2026 jylǵy 23 tamyz, jeksenbide Qazaqstan quryltaı-jańa bir palataly ókildi organ depýtattarynyń alǵashqy saılaýyn ótkizedi, ony qalyptastyrý konstıtýsıalyq reformany iske asyrýdyń negizgi kezeńderiniń birine aınalady, dep habarlaıdy Qamshy.kz aqparattyq agenttigi.
Aldaǵy naýqan jańa zań shyǵarý ınstıtýtyn qurý turǵysynan ǵana emes, sonymen qatar qoǵamnyń jańartylǵan saıası júıege qosylýǵa daıyn ekendiginiń kórsetkishi retinde de mańyzdy.
QR Prezıdenti janyndaǵy Qazaqstandyq strategıalyq zertteýler ınstıtýtynda Quryltaıdyń qalyptasýy ashyqtyqqa, kásipqoılyqqa jáne keń qoǵamdyq qatysýǵa negizdelgen zańnamalyq bıliktiń jańa modeline kóshýdi bildiretinin atap ótti.
QSZI dırektory Jandos Shaımardanov alǵashqy saılaý konstıtýsıalyq reformany iske asyrýdyń praktıkalyq kezeńi bolatynyn jáne kúshti saıası ınstıtýttar, sarapshylyq súıemeldeý jáne azamattardyń keńinen qatysýy mańyzdy ról atqaratyn memleket pen qoǵamnyń ózara is-qımylynyń jańa modeline kóshýge múmkindik beretinin atap ótti.
Bul búgingi kúnniń sońǵy aspektisi. Memlekettik ınstıtýt qanshalyqty zamanaýı bolsa da, onyń tıimdiligi kóbinese azamattardyń ony qalyptastyrýǵa jáne odan keıingi jumysqa qanshalyqty belsendi qatysatyndyǵyna baılanysty.
Saılaýǵa qatysýdan - azamattyq jaýapkershilikke
Saılaý prosesinde azamattyq qoǵamnyń róli tikeleı daýys berýden áldeqaıda keń. Ol azamattardyń habardar bolýynan, saıası kún tártibine qyzyǵýshylyqtan jáne partıalar usynatyn baǵdarlamalardy óz betinshe baǵalaý qabiletinen bastalady.
Saılaýdyń jańa modeli partıalyq básekelestiktiń mańyzdylyǵyn arttyrady. Quryltaıdyń barlyq 145 depýtaty biryńǵaı jalpyulttyq okrýgte partıalyq tizimder boıynsha saılanady. Bul jeke adamdar ǵana emes, sonymen qatar saıası baǵdarlamalar, ıdeıalar men komandalar da saılaýdy tańdaý ortalyǵynda ekenin bildiredi. Mundaı jaǵdaıda azamat pasıvti baqylaýshy emes, zań shyǵarýshy bılikti qalyptastyrýdyń tikeleı qatysýshysy bolady. Saılaýshynyń habardarlyq deńgeıi neǵurlym joǵary bolsa, saıası básekelestik soǵurlym maǵynaly bolady.
Bul rette qoǵamnyń qatysýy daýys berý kúni aıaqtalmaıdy. Quryltaı qurylǵannan keıin azamattar saılanǵan ókilderdiń qyzmetin baǵalaı alady, zań jobalaryn talqylaýdy qadaǵalaı alady, usynystar aıta alady jáne qoǵamdyq talqylaýǵa qatysa alady.
Fılosofıa, saıasattaný jáne dintaný Instıtýtynyń dırektory Aıgúl Sádýaqasova atap ótkendeı, memlekettiń qazirgi damýy memlekettiń, saıası partıalardyń, sarapshylar qaýymdastyǵynyń, azamattyq qoǵam men óńirlerdiń turaqty ózara is-qımylyn talap etedi. Onyń aıtýynsha, bul saılaý konstıtýsıalyq qaǵıdatty iske asyrýdyń praktıkalyq tetigi bolyp tabylady, oǵan sáıkes memlekettik bıliktiń jalǵyz kózi halyq bolyp tabylady.
Qoǵam saılaýǵa qyzyǵýshylyq tanytýda
Azamattardyń jańa ókildi organdy qalyptastyrýǵa qatysýǵa daıyndyǵy týraly áleýmettanýlyq derekter de aıtady. Eýrazıalyq ıntegrasıa ınstıtýtynyń dırektory Orazǵalı Selteevtiń QSZI saraptamalyq platformasynda usynǵan zertteý nátıjeleri boıynsha suralǵandardyń 70% - dan astamy quryltaı depýtattarynyń aldaǵy saılaýyna qatysýǵa daıyn ekendikterin málimdedi. Sarapshy joǵary kórsetkishti qoǵamnyń zań shyǵarýshy bıliktiń jańa modeline degen qyzyǵýshylyǵymen baılanystyryp, saılaýshylardyń belsendiligi Quryltaıdyń bolashaǵy úshin qoǵamdyq zańdylyqtyń mańyzdy faktory bolatynyn atap ótti.
