Qazaqstannyń strategıalyq kásiporny sheteldik ınvestorlardyń menshigine qalaı ótti, ony jańǵyrtýǵa jumsalǵan mıllıardtar qaıdan keldi jáne memleket bul mámileden ne utty?
Taraz qant zaýytynyń qaıta iske qosylýy bir qaraǵanda Qazaqstannyń agroónerkásip salasy úshin jaǵymdy jańalyq. Jıyrma jyldan astam ýaqyt boıy tolyqqandy jumys istemegen kásiporyn 2025 jyly jańǵyrtyla bastady. Alaıda zaýyttyń qaıta jandanýy qoǵamda basqa da mańyzdy suraqtardy týyndatty. Kásiporynnyń reseılik kásipkerler Svetlana jáne Pavel Demıdovtardyń ıeliginde bolýy, jańǵyrtý jumystarynyń jalpy quny 12,4 mlrd teńgege baǵalanýy jáne memleket tarapynan kórsetilgen qoldaýdyń naqty kólemi qoǵamdyq talqylaýǵa sebep boldy.
Bul máseleni tek sheteldik ınvestordyń Qazaqstandaǵy bıznesine qatysty daý retinde qarastyrý jetkiliksiz. Onyń astarynda strategıalyq óndiris oryndaryn jekeshelendirý, básekelestikti qorǵaý, memlekettik qoldaýdyń ashyqtyǵy jáne eldiń azyq-túlik qaýipsizdigi máseleleri jatyr. Eń mańyzdysy – 12,4 mlrd teńgeniń naqty qarjylandyrý qurylymy áli de qoǵamǵa tolyq túsindirilgen joq.
1. Taraz qant zaýyty kimniń menshigine ótti?
Bul oqıǵanyń tarıhyna úńilsek, kásiporynnyń menshik aýysýy 2023 jyldan bastalǵan. Qazaqstan Respýblıkasy Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń 2023 jylǵy resmı esebinde «Agrotreıd Vostok» kompanıasynyń «TSZ» JSHS jarǵylyq kapıtalyndaǵy 100 paıyz úlesti satyp alǵany kórsetilgen. Buǵan deıin kásiporyn Serikbaı Dúsimbaevtyń ıeliginde bolǵan.
Alaıda mámile zań talaptaryna qatysty suraq týǵyzǵan. Agenttik atalǵan ekonomıkalyq shoǵyrlaný úshin aldyn ala kelisim alý qajet bolǵanyn anyqtap, «Agrotreıd Vostok» kompanıasyn ákimshilik jaýapkershilikke tartqan. 2023 jylǵy 17 qazanda kompanıaǵa tıisti ótinish berý týraly nusqama shyǵarylyp, sol jyldyń 24 qarashasynda agenttikke ótinish túsken. Bul – jaı ǵana áleýmettik jelidegi boljam emes, memlekettik organnyń resmı esebinde tirkelgen derek.
Qazirgi tańda «Agrotreıd Vostok» kompanıasynyń túpkilikti ıeleri – reseılik kásipkerler, erli-zaıypty Svetlana men Pavel Demıdovtar. Olar Reseıdegi iri agroónerkásiptik holdıńterdiń biri sanalatyn «Domınant» tobyna ıelik etedi. Holdıń quramynda jeti qant jáne tórt sút zaýyty bar. Demek, Tarazdaǵy kásiporyn shaǵyn ınvestordyń emes, qant óndirisinde tájirıbesi bar iri agrobıznestiń baqylaýyna ótken.
1. 12,4 mlrd teńge: ınvestısıa ma, búdjet qarajaty ma?
Qoǵamdaǵy negizgi daý osy tustan týyndaıdy. Jambyl oblysy ákimdiginiń resmı habarlamalarynda zaýytty jańǵyrtý jobasynyń jalpy quny 12,4 mlrd teńge dep kórsetilgen. Biraq bul somanyń qanshasy jeke ınvestordyń qarajaty, qanshasy memlekettik qarjylandyrý esebinen jumsalǵany ashyq jarıalanǵan joq.
