Bıyl qazaq halqynyń azattyq jolyndaǵy kúres tarıhynda aıryqsha oryn alatyn Jeltoqsan kóterilisine – 40 jyl, al Qazaqstan táýelsizdigine 35 jyl tolyp otyr. Táýelsizdikke jol ashqan tarıhı oqıǵanyń taǵylymy men aqıqatyn urpaq jadynda saqtaý – búgingi býynnyń azamattyq paryzy. Keńestik totalıtarlyq júıege qarsy bas kóterip, ult namysy men bostandyǵy úshin kúresken Jeltoqsan jastarynyń erligi eshqashan umytylmaıdy.

Osy tarıhı oqıǵanyń kýágeri ári qaharmandarynyń biri, belgili aqyn, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń qurmetti jazýshysy Bolat Sharahymbaımen bolǵan suhbatta Jeltoqsan kóterilisiniń shyndyǵy, sol bir taǵdyrly kúnderdiń oqıǵalary, azattyq jolyndaǵy kúres jáne táýelsizdiktiń tarıhı mańyzy sóz bolady.

 – Bolat aǵa, elimizdiń saıası-qoǵamdyq ómirine óshpesteı iz qaldyrǵan Jeltoqsan kóterilisine 40 jyl ótse de, jańǵyryǵy áli kúnge deıin basylmaı keledi. Bul nelikten dep oılaısyz?

– Óıtkeni onda ádiletsizdik oryn aldy. Al ádiletsizdikti halyq keshirmeıdi jáne umytpaıdy. Bul – dúnıeniń jaratylysy. Jalpy meniń azamattyq kózqarasymnyń qalyptasýyna Jeltoqsan kóterilisi qatty áser etti. Sol kezde kóp nárseni óz kózimmen kórdim, kóp nárseni úırendim, oı túıdim. Óz kózińmen kórip, óz basyńnan ótkizgendi umytý múmkin emes eken.

Birinshi aıtarym, biz alańǵa ataq pen dańq qýyp shyqqan joqpyz. Ol kezde men jıyrma alty jastaǵy tepse temir úzetin shaǵymda edim. Qazirgi Abylaı han atyndaǵy Qazaq halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetiniń stýdentimin. Alańǵa kezdeısoq tap boldym dese de bolady. 16-sy kúni tańerteń ádettegideı sabaqqa bardym. Oqý ǵımaratyna kireberiste Barlybek pen Talǵatty jolyqtyrdym. Olar meniń eski dostarym. Sol jerde Qazaqstan Kompartıasy Ortalyq Komıtetiniń plenýmy ótip, zeınetkerlikke shyǵýyna baılanysty Qonaevtyń birinshi hatshylyq qyzmetinen bosatylǵanyn estidik. Ornyna buryn-sońdy atyn da, zatyn da estimegen Kolbın degen adam saılanypty. Reseıdegi Ýlánovsk oblysyn basqarǵan deı me... Osy jaısyz habardy estigende, ishimde birdeńe tóńkerilip túskendeı boldy. Biraq stýdentterdiń pleným sheshimine qarsy shyǵyp, demonstrasıaǵa shyǵatyny oıyma múlde kirip-shyqqan joq.

Úsh dos ótken-ketkendi eske alaıyq dep Ortalyq saıabaqqa tarttyq. Sol jerdegi bir meıramhanaǵa jaıǵasyp, mázirden tapsyrys berdik. Daıashy qyzdar jaqsy qarsy aldy. Alaıda bul uzaqqa sozylmady. Aıaq astynan bizge qyzmet kórsetýden bas tartty. Túkke túsinbegen biz taksı ustap, qalaǵa shyqtyq. Sóıtip, oıda joqta shıryqqan alańnyń ústinen tústik.

Osy jerde aıtylýǵa tıisti bir áńgime bar: kóterilistiń bastalýynda sosıalısik qoǵamǵa saıası turǵydan eshbir qarsylyq bolǵan joq. Alaıda beıbit bastalǵan sherý kóteriliske ulasyp, sharyqtaý sheginde bir ǵana komýnıstik partıanyń nusqaýymen júretin bılik pen «qaıta qurý» ıdeıasyna qarýlanǵan jastar arasyndaǵy ymyrasyz qarsylyq onyń saıası sıpat alýyna alyp keldi. Aqyrynda Almatyda oryn alǵan bul oqıǵa KSRO-da keıinnen bolǵan ulttyq qozǵalystardyń basty qozǵaýshy kúshine aınalǵany búginde eshkimge qupıa emes. Aqyry álemdi ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaǵan alyp ımperıanyń kúl-talqan bolyp qulaýyna ákeldi.

