XXI ғасырдың үшінші онжылдығы әлемдік тәртіптің түбегейлі өзгеріп жатқанын айқын көрсетті. Бұрын «тұрақты» деп есептелген халықаралық жүйе қазір дағдарыс жағдайында. Үлкен державалар арасындағы бәсеке ашық фазаға өтіп, геосаяси, экономикалық және технологиялық текетірес бір-бірімен тығыз байланыса түсті. Осындай жағдайда Қазақстан сияқты орта держава үшін сыртқы саясаттағы әрбір қадам стратегиялық маңызға ие.

Бүгінгі әлемдік сахнада төрт негізгі ойыншының рөлі ерекше байқалады: күшейіп келе жатқан Қытай, агрессор ел ретінде қабылданып отырған Ресей, әлемдік тәртіпті сақтауға тырысқан АҚШ және ішкі әлсіздікке қарамастан моральдық позиция ұстанатын Еуропа. Бұл күштердің өзара қатынасы Қазақстанның қауіпсіздігіне, экономикасына және егемендігіне тікелей әсер етеді.

Қытай: үнсіз экспансия және ұзақмерзімді стратегия

Қытай Халық Республикасы соңғы жиырма жылда әлемдегі ең жүйелі дамыған державаға айналды. Оның басты ерекшелігі – ашық конфронтациядан қашып, экономикалық және инфрақұрылымдық ықпал арқылы әсер етуі. Қытай өз саясатын «бейбіт өрлеу», «араласпау» және «өзара тиімді әріптестік» ұғымдарымен сипаттайды. Алайда бұл риториканың артында өте нақты геосаяси есеп жатыр.

Қазақстан Қытай үшін Еуразия кеңістігіндегі стратегиялық маңызы бар ел. Ол – «Бір белдеу – бір жол» бастамасының негізгі транзиттік тораптарының бірі, Қытайды Еуропа және Таяу Шығыс нарықтарымен байланыстыратын құрлық жолы. Сонымен қатар Қазақстан энергетикалық ресурстар мен шикізат көзі ретінде де маңызды.

Қытай Қазақстанмен қарым-қатынаста әскери қысым немесе саяси талап қоймайды. Оның орнына несие, инвестиция, өндіріс, логистика және технология арқылы ықпалын арттыруға тырысады. Бұл бір жағынан экономикалық мүмкіндік берсе, екінші жағынан ұзақмерзімді тәуелділік қаупін туғызады. Қытайдың негізгі мақсаты – серіктес елдерді тікелей басқару емес, оларды өз экономикалық экожүйесіне кіріктіру.

Қазақстан үшін Қытаймен байланыс – мүмкіндіктер мен қауіптердің қатар жүретін бағыты. Инвестиция мен инфрақұрылым қажет, алайда стратегиялық салалардағы бақылау ұлттық мүддеге сай шектелуі тиіс.

Ресей: әлсіреген сайын агрессивті бола түскен көрші

Ресей Федерациясының Украинаға қарсы соғысы оның халықаралық беделін түбегейлі өзгертті. Қазіргі таңда Ресей әлемде агрессор мемлекет ретінде қабылданады. Бұл тек санкциялармен ғана емес, сонымен қатар көршілес елдердің қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылығымен көрініс табуда.

Ресейдің сыртқы саясаты ұзақ уақыт бойы посткеңестік кеңістікті «табиғи ықпал аймағы» ретінде қарастырып келді. «Русский мир», «тарихи әділеттілік», «ықпал аймағы» сияқты ұғымдар ресми деңгейде сирек айтылғанымен, саяси элитаның ойлау жүйесінде әлі де бар.

Қазақстан үшін Ресеймен қарым-қатынас – ең күрделі бағыттардың бірі. Экономикалық байланыс, тарихи тәуелділік және қауіпсіздік форматтары бар. Алайда Ресейдің әскери авантюралары оның ішкі әлсіздігін көрсетеді. Тарихи тәжірибе көрсеткендей, ішкі дағдарысқа түскен державалар сыртқы экспансия арқылы өз проблемасын шешуге тырысады.

Сондықтан Қазақстан үшін басты міндет – Ресеймен қарым-қатынасты эмоциясыз, прагматикалық және ұлттық мүдде тұрғысынан жүргізу. Одақтастық автоматты қауіпсіздік кепілі емес екенін уақыттың өзі дәлелдеді.

АҚШ: алыстағы, бірақ жүйе құрушы күш

АҚШ Қазақстан үшін тікелей әскери немесе саяси қауіп төндіріп отырған жоқ. Бірақ ол – әлемдік қаржы жүйесінің, технологиялық стандарттардың және халықаралық институттардың негізгі архитекторы. АҚШ-тың басты стратегиялық мақсаты – Қытайдың шектен тыс күшеюіне жол бермеу және Ресейдің агрессиялық әлеуетін әлсірету.

Қазақстан АҚШ үшін Еуразиядағы маңызды теңгерім нүктесі саналады. Алайда АҚШ-тың Орталық Азияға деген саясаты тұрақты емес: әкімшілік ауысқан сайын басымдықтар да өзгеріп отырады. Бұл фактор Қазақстанға АҚШ-ты абсолютті тірек ретінде қарауға мүмкіндік бермейді.