Alaıda, joǵary belsendiliktiń ózi azamattyq qoǵamnyń jetilýiniń jalǵyz kórsetkishi emes. Saılaýdan keıin azamattardyń memlekettik ınstıtýttarmen ózara is-qımylyn jalǵastyrýǵa daıyndyǵy, aqparattylyǵy jáne tańdaýdyń habardarlyǵy birdeı mańyzdy.
Qoǵamdyq dıalog saılaýdan keıin aıaqtalmaýy kerek
Negizgi máselelerdiń biri Quryltaı men qoǵam arasynda turaqty keri baılanys arnalaryn qurý bolyp tabylady.
QSZI saraptamalyq platformasynyń qatysýshylary quryltaı qyzmetine qoǵamdyq qatysý tetikterin bólek talqylady. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ profesory Alýa Ibraeva mundaı qatysýdyń quqyqtyq tetikterin ınstıtýsıonaldy túrde bekitý qajettigin atap ótti. Onyń pikirinshe, azamattar usynystar engizip qana qoımaı, sheshim qabyldaý kezinde olardyń qalaı eskeriletinin túsinýi kerek. Qoǵamdyq qatysý múmkindikteri neǵurlym keń bolsa, azamattardyń ókildi ınstıtýttarǵa jáne qabyldanatyn zańdardyń sapasyna degen senimi soǵurlym joǵary bolady.
Bul mańyzdy sát. Qazirgi azamattyq qoǵam tek qoǵamdyq uıymdar men saraptama alańdary ǵana emes. Olar sondaı-aq bastamashyl azamattar, kásibı qaýymdastyqtar, jastar birlestikteri, ǵylymı orta, eriktiler qozǵalysy jáne óńirlerdiń turǵyndary.
Almaty Azamattyq alánsynyń tóraǵasy Qaıyrjan Ábdiqalyqov halyqpen turaqty konsýltasıalarsyz jáne ÚEU, jastar, ǵylymı qoǵamdastyq pen óńirlerdi belsendi tartýsyz turaqty qoǵamdyq dıalog júrgizý múmkin .stigin atap ótti. Onyń aıtýynsha, turaqty keri baılanys, zańnamalyq bastamalardy ashyq talqylaý jáne azamattardyń keńinen qatysýy qoǵamdyq senimdi nyǵaıtýdyń jáne demokratıalyq ınstıtýttardy odan ári damytýdyń mańyzdy sharttary bolyp tabylady.
Bul jerde resmı jáne mazmundy qatysý arasyndaǵy mańyzdy shekara ótedi. Saılaýǵa bir ret kelýge bolady, biraq qalyptasqan bılik organynyń qalaı jumys isteıtinine qyzyǵýshylyqty saqtaý áldeqaıda qıyn jáne mańyzdy.
Quryltaı qoǵamdyq ókildik alańy retinde
Osylaısha, aldaǵy saılaýdy jańa zań shyǵarýshy organdy qalyptastyrý rásimi retinde ǵana emes, Qazaqstannyń saıası mádenıetin damytýdyń kezekti kezeńi retinde de qarastyrýǵa bolady.
Kúshti ókildi bılik qoǵamnyń kúshti qatysýyn talap etedi. Bul rette jaýapkershilik eki jaqqa da júkteledi: memlekettik ınstıtýttar dıalogtyń ashyqtyǵy men túsinikti tetikterin qamtamasyz etýge, al azamattar - qoǵamdyq ómirge qyzyǵýshylyq, habardar bolý jáne qatysýǵa daıyn bolýǵa tıis.
23 tamyzda azamattar quryltaıda óz múddelerin bildirýge múmkindik alatyn saıası kúshterdi anyqtaıdy. Biraq osydan keıin jumystyń mańyzdy bóligi bastalady-turaqty qoǵamdyq baqylaý, dıalog jáne sheshimderdi talqylaýǵa qatysý.
Sondyqtan Quryltaıdyń qalyptasýyndaǵy azamattyq qoǵamnyń rólin bir formýlamen anyqtaýǵa bolady: saılaý azamatqa daýys beredi, al únemi qatysý bul daýysty estýge kómektesedi.
