Қазақ руханиятының тарихында Абай Құнанбайұлының орны ерекше. Ол қазақ әдебиетінің классигі ғана емес, ұлттық философияның негізін қалаған ұлы ойшыл. Ақын шығармаларында адам болмысы, мораль, білім, еңбек, әділет, махаббат және рухани кемелдену мәселелері терең талданады. Оның шығармашылық мұрасындағы ең маңызды идеялардың бірі – «Толық адам» тұжырымдамасы. Бұл ілім адамның жеке басының қалыптасуын ғана емес, қоғамның рухани дамуының негізгі қағидаларын да айқындайды.
Қазіргі жаһандану жағдайында материалдық құндылықтардың басымдыққа ие болуы, цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы және ақпараттық кеңістіктің кеңеюі адамзат алдында жаңа моральдық мәселелерді туындатуда. Мұндай жағдайда Абайдың адам тәрбиесіне қатысты көзқарастарының ғылыми және қоғамдық маңызы бұрынғыдан да арта түседі. Ақын мұрасын қазіргі заман талаптары тұрғысынан қайта пайымдау ұлттық құндылықтарды жаңғыртуға және рухани мәдениетті нығайтуға мүмкіндік береді.
Абайдың дүниетанымы шығыс философиясынан, ислам өркениетінен, қазақтың дәстүрлі дүниетанымынан, сондай-ақ орыс және Батыс ойшылдарының еңбектерінен нәр алды. Осы рухани арналарды тоғыстыра отырып, ақын адамды кемелдікке жеткізетін өзіндік философиялық жүйе қалыптастырды. Оның ойынша, адам бойындағы ақыл, қайрат және жүрек үйлесім тапқанда ғана тұлға рухани кемелдікке жете алады. Бұл идея адамды тек білімді немесе еңбекқор болуға ғана емес, әділетті, мейірімді және жауапкершілігі жоғары азамат болып қалыптасуға үндейді.
Абай үшін білім – мақсат емес, адамды ізгілікке жеткізетін құрал. Сондықтан ол ғылымды ар-ожданнан, тәрбиені адамгершіліктен бөліп қарастырмайды. Ақынның пікірінше, адамның рухани мәдениеті біліммен ұштасқанда ғана қоғам өркендейді. Осы тұрғыдан алғанда, «Толық адам» ілімі тек жеке тұлғаның емес, тұтас ұлттың дамуына бағытталған философиялық тұжырымдама болып табылады.
Ақын шығармаларындағы негізгі идеялардың бірі – адамгершілік құндылықтарын дәріптеу. Ол жалқаулықты, надандықты, мақтаншақтықты, өсек пен күншілдікті қоғамның дамуына кедергі болатын жағымсыз қасиеттер ретінде бағалайды. Ал еңбекқорлық, білімге құштарлық, әділеттілік, рақым мен мейірімділік адамды биік деңгейге көтеретін қасиеттер деп таниды. Бұл құндылықтар қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымымен үндесіп, ұлттық тәрбиенің негізгі өзегіне айналған.
Қазіргі кезеңде ақпараттық технологиялардың дамуы адамдардың өмір салтын түбегейлі өзгертті. Жасанды интеллект, әлеуметтік желілер және цифрлық медианың ықпалы күшейген сайын адамның сыни ойлау қабілеті мен рухани жауапкершілігіне қойылатын талаптар да артып келеді. Осындай жағдайда Абайдың рухани мұрасы жаңа қырынан танылып отыр. Ақынның адамгершілік, білім және еңбек туралы ойлары бүгінгі қоғам үшін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Керісінше, олар цифрлық дәуірдегі тұлғаның рухани бағдарын айқындайтын маңызды қағидаларға айналып келеді.
Қазіргі гуманитарлық ғылымда Абай мұрасы әдебиеттану, философия, педагогика, мәдениеттану және психология ғылымдарының тоғысында зерттелуде. Ғалымдар оның шығармаларындағы адам концепциясын антропоөзектік, аксиологиялық және герменевтикалық тұрғыдан қарастырып келеді. Мұндай зерттеулер Абай дүниетанымының ұлттық шеңберден шығып, жалпыадамзаттық құндылықтарға негізделгенін дәлелдейді. Сондықтан «Толық адам» ілімін қазіргі ғылыми әдіснамалар негізінде зерделеу қазақ гуманитарлық ғылымының маңызды бағыттарының бірі болып саналады.
Абайдың философиялық мұрасы ұлттық бірегейлікті сақтауға, жастардың рухани дүниесін байытуға және қоғамдағы адамгершілік құндылықтарды нығайтуға қызмет етеді. Оның шығармалары адамды үнемі өзін-өзі жетілдіруге, білім алуға, әділетті болуға және ел игілігі үшін еңбек етуге үндейді. Бұл идеялар уақыт өткен сайын өзектілігін жоғалтпай, әр кезеңнің талаптарына бейімделіп жаңаша мәнге ие болып келеді.
Сондықтан Абайдың «Толық адам» тұжырымдамасы – тарихи мұра ғана емес, қазіргі қоғамның рухани дамуына бағыт-бағдар беретін өміршең философиялық жүйе. Оның идеяларын ғылыми тұрғыдан терең зерттеу ұлттық дүниетанымды байытып қана қоймай, жастардың құндылықтық бағдарын қалыптастыруға, білім беру мен тәрбие жүйесін жетілдіруге және қоғамның рухани әлеуетін арттыруға ықпал етеді. Абай мұрасы – өткеннің ғана емес, бүгінгі және болашақ ұрпақтың да рухани темірқазығы.
САБИРА РАХЫМБЕК,
Тіл маманы