Keıbir tarıhshylar Jeltoqsan jastaryn áldekimniń arbaýyna túsip, adasqandar qataryna jatqyzǵysy keledi. Bul durys emes. Jeltoqsanshylar, ıaǵnı bizdiń býynnyń jastary eshbir sebep-saldarsyz biriniń artynan biri erip kete beretin oısyz, bilimsiz, áljýaz adamdar emes edi. Mysaly, alańǵa birge barǵan Barlybek joǵary bilimdi pedagog bolatyn, mektep dırektory qyzmetin atqarǵan. Talǵat ýnıversıtette sabaq beretin. Iaǵnı, óz pikiri bar, kózqarasy qalyptasqan, rýhanı jaǵynan jetilgen, tereń bilimdi tulǵalar boldy. Olardyń asqaq armandary, maqsat-múddeleri, ultyna degen ózindik ustanymdary bolǵany anyq. Sondyqtan alańǵa óz quqyqtaryn talap etip shyqqandardyń bári áldekimder aıtyp júrgendeı bireýdiń arbaýyna túsip qalǵandar emes edi. Bulaı jańsaq oıǵa jol berilmeýge tıis. Jańsaq oı – jańsaq tujyrym jasaýǵa negiz bolady.

– Qazirgi kezde Jeltoqsan kóterilisi týraly derekter de, dáıekter de molynan kezdesedi. İzdengen adam kóteriliske qatysty qupıalardy da ońaı tabady. Degenmen, sizdińshe, Jeltoqsan qubylysynyń týýyna ne sebep boldy? Eń basty sebebin aıtyp bere alasyz ba?

– Keıbir tarıhshylar D. Qonaevty birinshi basshylyq qyzmetten alyp tastaý halyqtyń namysyna tıdi, jastar kóshege sol úshin shyqty deıdi. Bir jaǵynan alyp qaraǵanda, bul durys. Qonaevqa jasalǵan qurmetsizdik eldiń ashýyna tıdi, onsyz da Ortalyqtan qaǵajý kórip otyrǵan qazaqtyń qabyrǵasyn odan saıyn qaıystyrdy. Qazaqty mensinbeý, masqaralaý dep túsindi. Biraq aqsaqal basshyny qyzmetinen shettetý – kóteriliske túrtki ǵana boldy. Shyn máninde, onyń túpki sebebi tereńde, aryda – úsh júz jyldyq bodandyq tarıhta jatyr.

Jasyratyny joq, qazaq halqy Reseı ımperıasynan kóp qıanat kórdi. Bul kóterilis qoǵamnyń damý barysynda qalyptasyp, pisip-jetildi. Onyń pisip-jetilýi júıeniń dúmbilezdigimen, ımperıalyq kózqaraspen, kazarmalyq-totalıtarlyq basqarý júıesimen tikeleı baılanysty. Máskeýdiń nusqaýymen áreket jasaýǵa úırengen jergilikti partıa basshylarynyń jymysqy, ózimbilermendik is-áreketi de Jeltoqsannyń týýyna sebep bolǵany anyq.

Iaǵnı qazaq halqynyń óz taǵdyryn ózi sheshýine múmkindik bermegen Ortalyq bıliktiń astamshyl pıǵyly qazaq jastarynyń narazylyǵyn órshitip, alańǵa jetelep apardy. Onyń arǵy jaǵynda kóp jylǵy ishki qyjyl, yza men kek, bostandyq pen teńdikke degen umtylys bar. Qazaqstanda atqarylǵan, istelip jatqan ıgilikter men qol jetkizgen jetistikter esepke alynbady. Kerisinshe, qıt etse qazaq jastaryn kinálaý, tómendetý, qorqytyp-úrkitý úrdisteri tym belsendi boldy. İrip-shirip, qulaýǵa taıaǵan totalıtarlyq mashına qazaq halqyna attyń ústinde otyryp buıryq berýge bolmaıtynyn túsinbedi. Sh. Aıtmatovsha aıtsaq, «qazaqty óz úıinde buryshqa turǵyzyp qoıyp, qysym kórsetýge bolmaıtynyn» qaperge almady.

Aqyrynda ne boldy? Óz qateliginiń qanynda tunshyqty. Ony ýaqyty kelgende qanmen jazylǵan tarıh ózi dáleldep berdi. Kerek deseńiz, naýqanshyl qyzyl bılik ıeleri ózgeriske túsip, jańaryp kele jatqan qoǵamnan syrt qalyp, tarıh kóshinen keıin qalǵandaryn sezbeı de qaldy.

– 16 jeltoqsan kúni tańerteń ótken áıgili plenýmnan keıin aınaldyrǵan birneshe saǵattyń ishinde Brejnev alańyna birneshe júzdegen stýdentter men jumysshy jastardyń basyn qosý qalaı múmkin boldy? Árkim óz betinshe áreket etti, uıymdastyrýshysy bolǵan joq degen ańyzǵa ózińiz senesiz be?

– Iá, tańǵalatyn-aq jaǵdaı. Osyǵan deıin biz kóterilistiń uıymdastyrýshysy bolǵan joq, bári ózinen-ózi boldy, jastar alańǵa óz betinshe jınaldy dep keldik. Biraq az ýaqyttyń ishinde osynshama kóp jastyń bir jerge jınalýy tańdanys týdyrǵan bolatyn. Bul qalaı múmkin boldy deskender de boldy. Rasynda, uıymdastyrýshysy bolmasa, birneshe myń adamnyń bir mezgilde bir jerge jınala salýy múmkin emes qoı. Onyń ústine Ortalyq Komıtettiń sheshimderimen kelispegen mundaı aýqymdaǵy demonstrasıa qazaq topyraǵynda buryn-sońdy bolmaǵan.