Munda eki máseleni ajyratý qajet. Birinshisi – zaýyttyń tehnologıalyq jabdyqtaryn jańartý, óndiristik jelilerdi ornatý jáne qurylys jumystary. Ekinshisi – memleket tarapynan kórsetilgen ınfraqurylymdyq qoldaý. Ákimdik málimetinshe, ınvestorǵa qajetti jer telimderi berilip, gaz jáne elektr energıasymen qamtamasyz etý máseleleri sheshilgen. Alaıda bul qoldaýdyń aqshalaı quny men búdjetke túsken naqty salmaǵy kórsetilmegen.
Sondyqtan «12,4 mlrd teńge búdjetten urlandy» nemese «tolyǵymen memleket qarjylandyrdy» deýge negiz joq. Biraq kerisinshe, jobanyń barlyǵy jeke ınvestısıa esebinen júzege asyryldy dep te naqty aıtý múmkin emes.
Osy jerde Jambyl oblysynyń ákimi Erbol Qarashókeevke, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine jáne tıisti qarjy organdaryna birneshe saýal týyndaıdy: jobanyń qarjylandyrý qurylymy qandaı? Investor ınvestısıalyq mindettemeler aldy ma? Gaz jáne elektr ınfraqurylymyn jańartýǵa búdjetten qansha qarajat jumsaldy? Memlekettik qoldaý kórsetilse, onyń ekonomıkalyq tıimdiligi qalaı baǵalandy?
1. Máseleniń eń úlken astary – Qazaqstannyń qantqa táýeldiligi
Tarazdaǵy jaǵdaıdyń qoǵam úshin mańyzyn túsiný úshin Qazaqstannyń qant naryǵyndaǵy ahýalǵa qaraý qajet.
Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń 2026 jylǵy tamyzda jarıalaǵan taldaýyna sáıkes, 2025 jyly Qazaqstannyń ishki naryǵyndaǵy qanttyń 70,4 paıyzy ımport esebinen qamtamasyz etilgen. Otandyq óndiristiń úlesi nebári 29,6 paıyzdy quraǵan. Agenttik 2022–2026 jyldarǵa arnalǵan qant salasyn damytý josparynyń birqatar kórsetkishine qol jetkizilmegenin de atap ótti.
Bul derek Taraz zaýytynyń nege strategıalyq mańyzy bar ekenin kórsetedi. Qazaqstan qant qyzylshasyn ósirýge qolaıly óńirlerge ıe bolǵanymen, ony óńdeıtin óndiristik qýat pen shıkizat bazasynyń arasynda áli de teńgerim joq.
2026 jyly Jambyl oblysynda qant qyzylshasy 9,9 myń gektar alqapqa egilgen. Jospar boıynsha 450 myń tonna ónim jınaý kózdelgen. Al oblystaǵy Merki jáne Taraz zaýyttarynyń jıyntyq óńdeý qýaty osy kólemdi qabyldaýǵa eseptelgen.
Demek, Taraz zaýytynyń qaıta iske qosylýy tek ınvestordyń tabysyna emes, jergilikti sharýalardyń ónimine suranys qalyptastyrýǵa, ımportty azaıtýǵa jáne ishki naryqtyń turaqtylyǵyna da tikeleı áser etýi tıis.
1. Zaýyt qaıta iske qosyldy. Biraq onyń nátıjesi qandaı bolady?
2026 jylǵy 25 qazanda Taraz qant zaýyty qant qyzylshasyn qabyldaýdy bastady. 29 qazandaǵy ákimdik málimeti boıynsha, kásiporyn táýligine shamamen 1 myń tonna shıkizat qabyldap jatqan. Tolyq óndiristik qýatqa shyqqan kezde táýligine 3 myń tonna qyzylsha óńdeý josparlanǵan. Jobanyń daıyndyq deńgeıi 95 paıyzǵa jetkeni habarlandy. Jańǵyrtý jumystaryna 10 merdiger uıym tartylǵan.
