11 tamyzda Almatyda IýNISEF-tiń Qazaqstandaǵy ókili doktor Rashed Mustafa Sarvardyń BAQ ókilderimen kezdesýi ótti. Qatysýshylar jasandy ıntellekttiń damýy balalyq shaq pen bilim berýdi qalaı ózgertetinin, sondaı-aq sapaly jáne ınklúzıvti bilimge qol jetkizý ár balanyń quqyqtaryn júzege asyrýdyń mańyzdy bóligi bolyp qala beretinin talqylady.

"Bir qaraǵanda, jasandy ıntellekt pen ınklúzıvti bilim eki túrli taqyryp. Biraq olardy bir suraq biriktiredi: tez ózgeretin álemde ár balanyń quqyǵyn qalaı qamtamasyz etý kerek", deıdi Mustafa Sarvar.

JI tyıym salý emes, qaýipsiz paıdalanýǵa úıretý

Balalar qazirdiń ózinde AI-ny oqý, aqparat izdeý, qarym-qatynas jasaý jáne shyǵarmashylyq úshin paıdalanady. 10 elde jınalǵan IýNISEF málimetteri boıynsha, jasandy ıntellektini qazirdiń ózinde kem degende 20 mıllıon bala paıdalanady.

Qazaqstanda árbir ekinshi bala ınternetke alǵash ret 5-8 jasynda ınternetpen tanysady. Balalardyń 92% - y jelige smartfonnan kúndelikti nemese kúnine birneshe ret kiredi, al 60% - y Internetti oqý úshin paıdalanady. Sondyqtan sıfrlyq saýattylyq pen qaýipsizdik máselelerin jasóspirimdik shaqty kútpeı, bastaýysh mektepte talqylaý mańyzdy.

Bul rette sıfrlyq orta kıberbýllıngten, onlaın — kútimnen jáne alaıaqtyqtan bastap tereń feıkterge jáne balalardy jynystyq qanaýǵa deıingi táýekelderdi týdyrady. Balalardyń 9% - dan 21% - na deıin kıberbýllıngtiń ártúrli formalary boldy nemese kýá boldy, al 7% - y únemi jynystyq qatynasqa túsedi. Bul jaǵdaıda generatıvti AI balalarǵa qatysty jynystyq zorlyq-zombylyqtyń shynaıy beınelerin jáne olardyń kelisiminsiz kámeletke tolmaǵandardyń ıntımdik beınelerin jasaý úshin paıdalanylýy múmkin. Mysaly, Internet Watch Foundation statısıkasy bir aıdyń ishinde bir ınternet-forýmda jasandy ıntellekt arqyly jasalǵan balalarǵa qatysty jynystyq zorlyq-zombylyqtyń 14000 sýreti anyqtalǵanyn kórsetedi.

"Jasandy ıntellekt bolashaq máselesi emes. Bul búgingi kúnniń máselesi. Biz ınovasıa men balalardyń qaýipsizdigin tańdamaýymyz kerek. Bizdiń mindetimiz-ekeýin de qamtamasyz etý", - dep atap ótti IýNISEF basshysy.

IýNISEF-tiń pikirinshe, balalarǵa shekteýler ǵana emes, eń aldymen sıfrlyq saýattylyq, synı oılaý jáne tehnologıany qaýipsiz paıdalaný daǵdylary qajet. Jaýapty paıdalaný kezinde AI bilimge qol jetimdilikti keńeıtýge jáne jekelendirilgen oqytýdy qoldaýǵa qabiletti, sonyń ishinde erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalar úshin.

Balalardyń sıfrlyq qaýipsizdigi úshin jaýapkershilik memleketke, mektepterge, tehnologıalyq kompanıalarǵa, ata-analarǵa jáne qoǵamǵa júkteledi.

Inklúzıa: mektepke barý ǵana emes, onyń bir bóligi bolý da mańyzdy

Qazaqstan ınklúzıvti bilim berýdi damytý úshin negiz quryp úlgerdi, alaıda kelesi qadam — qamtý kórsetkishterinen balalardyń sapasyna jáne naqty qatysýyna kóshý.

Búginde Qazaqstanda múgedektigi bar 137 434 bala tirkelgen, olardyń 38% - y Orta bilim berý júıesinde oqıdy. Bul kórsetkishter balalarǵa bilim alýǵa jáne qoǵam ómirine tolyq qatysýǵa kómektesetin qoldaý júıesin odan ári damytýdyń mańyzdylyǵyn kórsetedi.

"Inklúzıa — bul balanyń mektepte bolýy ǵana emes. Bul onyń qatysýy, oqýy, tıesililik sezimi jáne óz áleýetine jetý múmkindigi"

IýNISEF úshin ınklúzıany balanyń mektepke qol jetimdiligi úshin ǵana emes, sonymen birge alynǵan qoldaý, mektep ómirine qatysý jáne ózin qoǵamnyń bir bóligi retinde seziný úshin baǵalaý mańyzdy.

Ata-analarǵa qatysty da aıyrmashylyq bar: 70% damý erekshelikteri bar balalardyń balabaqshaǵa barýyn qoldaıdy, biraq basqa balalarmen birge oqýdy tek 33% qoldaıdy.

IýNISEF sonymen qatar balalardy qoldaýdy múmkindiginshe erterek bastaý qajettiligine nazar aýdarady. MICS Kazakhstan 2024 derekteri boıynsha erte oqytý baǵdarlamalaryna 36-59 aılyq balalardyń 68,7% tartylǵan. Bul rette aýyldyq jerlerde kórsetkish qalalarǵa qaraǵanda tómen: 64,1% qarsy 71,7%.

Inklúzıany qoldaýdyń praktıkalyq qadamy

"IýNISEF-tiń basty mindeti — kez-kelgen ózgeristerdi-tehnologıalyq, bilim berý nemese Áleýmettik-ár balanyń múddesi úshin jumys jasaý"

Bul baǵyttaǵy praktıkalyq qadamdardyń biri 2 qazanda Aqtaýda ótetin UNICEF Caspian ball qaıyrymdylyq sharasy bolmaq. Jınalǵan qarajat Batys Qazaqstanda Mektepke deıingi ınklúzıvti bilim berýdi jáne múgedek balalardy áleýmettik ınklúzıalaýdy damytýǵa baǵyttalady.

Seriktesterdiń qoldaýymen IýNISEF mektep jasyna deıingi balalar úshin beıimdelgish fızıkalyq belsendilik modelin qurýdy josparlap otyr, ony bolashaqta búkil el boıynsha keńeıtýge bolady. 164 000-ǵa jýyq balany qamtı otyryp, 2 000 Mektepke deıingi uıymdarǵa Beıimdelgen dene belsendiligi praktıkasyn engizý josparlanýda. Taǵy 10 pılottyq balabaqsha assıstıvti tehnologıalarmen jabdyqtalady, al 10 000-ǵa jýyq tárbıeshi ınklúzıvti pedagogıkaǵa úıretiledi.

"IýNISEF úshin Kaspıı baly jaı ǵana qaıyrymdylyq keshi emes. Bul múgedektigi bar myńdaǵan balalarǵa qajetti qoldaýdy erterek alýǵa, qoǵam ómirine belsendi qatysýǵa jáne damý úshin eń jaqsy múmkindikterge ıe bolýǵa kómektesetin turaqty model qurýǵa salynǵan ınvestısıa, al tabysty tájirıbeler Qazaqstannyń basqa óńirlerinde de taratylýy múmkin".