Shyndyq báribir qyl túbinde jatpaıdy eken. Bulaı dep otyrǵan sebebim, sońǵy izdenister Jeltoqsan kóterilisiniń aldyn ala daıyndalǵanyn dáleldep jatyr. 16 jeltoqsanǵa qaraǵan túni stýdentter men jumysshy jastar turatyn jataqhanalardy aralap, úgittep, kóshege alyp shyqqandardyń negizinen eresek adamdar bolǵanyn soǵan kýá bolǵandar aıtady. Onyń ishinde «qara Volga», «kók Moskvıch» týraly ańyzdar da bar. Alańda teketiresken eki jaqty arandatý maqsatynda sol jerge spırttik ishimdikter tasyǵandar da solar bolýy múmkin desedi.

Eń soraqysy – olar jastardy arandatty da, ózderi buǵyp qaldy. Másele onda da emes. Jeltoqsanda jastar qan-josa bolyp jeńiliske ushyrady. Sereıip alańda qalǵany alańda qaldy, sottalatyny sottaldy, basqa da túrli jazaǵa tartyldy. Biraq uıymdastyrýshylardyń qylshyǵy da qısaıǵan joq. Keıin báribir óz maqsattaryna jetti, qanqasapty uıymdastyrýshylar taqqa otyrdy. Bul ne degen sóz? Iaǵnı Jeltoqsan kóterilisi bılik bıigine shyqqandardyń saıası ıntrıgasy, taq talasy úshin qurbandyqqa shalý ǵana boldy desek, aqıqattan alys ketpeımiz.

– Siz ádiletsizdik oryn alǵan úsh kúnniń bárinde de alańda bolyp, kóp nárseni óz kózińizben kórdińiz. Endi sol bir yzǵarly Jeltoqsannan kúni búginge deıin aıta almaı, ishte saqtap júrgen qandaı da bir syryńyz bar ma?

– Ózińiz aıtqandaı, Jeltoqsan dúrbeleńi úsh kúnge sozyldy. Osy úsh kúnniń bárinde de kóterilistiń bel ortasynda júrip, aldyn ala daıyndalǵan «Quıyn» operasıasynyń kýási boldym. Ol kúnderdi esime túsirsem, áli kúnge deıin tún uıqym tórt bólinedi. Ózegim órtenip, júregim syzdaıdy.

Ózińizge málim, KSRO álemniń altydan bir bóligin alyp jatqan alyp ımperıa boldy. Eger bir jerde tolqý shyǵa qalsa, ony tez arada tunshyqtyra salýǵa saqadaı saı turdy. Jeltoqsan aqıqatyn zerttegen komısıanyń málimeti boıynsha, Novosibir men Chelábiden ata-ana tárbıesin, meıirimin kórmegen qanypezerlerden jasaqtalǵan, erekshe daıyndyqtan ótken otrádty Almatyǵa tókti. Olarǵa eshkimdi aıamaý týraly buıryq berildi. Al álgi soldattar úshin kisi óltirý, zorlyq-zombylyq jasaý, qyz zorlaý, tirideı kórge tyǵý nemese qala syrtyndaǵy qoqysqa aparyp tastaı salý degen túkke de turmaıtyn edi. Mine, biz sondaı «adamjegishtermen» betpe-bet keldik. Qazir olardyń istegenderin tize bastasam, kóziń atyzdaı bolady. Odan da júrek túkpirinde qalǵan bir syrymdy aıtyp, jaǵdaıdy jeńildeteıin.

Bul – 17 jeltoqsan kúni bolǵan jaıt. Qalaǵa qarańǵylyq túse bastaǵanda, jaıbaraqat turǵan bizderge kútpegen jerden soldattar lap qoıdy. Alańda jan alysyp, jan berisken jantalas bastalyp ketti. Bastan-aıaq muzdaı qarýlanǵan soldattar kóz aldymyzda jendetke aınalyp shyǵa keldi. Qoldaryndaǵy soıyldarmen, rezeńke shoqparlarmen, saper kúrekterimen ereýilshilerdi pyrdaı etip sulatyp saldy. Biz de qarap qalmadyq. Jalań qol bolsaq ta, arystansha aıqasqa tústik. Esterin jıǵan jastar kúsh biriktirip, soldattardyń ózderine qarsy umtyldyq. Olar mundaıdy kútpedi, sasyp qaldy. Sheginip ketti. Bir kezde komandırdiń buıryǵymen olar qaıta tap berdi. Endi biz shegindik. Osylaı birneshe ret qaıtalandy. Biraq soldattarǵa ústi-ústine jańa kúsh qosylyp, bizdi aqyry tyqsyryp shyǵardy.