Alaıda resmı habarlamalarda zaýyttyń jyldyq óndiristik qýatyna qatysty aıyrmashylyq bar. Keıbir derekterde 250 myń tonna, al Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń jobany tanystyrý kezindegi málimetinde 300 myń tonna dep kórsetilgen. Bul kórsetkishtiń qaısysy túpkilikti bekitilgeni de naqtylanýy qajet. GOV.KZ +1
Endigi másele – zaýyttyń ashylý saltanaty emes, onyń turaqty jumys isteýi. Qyzylsha ósiretin sharýalar ónimin ýaqytynda ótkize ala ma? Kásiporyn otandyq shıkizatty turaqty qabyldaı ma? Óndirilgen qanttyń qansha bóligi ishki naryqqa baǵyttalady? Jergilikti búdjetke túsetin salyq pen qurylatyn jumys oryndarynyń kólemi qandaı bolady? Investordyń naqty ekonomıkalyq nátıjesi osy kórsetkishter arqyly baǵalanýy tıis.
5. Memleket pen ınvestor arasyndaǵy jaýapkershilik
Bul oqıǵanyń taǵy bir mańyzdy qyry – memlekettiń jeke ınvestorǵa qoldaý kórsetý saıasaty. Jalpy, sheteldik ınvestısıa tartý ekonomıkalyq damý úshin qalypty tájirıbe. Ásirese uzaq ýaqyt jumys istemegen óndiris ornyn qaıta jandandyrýǵa qarjy salatyn ınvestordyń kelýi oń qubylys.
Biraq strategıalyq mańyzy bar kásiporynǵa qatysty memlekettik qoldaý naqty qoǵamdyq mindettemelermen qatar júrýi kerek. Máselen, óndiristiń belgili bir kólemin qamtamasyz etý, jergilikti fermerlermen uzaq merzimdi kelisimshart jasaý, jumys oryndaryn saqtaý, salyq tóleý jáne ishki naryqty otandyq ónimmen qamtamasyz etý.
Bul jerde Qazaqstannyń básekelestik saıasatyna qatysty da suraq bar. 2023 jyly monopolıaǵa qarsy organnyń aldyn ala kelisiminsiz jasalǵan mámile boıynsha «Agrotreıd Vostok» ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan. Alaıda keıingi rásimderdiń tolyq nátıjesi men mámile boıynsha qabyldanǵan túpkilikti sheshim týraly ashyq aqparatty da qoǵamǵa usyný mańyzdy.
Sondyqtan máseleni ınvestordyń qaı elden kelgenimen ǵana baılanystyrý durys emes. Negizgi ólshem – Qazaqstan zańnamasynyń saqtalýy, memlekettik qoldaýdyń ádildigi jáne kásiporyn qyzmetiniń el ekonomıkasyna beretin naqty paıdasy.
Taraz qant zaýytynyń aınalasyndaǵy daý – 12,4 mlrd teńgeniń esebinen áldeqaıda aýqymdy másele. Bir jaǵynan, jıyrma jyldan astam ýaqyt boıy toqtap turǵan óndiris qaıta jandanyp, óńirdegi aýyl sharýashylyǵyna múmkindik ashylyp otyr. Ekinshi jaǵynan, kásiporynnyń menshik tarıhy, monopolıaǵa qarsy organ tirkegen zańbuzýshylyq jáne memlekettik qoldaýdyń qarjylyq kólemi qoǵam tarapynan ashyq jaýapty talap etedi.
Bul jerde eń bastysy – ınvestordy kinálaý emes, memleket pen jeke bıznestiń arasyndaǵy qarjylyq jáne quqyqtyq qatynastardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý.
Qoǵam atynan qoıylatyn basty suraq: eger strategıalyq kásiporyndy jańǵyrtýǵa 12,4 mlrd teńge ınvestısıa salynsa, onyń naqty qansha bóligi jeke kapıtaldan, qanshasy memlekettik resýrstardan quraldy jáne memleket osy qoldaýdyń ornyna qandaı mindettemeler aldy?
Bul suraqqa Jambyl oblysynyń ákimdigi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, Qarjy mınıstrligi jáne Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigi qujattarmen negizdelgen jaýap berýi qajet.
