«Qytaıda qazaq ultynyń ókilderine joıqyn qysym jasap jatyr», «Qytaıda qazaqtar qamalyp, qýdalanýda» degen aqparattarmen birge «Qytaı Qazaqstan munaıyn satyp alýdy 2,5 esege qysqartty» degen taqyryptaǵy maqalalardy da jıi oqyp jatyrmyz.
Shyny kerek, ekonomıkalyq, saıası taqyryptarǵa kelgende qazaq tildi basylymdar, saıttar kesh qalyp nemese samarqaýlyq tanytyp jatady.
Jaraıdy, meniń aıtpaǵym ol emes.
Qytaı eli óz jerindegi qazaqtarǵa qysymdy kúsheıtip, negizgi tabys kózi bolyp otyrǵan Qazaqstan munaıyn satyp alýdy 2,5 esege qysqartý arqyly Qazaqstan bıligine, naqtyraq aıtsaq Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa qysym, oryssha aıtqanda shantaj jasap jatyr dep oılaımyn.
Meniń oıymsha, jeke pikirim boıynsha onyń bári jer úshin bolyp jatyr dep esepteımin.
Syrt kózge baıqalmaǵanymen ótken jylǵy jer daýy, jer mıtıńileri orasan zor ózgeristerge, qazaq ulty úshin zor múmkindikterge qol jetkizdi.
Naqtyraq aıtsaq, sheteldikterge jerdiń satylýyna, jalǵa berilýine toıtarys berdik, 1,7 mln. gektar jerdiń satylýyna tosqaýyl jasadyq. Prezıdent 2021 jylǵa deıin aýylsharýashylyq jerlerin sheteldikterge jalǵa berýge moratorıı jarıalady. Ony eldiń bári biledi.
Odan ózge jalpy halyq bile bermeıtin jáıttar bar. Tek bir mysal aıtar bolsam, Qazaqstannyń 5 mıllıon gektardan asa shuraıly jerine ıe bolyp otyrǵan, negizinen egistik jerlerdi jalǵa alǵan, mıllıondaǵan tonna astyq saqtaıtyn elevatorlary bar 3 agroholdıng bankrotqa ushyraýdyń az aldynda tur. Olar, «Alıbı», «Ivolga» jáne «Kazeksportastyk» argoholdıngteri.
Sonyń ishinde aıryqsha mán beretin jaǵdaı, Qazaqstan boıynsha astyq eksporty boıynsha birinshi oryndaǵy «Kazeksportastyk» hodıngine aty shýly «Bátýa» seriktestiginiń artynda turǵan qytaıdyń «Oriental Patron Financial Group» kompanıasy 2016 jyly 500 mln.$ ınvestısıa quımaq bolady.
Onyń negizgi sebebi, meniń oıymsha «Kazeksportastyk» hodıngine ıe bolý. Eger holdıń 500 mln.$ ınvestısıa alǵannan keıin de bankrot bolsa, Qazaqstannyń bankrottyq zańy boıynsha bankrot bolǵan kompanıanyń barlyq múlki kredıtorlarǵa úlestirilip beriledi. Arǵy jaǵyn túsingen bolarsyzdar.
Prezıdent moratorıı jarıalaǵannan keıin «Oriental Patron Financial Group» kompanıasy «Kazeksportastyk» holdıńine ınvestısıa salýdan bas tartypty dep estidim. Qazir bankrotqa bet alǵan 3 agroholdıngtiń qaryzdaryn «Problemaly nesıeler qorynyń» esebinen jappaqshy kórinedi.
Buǵan qosa «Bátýa» seriktestigi alǵan 91 432,5 ga. egistik jerdi QR Aýylsharýashylyq mınıstrligimen birlese otyryp memleketke qaıtardyq. Budan basqa qaıtarylatyn jerler de az emes.
Qoryta kelgende, ótken jylǵy jer daýynan keıin Qytaı eliniń jerimizge jappaı ıe bolý jospary iske aspaı qaldy. Qytaı kompanıalarynyń osyǵan deıin alyp alǵan jerleri qaıtaryla bastady. Qytaıdyń 51 zaýytyn Qazaqstanǵa kóshirý jospary qazaq halqynyń úlken narazylyǵyn týǵyzdy.
Al Qazaqstanǵa mıllıardttaǵan dollar qaryz bergen Qytaı eli úshin qaıtken kúnde de óz josparyn iske asyrýy kerek, ıaǵnı jerdi alýy tıis jáne 51 zaýytty qaıtken kúnde de Qazaqstan jerinen ashýy kerek.
Ár zaýytqa bálenbaı qytaı azamatyn Qazaqstanǵa engizýi tıis.
Sondyqtan da, meniń oıymsha halyqtyń kaharynan qorqyp jerdi sheteldikterge jalǵa berýge moratorıı jarıalaǵan Qazaqstan bıligi endi Qytaı bıliginiń zor qysymyna tap boldy.
Shetelden qaryz alýǵa quramtyp, tegin aqsha quıylyp jatqanda kórgen Qyzaqstan bıligi, Prezıdent óziniń jańsaq saıasatynyń tutqynyna aınaldy. Al onyń zardabyn qarapaıym qazaqtar kórýde.
Endi ne isteý kerek?
Eń bastysy, jerdiń sheteldikterdiń satyp alýyna, jalǵa alýyna múmkindik bermeý kerek. Mıllıardttaǵan dollar qaryz alyp, bylyqqa belshesinen batqan Qazaqstan bıligi Qytaı bıliginiń keıbir talabyna moıynsunýǵa májbúr bolýy múmkin.
Qazirdiń ózinde birneshe oblysta qytaı zaýyttarynyń qurylysynyń bitip nemese bastalyp jatqany týraly aqparattar jarıalanyp jatyr.
Bul jaǵdaı, búgingi sát Qazaqstan memleketiniń táýelsizdigi, qazaq jeriniń tutastyǵy, jerdiń saqtalý nemese saqtalmaýy, qazaq ultynyń ult retinde joıylý nemese saqtalýy tarazy basynda turǵanyn kórsetkendeı.
Bıliktiń halyqqa senim artpaýy, halyqtyń bılikke seniminiń joǵalýy, bılik pen halyq arasyndaǵy baılanystyń úzilýi qaýipti odan ári órshite túskendeı. Bul jaǵdaıdy belgili bir kúshter bizge qarsy paıdalanýy ábden múmkin. Bılikti halyqqa, halyqty bılikke aıdap salý arqyly eldiń qorǵanys múmkindigin álsiretýi ǵajap emes.
Qurmetti baýyrlar, qadirli halaıyq, biz búgin sheshýshi sáttiń aldynda turǵandaımyz. Osy sátte qajyrlylyq, qaısarlyq, jerimizdi, táýelsizdigimizdi saqtap qalý jolynda jankeshtilik tanytýymyz kerek dep oılaımyn.
Prezıdent, bılik basynda otyrǵandar halyqpen birlesýge barynsha talpynyp, óz halqymen birlese otyryp, qaýipke birge qarsy turyp, el táýelsizdigin, jer tutastyǵyn saqtap qalýy tıis dep esepteımin.
Ata-babadan amanat bolyp qalǵan jerimizdi qaıtsek te saqtap qalaıyq, soǵan barynsha jumylaıyq, baýyrlar!
Maqsat İlıasuly.