Men Báıseıitova kóshesimen tómen qaraı zaýladym. Meniń aldymda da, artymda da qashqan jastar az bolǵan joq. Abaı dańǵylyn kesip ótip, Qurmanǵazy kóshesine jaqyndaı bergende, tap jelkemniń tusynan «Apa!» dep aıqaılaǵan qyzdyń daýysynan kilt toqtadym. Artyma burylyp qarasam, otyz-qyryq qadamdaı jerde eńgezerdeı soldat bir kishkentaı qyzdy týlaq qurly kórmeı, aryqqa basyp alyp, uryp jatyr eken. Kózime qan quıyldy. Nesine jasyramyn, sol sátte qyzdy tastap ketýge ar-namysym jibermedi. Buryldym da, bar pármenimmen qyzdy soǵyp jatqan soldatqa umtyldym. Sasqanymnan bar daýsymmen «Svolochı, ýbıısy!» dep aıqaılaı berippin. Soldat meniń daýsymnan seskenip, keıin shegindi. Ony astyma basyp alyp, biraz tómpeshtegenimmen, kómekke jetken ekinshi soldat ekeýi meni ábden soqqynyń astyna aldy.

Sonda da alǵan betimnen qaıtpaı, aryqta eki búktelip jatqan qyzǵa: «Qash, qaryndas! Qash, qaryndas!» dep aıqaıladym. Qyz aryqtan shyǵyp, táltirektep, áıteýir qarańǵylyqqa sińip joq boldy. Sol ketkennen ony kórgen emespin. Eger jol-jónekeı taǵy bireýlerge ustalyp qalmasa, tiri qalǵan shyǵar dep oılaımyn. Qap-qara shashy ıyǵyna túsken qyz bolatyn. Keıin sol qyzdyń bar-joǵyn izdep, baspasóz arqyly birneshe ret suraý saldym. Mine, 40 jyl ótti, izim-qaıym, deregi tabylmady. Biraq áli úmitimdi úzgen joqpyn.

Erkindik pen teńdik úshin alańǵa shyqqan, bastaryn qaterge tigip, shybyn jandaryn qurban etken qarakóz qaryndastarym men qaısar minezdi zamandastarymnyń sol kezdegi erligin maqtan tutamyn.

– Jeltoqsan kóterilisi resmı turǵydan áli kúnge deıin óz baǵasyn alǵan joq. Bul jaǵdaı respýblıka jurtshylyǵy arasynda alańdaýshylyq týdyryp otyrǵany jasyryn emes. Jeltoqsan qubylysyna ózińiz qandaı baǵa berer edińiz?

– Óz basym Jeltoqsan qubylysyna qatysty úsh kitap jazǵan adammyn, óleńder men poema arnadym. Sol eńbekterimde Jeltoqsanǵa degen kózqarasymdy anyq aıtqanmyn. Jeltoqsan – bas kóterý sıpaty jaǵynan ult-azattyq kóterilis bolǵanymen, ultshyldyq kórinis emes edi. Oǵan ultshyldyq sıpat bergen – Ortalyq bıliktiń shovınısik kózqarasy. 1985 jyly Gorbachev bastaǵan «qaıta qurýdyń» jıyrmasynshy aıy júrip jatsa da, búrokratıalyq absolútızmniń, aparattyq basqarýdyń ústemdigi ańǵarylyp turdy. Qoǵamda eshbir ózgeris baıqalmady. «Demokratıa» tilge tıek etilgenimen, is júzinde eldi «demagogıa» jaılady. «Qaıta qurý» halyqtyń kózin baılaý, qur aldarqatý ǵana edi. Mine, qazaq jastary osy totalıtarlyq júıege, ákimshil-ámirshil ózimbilermendikke qarsy bas kóterdi. Otarshyldyq-búrokratıalyq buǵaýdy qıratýdy kózdedi. Osylaısha kózden ketse de, kóńilden ketpegen stalındik repressıaǵa, goloshekındik genosıdke, hrýshevtik bura tartýshylyqqa, brejnevtik kórsoqyrlyqqa, gorbachevtik kólgirsýge kór qazbaq boldy. Ár respýblıka ózin-ózi basqarýdy talap etti. Jeme-jemge kelgende, táýelsizdikti kóksedi.

Jeltoqsan kóterilisiniń tarıhı mańyzy osynda jatyr. Almatyda jas qazaqtar bas kótermegende, ózin-ózi basqarýdy talap etip kóshege shyqpaǵanda, keıingi Tbılısı, Baký, Vılnús, Máskeý ereýilderi bolmas edi. Óıtkeni bul tolqýlardyń bári ımperıalyq basqarý júıesiniń irip-shirı bastaǵanyn kórsetti.

Sondyqtan Jeltoqsanǵa jaı ǵana «oqıǵa» dep baǵa berýmen kelispeımin. «Oqıǵa» – orys otarshylarynyń bizge kúshtep tańǵan termıni. Ol – ótken ýaqyt. Odan bas tartyp, ózimizdiń táýelsiz memleketimizdiń kózimen qaıta qarap, kóńil súzgisinen ótkizip, laıyqty baǵasyn beretin kez jetti. Kóshede eki buzaqy janjaldasyp qalsa, ony «oqıǵa» dep aıtýǵa bolar, al erkindik pen teńdikti kóksep, jumylǵan judyryqtaı bolyp alańǵa shyqqan, bostandyqty talap etken, sonyń jolynda jan berip, jan alysqan arpalysty qalaısha «oqıǵa» dep aıtamyz?! Jeltoqsan – shyn máninde, ult azattyǵy jolyndaǵy ózinen burynǵy qozǵalystardyń zańdy jalǵasy, ıaǵnı kóterilis!

