше орын алған. Түркі халықтарының түсінігінде құт – адамның өміріне берілетін қасиетті күш, өмірлік қуат, бақ-береке бастауы ретінде қабылданған.
Қазақ дүниетанымында құт ұғымы адамның жеке өмірімен ғана емес, отбасы, шаңырақ, туған жер, елдік ұғымдармен сабақтасады. Сондықтан «құт» концептісі материалдық байлықты білдіретін қарапайым ұғым емес, адамның әлеуметтік және рухани үйлесімін қамтамасыз ететін мәдени категория болып табылады.
1. «Құт» концептісінің тарихи-мәдени негіздері
«Құт» ұғымының тамыры көне түркі мәдениетімен сабақтас. Ежелгі түркі дүниетанымында құт адамның немесе билеушінің бойындағы ерекше қасиет, көктен берілетін киелі күш ретінде түсіндірілген. Мемлекетті басқарушы тұлғаның билік ету құқығы да белгілі бір деңгейде «құтпен» байланыстырылған.
Көне түркі жазба ескерткіштерінде құт ұғымы мемлекеттің тұрақтылығы, елдің амандығы және билеушінің беделімен байланысты қолданылады. Бұл ұғым жеке адамның игілігінен гөрі қоғамдық үйлесімділікті білдіретін кең мағынаға ие болған.
Қазақ мәдениетінде бұл түсінік өзгеріске ұшырағанымен, негізгі семантикалық өзегі сақталған. Қазақ халқы үшін құт – ең алдымен шаңырақтың берекесі, отбасының амандығы, елдің тыныштығы және адамның рухани тазалығы.
1. «Құт» концептісінің тілдік көріністері
Қазақ тілінде «құт» концептісі көптеген лексикалық және фразеологиялық бірліктер арқылы көрінеді.
2.1. Құт және береке ұғымы
Қазақ тіліндегі:
• құт-береке;
• құт қону;
• құт дарыту;
• құтты мекен;
• құтты қадам;
• құтты болсын
сияқты тіркестерде құт адамның өміріндегі жағымды өзгерістермен байланыстырылады.
Мысалы, «құтты болсын» тіркесі қазақ мәдениетінде жаңа бастаманы, қуанышты жағдайды қабылдаудың тілдік формасы болып табылады. Бұл жерде құт тек тілек емес, жаңа жағдайға игілік пен тұрақтылық шақырудың мәдени механизмі қызметін атқарады.
2.2. Құт және шаңырақ концептісі
Қазақ тілінде құт ұғымы көбіне үй, шаңырақ түсінігімен бірге қолданылады.
«Құт қонған үй», «құтты шаңырақ» сияқты тіркестерде үй тек материалдық кеңістік емес, рухани орталық ретінде танылады.
Қазақ дүниетанымында шаңырақ:
• отбасы бірлігінің;
• ұрпақ жалғастығының;
• ата-баба рухының;
• ұлттық жадтың белгісі.
Сондықтан құт шаңырақпен байланыста қарастырылғанда, ол әлеуметтік және рухани тұрақтылық мағынасын иеленеді.
1. «Құт» концептісінің фразеологиялық жүйедегі көрінісі
Фразеологиялық бірліктер халықтың тарихи тәжірибесін сақтайтын тілдік қабат болып табылады. Қазақ тіліндегі тұрақты тіркестерде «құт» ұғымы көбіне жағымды бағалауыш мәнде көрінеді.
Мысалы:
«Құтты қонақ келсе, қой егіз табады»
мақалында қонақ пен құт ұғымдары өзара байланысады. Қазақ мәдениетінде қонақ жай ғана сырттан келген адам емес, береке әкелуші тұлға ретінде қабылданады.
Бұл мақалдағы «құтты қонақ» тіркесі адамның әлеуметтік мәртебесін ғана емес, оның айналасына жағымды әсерін білдіреді.
1. «Құт» концептісінің ұлттық дүниетанымдағы орны
Қазақ дүниетанымында құт бірнеше мағыналық қабаттан тұрады:
1. Материалдық құндылық
Құт – малдың көбеюі, тұрмыстың жақсаруы, ырыстың артуы.
1. Рухани құндылық
Құт – адамның адамгершілігі, ішкі тазалығы, жақсы қасиеті.
1. Әлеуметтік үйлесім
Құт – отбасы татулығы, ел бірлігі, қоғам тұрақтылығы.
1. Киелі мағына
Құт – қасиетті күш, адамның өміріне берілетін игілік.
Осы қабаттардың барлығы қазақ тіліндегі «құт» концептісінің күрделі құрылымын көрсетеді.
Қазақ тіліндегі «құт» концептісі – ұлттық дүниетанымды танытатын негізгі мәдени концептілердің бірі. Оның семантикалық құрылымында материалдық игілік, рухани тұрақтылық, әлеуметтік үйлесім және киелілік мағыналары тоғысқан.
«Құт» ұғымының тілдік көріністері қазақ халқының өмір салтымен, салт-дәстүрімен және тарихи тәжірибесімен тығыз байланысты. Бұл концепт қазақ тілінің тек коммуникациялық құрал емес, халықтың мәдени жадын сақтаушы жүйе екенін дәлелдейді.
Лингвомәдениеттанулық тұрғыдан «құт» концептісін зерттеу арқылы қазақ халқының құндылықтар жүйесін, дүниені қабылдау ерекшелігін және ұлттық сананың тілдегі көріністерін тануға болады. Сондықтан ұлттық концептілерді зерттеу қазіргі қазақ тіл біліміндегі өзекті бағыттардың бірі болып қала береді.
Анар ӘБУТӘЛІП
