Tarazyda qalaǵan sandy kórip tursaq ta, artyq maı tini týyndatqan densaýlyqtyń barlyq problemalaryn sheshe almaýymyz múmkin. Salmaq tym joǵary emes sıaqty kóringendikten, problemany jyldar boıy baıqamaýymyz múmkin. Alaıda bul kezde artyq maı aǵzaǵa áser etýin jalǵastyra beredi. Búginde dárigerler salmaqqa ǵana emes, sonymen qatar maıdyń qaı jerde jınalyp jatqanyna, aǵzada qandaı ózgerister bolǵanyna jáne salmaq tómendegennen keıin ne bolatynyna nazar aýdarady. Qazaqstan úshin bul taqyryp óte ózekti, óıtkeni eresekterdiń jartysynan kóbinde artyq salmaq bar, dep atap ótedi Novo Nordisk baspasóz qyzmeti.
Osy jyldyń naýryz aıynda QR Densaýlyqmıni keltirgen STEPS 2024 zertteýine sáıkes, 18 jastan asqan halyqtyń 58%-ynda dene salmaǵynyń artyq ındeksi (DSI) bar, bul rette olardyń 22,4%-ynda klınıkalyq semizdik tirkelgen. 2026 jyldyń naýryz aıynda Astanada DDU sarapshylary alǵashqy medısınalyq kómekke artyq salmaqtyń aldyn alý men emdeýdiń zamanaýı ádisterin engizýge kómektesetin ulttyq «Jol kartasy» boıynsha jumysty bastady.
Alaıda problema resmı statısıkadan aýqymdyraq. Qazaqstanda jyl saıyn shamamen 6 myń eresek pen 3 myń balada semizdik anyqtalady. QR densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń tujyrymdamasynda memleket 2025–2029 jyldarǵa 14 jasqa deıingi balalar arasynda semizdikpen syrqattaný deńgeıin 100 myń adamǵa shaqqanda 37,8 jaǵdaı deńgeıinde ustap turý jónindegi nysanaly kórsetkishti belgiledi.
Buryn semizdikti baǵalaý úshin negizinen boı men salmaqqa qarap esepteletin DSI paıdalanylǵan. Ol bastapqy baǵalaý úshin áli de jaramdy, biraq bul kórsetkishtiń ózi jetkiliksiz: DSI aǵzada maı tininiń kólemi qandaı ekenin jáne qaı jerde jınalyp jatqanyn kórsetpeıdi. 2026 jyly ADA metataldaýlardyń birine sáıkes, DSI tek 50% jaǵdaıda artyq maı tinin anyqtaıtynyn atap ótti. Tek DSI qoldanylǵan kezde semizdik er adamdardyń shamamen 25%-ynda jáne áıelderdiń 48%-ynda baıqalmaı qalýy da múmkin. Sondyqtan búginde dárigerler qosymsha bel sheńberin jáne onyń boıǵa araqatynasyn baǵalaıdy. Azıalyq popýlásıa úshin ADA neǵurlym tómen shekterdi usynady: semizdik DSI 27,5 kg/m² bolǵanda anyqtalady. DSI 23 – 27,4 kg/m² aralyǵynda bolǵanda mynadaı basqa kórsetkishter de eskeriledi: beldiń boıǵa araqatynasy 0,5 jáne odan joǵary ne bel sheńberi áıelderde 80 sm jáne erlerde 90 sm.
Bul tásil mańyzdy, óıtkeni artyq maı tinderi salmaqtyń nemese syrtqy kelbettiń ózgerýimen ǵana baılanysty emes. Semizdik 200-den astam san alýan aýrýlarmen jáne asqynýlarmen, sonyń ishinde 2-shi tıpti dıabetpen, júrek-qan tamyrlary aýrýlarymen, joǵary qan qysymymen, uıqynyń buzylýymen jáne býyn aýrýlarymen baılanysty. Onkologıalyq aýrýlardyń damý qaýpine erekshe nazar aýdarylady: artyq maı tinderi obyrdyń kem degende 13 túriniń joǵary qaýpimen baılanysty, olardyń arasynda ishek, baýyr, uıqy bezi, búırek, endometrıa jáne etekkir úzilisinen keıingi sút beziniń qaterli isigi bar. Áńgime semizdik saldarynan tikeleı «obyr jasýshalarynyń paıda bolýy» emes, osy aýrýlardyń damý qaýpiniń artýy týraly bolyp otyr.