– Bolat aǵa, siz Jeltoqsanda jazyqsyz jazalanypsyz, biraq arada otyz jyl ótken soń ǵana, 2016 jyly Almaty qalalyq prokýratýrasynyń sheshimimen aqtalǵan ekensiz. Oǵan deıin nege aqtalmadyńyz? Sebebi nede?

– Reti solaı boldy. Basynda «Kimnen, ne úshin aqtalamyn?» degen oı boldy. Keıin Memleket basshysynyń jeltoqsandyqtardy aqtaý jóninde jarlyǵy shyqty. Esterińizde bolsa, sol jarlyqta belgili sebepteri bar, arhıvtik qujattarmen kýálandyra alatyndar ǵana aqtalady delingen. Sonda alańǵa barǵan, jendetterdiń taıaǵyn jegen, tepkisine ushyraǵan, sonyń kesirinen múgedek bolyp qalǵandar aqtala almaıdy eken. Bul – absýrd qoı!

Kóterilisten soń Almatyda Ortalyqtan kelgen tergeýshiler qaptady. Olar Jeltoqsanǵa qatysty qujattardyń denin ózderimen birge Máskeýge alyp ketti, qalǵany joıyldy. Qazir olardy ıtpen izdeseń de, tappaısyń. Sondyqtan alańǵa barǵan, sonyń zardabyn tartqandardyń kóbi aqtalǵysy kelse de, aqtala almaıdy. Sebebi qujattar joıylǵan.

Men qujattarymdy jınap, ókiletti oryndarǵa qaıta-qaıta aryzdandym, kýágerlerimdi tarta júrip, aqtalǵanym jónindegi prokýratýranyń zań júzindegi sheshimin qolyma aldym. Iaǵnı, aqtalý kerek bolǵan soń aqtaldym dese de bolady. Jaqynda bilgenim, osy ýaqyt ishinde respýblıka boıynsha 1500-deı adam ǵana aqtalypty. Ázirge qol jetken jetistigimiz osy ǵana bolyp tur.

– Bul aqtaý qaǵazy sizderge qandaı quqyqtyq mártebe, áleýmettik jeńildikter berip otyr?

– Áleýmettik turǵydan keıbir jeńildikter qarastyrylǵany bolmasa, eshqandaı quqyqtyq mártebe bermeıdi. Mysaly, dáriger kómegine kezeksiz júgine alamyz, Almatyda qoǵamdyq kólikterde tegin júrýge múmkindik bar, jylyna bir ret qarjylaı kómek alamyz.

Bile-bilsek, 1986 jylǵy Jeltoqsanda jany men tánin qatar jaralaǵan qaısar jandardyń qatary kún ótken saıyn sırep bara jatyr. Olardyń kópshiligi búgingi kúnge deıin eńselerin tikteı almaı, músápir kúı keship júrgenin aıtyp, birneshe márte quzyrly organdarǵa aryzdandyq. Tolǵaǵy áldeqashan jetken máseleni sheshýdi talap etip, birneshe ret hat jazdyq. Óıtkeni Táýelsizdik bizge ózinen-ózi kele salǵan joq. Erkindik aspannan salbyrap túse salǵan joq. Qazaqstannyń táýelsizdigi qanmen, qurbandyqpen keldi. Muny Prezıdenttiń ózi de moıyndap, áleýmettik kómek kórsetýdi jalǵastyrýdy, Jeltoqsan erligin úzdiksiz nasıhattap otyrýdy tapsyrdy. Biraq munyń bári jeltoqsanshylardyń qoǵamnan óz ornyn tabýy úshin jetkiliksiz. Qalaı desek te, Jeltoqsan qubylysyna memleket tarapynan jan-jaqty taldaý júrgizilip, saıası-quqyqtyq turǵydan saralanyp, óziniń laıyqty tuǵyryna qondyrylýy – paryz.

– Osydan birneshe jyl buryn Almaty vokzaly janyndaǵy ıt úıretetin jerde keshege deıin qyzmet etip, qazaq qyzdaryn ıtke talatqany úshin alǵan marapatyn keýdesine taǵyp júrgen starshına týraly estigen edik. Ol aıylyn jımaq túgili, jastardy ıtke qalaı talatqanyn jyr qylyp aıtyp, maqtanǵan eken. Buǵan ne deısiz?

– Sondaı bir oqys oqıǵanyń oryn alǵany ras. Ony estigende biz de jaǵamyzdy ustaǵanbyz. Eń qorqynyshtysy – olar jalǵyz emes jáne eshteńeden ımenbeıdi. Nege? Sebebi olar sol kezde jasaǵan qatygezdikteri úshin jaýap bergen joq, satqyndyqtary aldynan shyqqan joq. Iaǵnı eshteńe ózgergen joq. Áńgime osynda.