Соған қарамастан, АҚШ пен ынтымақтастық технология, білім, инвестиция және институционалдық даму тұрғысынан Қазақстан үшін маңызды.

Еуропа: құндылықтар мен шектеулі ықпал

Еуропалық Одақ соңғы жылдары ішкі саяси және экономикалық қиындықтарға тап болды. Қорғаныс саласындағы әлсіздік, энергетикалық тәуелділік және демографиялық мәселелер оның геосаяси салмағын азайтты. Дегенмен Еуропа әлі де демократиялық құндылықтар, құқықтық стандарттар және жоғары технологиялар саласында ықпалды орталық болып қала береді.

Қазақстан үшін Еуропа – қауіпсіздік кепілі емес, бірақ даму мен жаңғырудың маңызды серіктесі.

Түркі елдері: жаңа геосаяси тірек пе?

Соңғы жылдары халықаралық аренада Түркі мемлекеттерінің ықпалдастығы ерекше байқала бастады. Түркия, Қазақстан, Әзербайжан, Өзбекстан, Қырғызстан және бақылаушы елдер – Венгрия мен Түрікменстан – ортақ тарихи, мәдени және тілдік негізге сүйеніп, жаңа саяси-экономикалық платформа қалыптастыруда.

Алайда, Түркі мемлекеттері ұйымы әскери блок емес, идеологиялық одақ та емес, бірақ геосаяси тепе-теңдік құралына айналып келеді.

Түркия бұл кеңістікте жетекші рөлге ұмтылып отыр. Ол НАТО мүшесі бола отырып, Ресеймен де, Қытаймен де, Батыспен де тіл табыса алатын ерекше позицияға ие. Әзербайжанның Қарабақтағы жеңісі Түркі ынтымақтастығының практикалық маңызын көрсетті.

Қазақстан үшін Түркі әлемі: Ресейге балама стратегиялық бағыт, Қытайға қарсы емес, бірақ теңгерім құралы, Батыспен диалогты күшейтетін көпір.

Қазақстан үшін басты сабақтар мен басымдықтар

Қазіргі геосаяси жағдайда Қазақстан үшін бірнеше стратегиялық қағида айқын көрінеді:

Біріншіден, көпвекторлы саясат бұрынғыдан да нақты әрі есепке негізделген болуы тиіс. Бұл тек декларация емес, күнделікті саяси практика. Қазақстан бір орталыққа тәуелді болмай, түрлі күштер арасындағы тепе-теңдікті өз пайдасына шебер пайдалана алуы қажет.

Екіншіден, Қытаймен экономикалық ынтымақтастықты дамыта отырып, стратегиялық тәуелділікке жол бермеу маңызды. Инвестиция мен технология қажет, алайда ұлттық өндіріс, кадрлық әлеует және шешім қабылдау дербестігі сақталуы тиіс.

Үшіншіден, Ресеймен қарым-қатынаста тарихи иллюзиялардан арылып, егемендік пен ұлттық қауіпсіздікті бірінші орынға қою қажет. Прагматизм, салқынқандылық және халықаралық құқық қағидаттары бұл бағыттағы негізгі бағдар болуы тиіс.

Төртіншіден, Түркі елдерімен ынтымақтастықты Қазақстанның ұзақмерзімді стратегиялық басымдықтарының бірі ретінде күшейту қажет. Түркия, Әзербайжан, Өзбекстан, Қырғызстан және басқа да түркі мемлекеттерімен саяси, экономикалық, логистикалық және қауіпсіздік саласындағы ықпалдастық Қазақстан үшін сыртқы қысымдарды теңгерудің маңызды тетігі бола алады. Түркі мемлекеттерінің ұйымы – балама емес, бірақ геосаяси тепе-теңдікті сақтайтын тірек.

Бесіншіден, АҚШ пен Еуропамен технология, білім және институционалдық даму бағытында серіктестікті тереңдету қажет. Бұл Қазақстанның жаһандық экономикадағы бәсекеге қабілеттілігін арттырып, басқару сапасын жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.

Алтыншыдан, ең басты фактор – ішкі тұрақтылық пен экономикалық қуат. Әлсіз экономика мен бөлінген қоғам ешқандай сыртқы саясатты тиімді ете алмайды. Ұлттық бірлік, әділ әлеуметтік саясат және экономикалық әртараптандыру – ел қауіпсіздігінің өзегі.

Қорытынды

Қазақстан бүгінгі таңда геосаяси дауылдың ортасында тұр. Бұл – қауіп те, мүмкіндік те. Елдің болашағы сыртқы күштердің шешіміне емес, өз ішкі даналығы мен стратегиялық таңдауларына байланысты.

Қытай күшейіп келеді, Ресей агрессия арқылы әлсірегенін жасыруда, АҚШ пен Еуропа өз мүддесін қорғауда. Осы күрделі ортада Түркі әлемі біртіндеп жаңа геосаяси факторға айналуда.

Қазақстан үшін ең маңыздысы – осы көпқырлы әлемде өз егемендігін сақтап қана қоймай, тұрақтылық пен ұзақмерзімді дамуды қамтамасыз ету.

Бұл – тәуелсіздік кезеңіндегі ең жауапты тарихи сынақтардың бірі.