Sondyqtan semizdikti tarazydaǵy belgili bir salmaq kórsetkishine jetkennen keıin sheshiletin problema emes, uzaq merzimdi baqylaýdy talap etetin sozylmaly aýrý retinde qarastyrý mańyzdy. «Pasıenttiń salmaǵyn tómendetý múmkin bolǵannan keıin de, maı jasýshalarynyń mólsheri azaıǵanymen, olar aǵzada qalyp qoıady», — dep atap ótedi elimizdegi jetekshi endokrınolog, Dıabet, endokrındik jáne metabolızmdik aýrýlar qaýymdastyǵynyń prezıdenti Aıgúl Dýrmanova.
«Sondyqtan adam tamaqtanýyn baqylaýda ustap, dene júktemesin ústeýi kerek, eger gormondyq buzylýlar bolsa, olardy emdeýdi qadaǵalaýy kerek. Áıtpese, artyq salmaq qaıta oralýy múmkin», - dep qosty dáriger. - Meniń tájirıbemde pasıentterdiń shamamen 10%-y aryqtaǵannan keıin qaıtadan artyq salmaq qosady nemese ol tipti burynǵydan da joǵary bolady. Bul júris-turys pen tamaqtaný josparyn ustanýdy doǵaratyn adamdarǵa qatysty. Men bárine asqazannyń bulshyqetti múshe ekenin túsindiremin, adam aryqtaǵanda, sonyń ishinde farmakologıalyq em qabyldaǵanda asqazannyń kólemi kishireıedi. Sondyqtan sol mólsherdegi, biraq kalorıasy tómendetilgen deserttik tárelkeden tamaqtaný kerek, sonda salmaq aýytqýy bolsa da, biliner-bilinbes shamada bolady».
Sondyqtan 2026 jylǵy EASO, EFAD jáne ECPO konsensýsy salmaqty baqylaýdy tarazyda belgili bir salmaq kórsetkishine jetkennen keıin aıaqtalatyn ýaqytsha kýrs emes, uzaq merzimdi strategıa retinde qarastyrady.
Semizdikti emdeý men baqylaýdyń zamanaýı tásili salmaqtyń ózgerýin ǵana eskermeıdi. Dıagnoz qoıý arqyly dáriger salmaqtyń qalaı ózgergenin, nelikten artqanyn, qandaı emdeý ádisteri qoldanylyp kórgenin, adamnyń qalaı tamaqtanatynyn, qansha qozǵalatynyn, qalaı uıyqtaıtynyn, kúızelisti bastan ótkergen-ótkermegenin jáne qandaı preparattardy qabyldaǵanyn anyqtaıdy. Sondaı-aq, dáriger jalpy densaýlyq jaǵdaıyn baǵalaıdy jáne semizdikpen qatar júretin dıabet aldyndaǵy kúı jáne 2-shi tıpti dıabet, joǵary qan qysymy, holesterın men qandaǵy basqa maılar deńgeıiniń buzylýy, júrek-qan tamyrlary aýrýlary jáne júrek jetkiliksizdigi, psıhologıalyq problemalar jáne tamaqtanýdyń tártibiniń buzylýy sıaqty aýrýlardy tekseredi. Kelesi konsýltasıalyq qabyldaýlar kezinde dáriger emniń qanshalyqty kómektesip jatqanyn, ol qaýipsiz be, jaqsy ótip jatyr ma jáne adam kelisilgen jospardy saqtap júr me, osy jaǵdaılardy baǵalaıdy.