«Biz oǵan amalsyzdan bardyq», «Tek buıryq oryndadyq», «Júıe bizdi solaı jasaýǵa ıtermeledi, biz májbúr boldyq» dep ant-sý iship aqtalady. Sonda ar-ojdandy qaıda qoıamyz?

Derektermen sóıleıik: Jeltoqsan dúrbeleńin basyp, demonstrasıaǵa qatysqan azamattardy jazalaǵany úshin barlyǵy 4169 adam ártúrli marapatqa ıe bolǵan. Onyń ishinde «Lenın», «Qyzyl Juldyz» ordenderin alǵandar da, alǵys hat, maqtaý qaǵazdarymen, aqshalaı syılyqtarmen marapattalǵandar da bar. Mysaly, G. Kolbın «Lenın» ordenin keýdesine taqty.

Jeltoqsan kóterilisinen birneshe jyl ótken soń sol kezde marapattalǵan adamdar qazaq jastaryn qanǵa bóktirgeni úshin alǵan ordenderi men maqtaý qaǵazdaryn keri qaıtara bastady. Ony qyrǵyz baýyrymyz Taalaıbek Ylaıtegin bastaǵany belgili. Al osy kúnge deıin qyrǵyz baýyrymyzdyń ónegeli isin nebári 42 adam ǵana qaıtalaǵan. Qaıtarǵandardyń ishinde general E. Basarov ta bar. Basarov 1986 jyly Qazaq KSR İshki ister mınıstriniń birinshi orynbasary bolǵan adam.

Biraq qazaq ultynan eshkim keshirim suraǵan joq. Nege? Sebebi, taǵy da qaıtalap aıtaıyn, ózderiniń qatygez is-áreketteri úshin osy kúnge deıin birde-bir adam jaýapqa tartylǵan joq. Iaǵnı bul jaǵdaı odan ári qaıtalana beredi degen sóz. Imenbeıdi, qoryqpaıdy degen sóz.

Aıtpaqshy, bıyl Jeltoqsannyń 40 jyldyǵynda soǵan mol múmkindik týyp otyr. Ol qandaı múmkindik? 1986 jyly beıbit sherýge shyqqandardy búlikke arandatqandar, aıaýsyz uryp-soqqandar, qanǵa bóktirgender, buıryq bergender, jala jaýyp sottaǵandar, jalǵan kýálik bergender, jastardy basqa da ádiletsiz jazaǵa tartqandar, qysqasy, jalaqor-báleqorlardyń bári qazaq halqynan keshirim surap, óz ar-ojdandarynyń aldynda tizerleýi kerek, alǵan maqtaý qaǵazdary men marapattaryn qaıtarýy tıis. Kim qandaı marapat aldy, kim qaıtardy, kim qaıtarmady – olardyń aty-jóni jazylǵan tolyq tizim bizdiń qolymyzda bar.

Kezinde Jeltoqsan aqıqatyn ashýmen aınalysqan komısıa marapattardyń kúshin joıýdy talap etken sheshim shyǵarǵan bolatyn. Biraq ol aıaqsyz qaldy. Ádiletti qoǵam ózinen-ózi jasalmaıdy, barlyq bastamada áreket kerek. Mysaly, Keńes ókimetiniń qıanatyna qatysty qazaq qoǵamynda birde-bir ret lústrasıa jasalǵan emes. Lústrasıa degen ne? Adamzat balasyna qıanat jasaǵan rejımdi qoldaǵan, soǵan qyzmet etken adamdardy taýyp, jazalaý degen sóz. Aıtalyq, 1939–1945 jyldardaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin nasıstik Germanıanyń qylmystyq saıasatyn qoldaǵan, soǵan qyzmet etken qylmyskerlerdi álemniń túkpir-túkpirinen izdep taýyp, jaýapqa tartý prosesi júrdi emes pe? Dál sol sıaqty qoǵamdy ar-ojdanynan bezgen, halyqqa satqyndyq jasaǵan adamdardan tazartý prosesi júrýi tıis edi.

Ókinishke qaraı, bizdiń elimizde mundaı lústrasıa júrgen joq. 1916, 1922, 1930, 1937, 1953, 1986 jyldary talaýǵa túsken halyqty qyrǵynǵa ushyratqandar men jazyqsyzdardyń qanyn tókkenderdiń aıyby moınyna qoıylyp, jazaǵa tartylǵan emes. Iaǵnı qoǵam tazarǵan joq. Biz sonyń zardabyn áli tartyp kelemiz. Jaǵympazdyq, paraqorlyq, urlyq, zorlyq-zombylyqqa toly qoǵam – sol lústrasıanyń jasalmaǵandyǵynyń jemisi.

