Ұлы дала мәдениеті: қазақ ойындарындағы терең философия

    Әсел Болатқызы
    Ұлы дала мәдениеті: қазақ ойындарындағы терең философия Фото: Ашық дереккөз

    Қазақ халқының дәстүрлі ойындары жай ғана ойын-сауық немесе бос уақытты өткізу тәсілі емес. Ұлы даланың қолайсыз жағдайында олар ғасырлар бойы батылдық, төзімділік, стратегиялық ойлау, біртұтастық және дәстүрлер мен құндылықтар сақталған күшке, интеллектке деген терең құрмет тәрбиеленген өмір мектебі ретінде қызмет етті. Әр жарыста көшпелі өмір салты, философия мен ұлт рухы көрініс тапты.

    Бұл мақалада біз қазақ ұлттық спортының үш інжу-маржаны: қазақша күрестің ежелгі ережесі, ойын-сауық және серпінді көкпар, сондай-ақ тоғызқұмалақтың терең зияткерлік ойыны туралы айтып береміз.

    Қазақша күрес – төзімділіктің көрінісі

    Қазақша күрес – тамыры ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан ежелгі жекпе-жек түрлерінің бірі. Көшпенділердің физикалық күші мен өзіне және өз түріне қарсы тұру қабілеті бәрінен бұрын бағаланды. Күрес халық мерекелерінің (той, ас, Наурыз) міндетті элементі болды. Ауылдарда ауқымды турнирлер ұйымдастырылды – түйе палуандар сайысы, онда жеңімпаздарға (палуандарға) бас жүлделер табысталды. Бастапқы күресте қатаң жас немесе салмақ шектеулері болған жоқ – нағыз шеберлік пен ерік-жігері бар адам жеңеді.

    Палуанның басты міндеті –  қарсыласынан басым түсіп, жауырынын жерге тигізу. Бүйірге немесе тізеге лақтыру үшін ұпайлар қолмен беріледі.

    Көкпар – қайсар жігіттерге арналған сынақ

    Көкпар (парсы тілінен аударғанда - "сұр қасқыр") – бұл командамен бірге ойнайтын ат спорты. Бұл спорт түрі жылқыны мінсіз басқара білудің және командалық рухтың көрінісі. Аңыз бойынша, ежелгі уақытта аңшылар жыртқыштардан олжасын тартып алып, оны ауылға тезірек жеткізу үшін бір-біріне лақтырып ойнаған. Уақыт өте келе бұл жауынгерлерді атты әскерге дайындайтын ұлттық ойын-сауыққа айналды.

    Ойын аясында шабандоздардың екі командасы олжаға таласады. Ойыншылардың міндеті – олжаны жерден көтеру, қарсыластардың шабуылына қарамастан оны ұстап тұру және "қазанға" лақтыру (қарсыластың қақпасы).

    Бүгінгі күні ресми спорттық көкпарда таймаут уақыты қатаң реттеледі, қарсыластарын қамшымен ұруға немесе жылқыларға қасақана зиян келтіруге тыйым салынады. Дегенмен, ойын қатысушылардан керемет дене шынықтыруды, үйлестіруді және қорықпауды талап етеді.

    Тоғызқұмалақ: "дала алгебрасы" және ақыл логикасы

    Ойын 18 кішкене тесігі бар арнайы ағаш тақтада ("отау") –  әр ойыншыға 9 және екі үлкен сақтау тесігі ("қазан") арқылы ойналады. Партияның басында 18 тесіктің әрқайсысында дәл 9 құмалақ шары бар (барлығы 162 дана).

    Ойыншылар кезек-кезек өз жағындағы бір тесіктен тастарды алып, оларды сағат тіліне қарсы бағытта орналастырады (әр келесі тесікке бір). Егер соңғы тас жаудың шұңқырына түсіп, ондағы тастардың жалпы саны жұп болып кетсе, ойыншы осы тастардың барлығын өзінің "қазанына"алады.

    Егер соңғы тас қарсыластың шұңқырындағы шарлардың санын дәл үшке жеткізсе, бұл тесік ойыншының "тұздық" (қасиетті орын) деп жарияланады. Одан әрі ойын барысында жеткен барлық тастар автоматты түрде жүздік иесінің қазанына көшеді.

    Ойын қатысушылардың бірі өз қазанында 81-ден астам тас жинағанға дейін жалғасады (жалпы қордың көп бөлігі).

    Қазақтардың ұлттық ойындары – өткен мен қазіргі арасындағы жанды көпір. Ұрпақтан-ұрпаққа берілетін ережелерді сақтай отырып, қазақша күрес, көкпар және тоғызқұмалақ бүгінде Көшпенділердің дүниежүзілік ойындары мен халықаралық жарыстардың бағдарламаларына еніп, екінші туылуды бастан кешуде. Олар ең бастысы туралы үйретеді: физикалық немесе ақыл-ойы мықты адам ғана емес, ата-баба дәстүрлерін құрметтейтін адам да жеңеді.

     

    Қатысты тегтер :

    Қатысты Мақалалар