Salmaqty uzaq merzimdi baqylaýǵa ne kiredi
Emdelýdiń negizi – tamaqtaný, fızıkalyq belsendilik, uıqy jáne ádettermen jumys. Biraq zamanaýı tásil — jaı ǵana «az tamaqtanyp, kóbirek qozǵalý kerek» degen keńes emes. Tamaqtaný ádetterdi, tamaqtaný mádenıetin jáne densaýlyq jaǵdaıyn eskere otyryp, jeke tańdalady. Sondaı-aq, aǵzanyń aqýyz, dárýmender men mıneraldardy jetkilikti mólsherde qabyldaýy mańyzdy. Fızıkalyq belsendilik birtindep arttyrylady. 2026 jylǵy konsensýs otyryp ótkizetin ýaqytty qysqartýdy, múmkindiginshe aerobty júktemeni arttyrýdy jáne kúsh jattyǵýlaryn qosýdy usynady. Olar bulshyqet massasyn jáne fızıkalyq fýnksıany saqtaýǵa kómektesedi.
«Qazaqstanda semizdikti emdeýdiń óz erekshelikteri bar. Qazaqstandyqtar etti, ásirese qyzyl etti kóp tutynatyndyqtan, nesep qyshqyly kóp jınalyp, bul quıańǵa ákelýi múmkin, al ol semizdikpen qatar júredi», - dep túsindirdi Aıgúl Dýrmanova.
«Bul rette adamdar jasunyqty az tutynady. Tamaqtanýdyń ońtaıly jaǵy bizdiń ashymaly sút ónimderin tutynatyndyǵymyzda. Semizdik kezinde aǵzada D dárýmeniniń tapshylyǵy paıda bolady, bul súıek júıesine keri áserin tıgizedi, ıaǵnı biz salmaq tastaǵan kezde maı tininen basqa súıek tinderine de zıan kelýi múmkin. Sondyqtan semizdikti emdeý kezinde aǵzanyń D dárýmeni men kálsıdi jetkilikti mólsherde qabyldaýy óte mańyzdy», - dep atap ótti profesor.
Dárilik terapıa emdeýdiń bir bóligin quraýy múmkin, biraq tamaqtanýdy, fızıkalyq belsendilikti jáne ómir saltynyń basqa ózgeristerin almastyrmaıdy. 2025 jyly DDU eresekterdegi semizdikti emdeýdiń uzaq merzimdi nusqalarynyń biri retinde GLP-1 tobynyń preparattaryn usyndy. Bul rette olardy qoldaný tamaqtanýdyń ózgerýimen, fızıkalyq belsendilikpen jáne minez-qulyqty qoldaýmen úılestirilýge tıis.
Emdeýdiń maqsaty tarazydaǵy tómen salmaq kórsetkishine jetý ǵana emes. Aýrý qaýpiniń tómendegenin, zat almasý kórsetkeshteriniń, fızıkalyq jaı-kúıdiń jáne ómir sapasynyń jaqsarǵanyn túsiný mańyzdy. Sondyqtan emdeý kezinde dáriger salmaq pen onyń ózgerýin ǵana emes, sonymen qatar bel sheńberin, arterıalyq qysymdy, glúkoza men lıpıdterdiń deńgeıin, fızıkalyq fýnksıany, dene quramyn, tamaqtanýdy jáne psıhologıalyq kúıdi qadaǵalaýy múmkin. Bul dene salmaǵynyń tómendeýin ǵana emes, ýaqyt óte kele onyń saýlyǵynyń qalaı ózgeretinin baǵalaýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstan úshin mundaı tásil asa mańyzdy. Densaýlyq saqtaý júıesiniń mindeti – semizdikke shaldyqqan adamdardyń sanyn anyqtaý ǵana emes, sonymen qatar qaýipterdi múmkindiginshe erterek baıqap, adamnyń jaǵdaıyn durys baǵalaý jáne ony uzaq ýaqyt baqylaýdy qamtamasyz etý.
Keıinge qaldyrmastan, dál qazir mamandandyrylǵan saıtta óz dene salmaǵyńyzdyń ındeksin anyqtaı alatyndyǵyńyzdy aıta ketý kerek. Sol jerde onyń mánin, ıaǵnı qandaı kórsetkishte salmaq qalypty, artyq ne semizdik bar dep sanalatynyn túsinýge bolady. Buǵan qosa, saıtta óz DSI-in bilý nelikten mańyzdy ekeni jáne onymen qandaı shekteýler baılanysty bolatyny qysqasha jáne uǵynyqty túrde túsindiriledi.