Jeltoqsanda jalpyǵa ortaq zańdylyqty belden basqan sheshimder shyǵaryldy. İshki senimge súıenip, ádiletti sheshim shyǵarady degen sottyń ózi partıalyq bılikpen aýyz jalasyp, rejımge qyzmet kórsetti, sóıtip, keshirilmes qıanat jasady. Prokýratýra men ishki ister organdary da solaı áreket etti. Biraq sol ádiletsizdikteri men satqyndyqtary úshin birde-bireýi jaýapqa tartylǵan joq. Menińshe, ár adam óziniń istegen isi úshin jaýap berýi tıis. Sonda ǵana elimizde ádiletti qoǵam ornaýy múmkin, áıtpese bári qur aıtylǵan sóz bolyp qala beredi.

– Siz kóp jyldan beri Jeltoqsan bozdaqtaryna arnap memorıaldyq keshen turǵyzý, mýzeı ashý jóninde bastama kóterip kelesiz. Bul ózekti másele jóninde el Prezıdentiniń atyna ashyq hat ta jazdyńyz. Quzyrly oryndardan bir jaýap boldy ma?

– Tyrs etken jan joq. Prezıdent Ákimshiligi de, Úkimet te, Parlament te únsiz. Qıt etse, el zıalylaryn syn astyna alady. Shyndyǵynda, zıalylar qol qýsyryp otyrǵan joq, aıtýdaı aıtyp, jazýdaı jazyp jatyr. Biraq joǵarydaǵy jaýapty adamdar tym-tyrys, eshteńe bolmaǵandaı lám-mım demeıdi. Qoǵamdyq pikirge qulaq túrýdi qoıǵan kúnnen bastap bılik pen halyqtyń arasy alshaqtaı bastaıtynyn olardyń bilmegeni me? Ókimet te, Úkimet te qoǵamdyq pikirge elgezek bolǵany maqul.

Úkimet qoǵamdyq pikirge qatysty óz ustanymyn der kezinde bildirmeı, únsiz qalsa, bul – Úkimettiń balańdyǵy, shalalyǵy, álsizdigi. Kerek deseńiz, biz áli kúnge deıin Jeltoqsan bozdaqtaryna arnap laıyqty eskertkish turǵyzǵan joqpyz. Árıne, eshteńe istelip jatqan joq desek, kúpirlik bolar. Jyl saıyn konferensıalar uıymdastyrylady, kóshelerge esimderi berilip jatyr, eskertkishter turǵyzylýda. Biraq kóńilden shyǵyp jatyr dep aıtý qıyn.

Almatydaǵy Túrksib aýdanynda qaharman ul-qyzdarymyzǵa taǵzym retinde aýmaǵy 100 gektardan asatyn «Jeltoqsan» saıabaǵy boı kótergen. Osy saıabaqta 2021 jyly bolashaqta turǵyzylatyn monýmenttiń irgetasy qalandy. Onyń ashylýynda ózim de boldym. Sonda qala ákiminiń orynbasary qatysyp, jalyndap sóz sóıledi. «Dál osy jerden bolashaqta eskertkish turǵyzylyp, janynan mýzeı ashylady», – dep ýádesin bergen. Sonymen is bitti. Ýáde – ýáde kúıinde qaldy, eskertkish te, mýzeı de salynbady. Elde qanshama saıası reformalar júrip jatyr, solardyń alǵysharty bolýǵa tıis Jeltoqsan máselesi áli de sheshimin tappaı tur. Ashýyń kele me, kelmeı me?

Almatynyń qaq ortasynda Panfılov atyndaǵy saıabaq bar. Sol saıabaqta Uly Otan soǵysynyń batyrlaryna turǵyzylǵan monýmentaldy eskertkishter keshenin bilmeıtin adam joq shyǵar. Jasyryn emes, 28 panfılovshynyń qurmetine qoıylǵan bul eskertkish-keshen óte qolaıly jerge ornalasqan jáne kórgen kisini erekshe áserge bóleıtindeı etip salynǵan.

Mine, Jeltoqsan kóterilisiniń qaharmandaryna da dál osyndaı keshendi eskertkish turǵyzaıyq, oǵan «Namys» eskertkishi dep at bereıik degenimizge biraz jyldyń júzi boldy. Sonda qoǵamda áleýmettik ádilettilik ornaıdy, el ózin tanyp, qurmetteı bastaıdy, jastardyń rýhy kóteriledi. Mundaı eskertkish turǵyzý – eldiń patrıottyq rýhy men kóńil kúıin kóterýdiń birden-bir tetigi bolar edi.

Ekinshi bir másele: Almaty qalasynan 40 shaqyrymdaı jerdegi Jańalyq aýylynda saıası qýǵyn-súrginderden zardap shekkenderge arnalǵan keshen turǵyzylǵan. Ondaǵy keremettiń biri – mýzeı jumys isteıdi, ol bir mezgilde ǵylymı-zertteý ortalyǵy bolyp ta tabylady. İzdenýshiler úshin óte yńǵaıly. Jalpy, úsh bólimnen turatyn sol mýzeıde Taǵzym zaly bar. Onda 4000-nan astam bozdaqtyń aty-jóni qara mármárǵa qashap jazylǵan. Zalǵa kirseń, boıyńdy áldebir kúsh bıleı jóneledi. Oılandyrady, táýbeńe túsiredi. Arasynda Ahmet Baıtursynuly, Sáken Seıfýllın, İlıas Jansúgirov, Beıimbet Maılın, Muhamedjan Tynyshbaev sıaqty arystarymyzdyń esimderi tur.

Aıtaıyn degenim, «Jeltoqsan» saıabaǵynan osyǵan uqsas mýzeı Jeltoqsan bozdaqtaryna da arnalyp salynýy kerek. Onda da «Erlikke taǵzym» zalyn ashyp, barlyq jeltoqsanshylardyń esimi qashalyp jazylyp turýy tıis. Árıne, ol jaı ǵana mýzeı bolmaı, ǵylymı-zertteý ortalyǵyna aınalýy kerek. Bul da qazaq jastarynyń eńsesin kóterýge qosymsha tetik bolar edi.

– Qazirgi jastardan ne kútesiz?

– Jeltoqsannyń rýhyn kútemin, erligin kútemin. Bul ońaı sharýa emes, árıne. Jastardyń boıynda patrıotızm álsiz, kúreskerlik rýh, otanshyldyq sezim qojyrap ketti dep jastarymyzdy jerden alyp, jerge salyp jatamyz. Menińshe, bulaı baıbalam salý jón emes. Oǵan aldymen ózimiz kinálimiz, aǵa býyn kináli. Jastardyń otanshyldyq rýhyn, patrıottyq sezimin kóteretindeı ne aıtyp, ne qoıyp júrmiz? Eshteńe aıtyp júrgen joqpyz. Aıtsaq ta, tym tereńdemeı, betin ǵana qalqyp, sylap-sıpap aıtamyz.

Mysaly, búgingi áńgimemizdiń ózegi bolyp otyrǵan Jeltoqsan taqyrybyn alaıyq. Jeltoqsan kóterilisi – baıyrǵy ata-babalardan jalǵasyp kele jatqan qazaq erliginiń jappaı kórinisi ekenin jastarymyzǵa nege ashyq aıtpaımyz? Nege keń kólemde nasıhattamaımyz? Nege mektep oqýlyqtaryna engizbeımiz? Kınofılmder túsirmeımiz? Mýzeı ashpaımyz? El kórgende ulttyq namysy keýdesin urǵylaıtyn eńseli eskertkish turǵyzbaımyz? Sonshama qıyn jumys pa? Jeltoqsan erligin tek jeltoqsan aıy kelgende eske alamyz da, qalǵan ýaqytta kereksiz nársedeı umytyp ketemiz. Ózimizdiń tól tarıhymyzǵa, erlik isterimizge degen nemquraıly qarym-qatynastan soń jastarymyzdan otanshyldyq sezim, ulttyq rýh, patrıottyq is-áreket kútýge bola ma?

Buryn da aıtqanmyn, taǵy da qaıtalaı ketýge týra kelip tur. 1986 jyly Brejnev alańynda negizinen stýdent jastardyń qany tógildi, shashy julyndy, ıtke talandy, qurban boldy. Qaqtyǵysta qaza tapqan Erbol Sypataev, qysymǵa shydamaı opat bolǵan Lázzat Asanova, Sábıra Muhamedjanova, Kenjegúl Moldanazarova, jala jabylyp, atý jazasyna kesilgen Qaırat Rysqulbekov jáne basqa da súrginge ushyraǵandardyń 90 paıyzy stýdentter edi. Sondyqtan alańdaǵy jendettermen qaqtyǵysta bolsyn, odan keıingi tergeýde bolsyn, teperish kórgenderdiń kópshiligi stýdentter qaýymy bolatyn.

Resmı derekterge qaraǵanda, kóterilis kezinde Almatydaǵy jappaı tártipsizdikti uıymdastyrdy degen aıyppen 758 stýdent oqýdan shyǵarylyp, 1164 stýdent ártúrli deńgeıde jazaǵa tartylǵan, bir stýdent atý jazasyna kesilgen, 80 shaqtysy 2 jyldan 15 jylǵa deıingi merzimge sottalǵan, úsh stýdent opat bolǵan. Bul qasiret emeı nemene?!

Olaı bolsa, Almatydaǵy joǵary oqý oryndarynyń rektorlary nege stýdentterin bastap, bas alańǵa baryp, táýelsizdik jolynda basyn báıgege tikken, qurban bolǵan bozdaqtardy eske alyp, arýaqtaryna taǵzym etpeıdi? Jeltoqsan eskertkishine gúl shoqtaryn qoımaıdy? Sóıtip, jastarǵa úlgi bolmaıdy? Bir kezde olar da osy oqý oryndarynda stýdent bolǵan emes pe? Olarǵa qurmet kórsetilse, nesi aıyp? Eger osyndaı is-shara uıymdastyrylsa, stýdent jastarǵa patrıottyq tárbıe berýdegi árekettiń eń salmaqtysy da, áserlisi de osy bolar edi.

– Tereń de taǵylymdy suhbatyńyzǵa raqmet!

 Suhbattasqan Bıfat Nurmahanqyzy