Qazaqstan ǵylymy halyqaralyq keńistikke shyǵýǵa umtylyp keledi. Scopus, Web of Science, joǵary ımpakt-faktorly jýrnaldar, halyqaralyq sıtatalaý – bári ǵylymı jetistiktiń basty kórsetkishterine aınaldy. Ǵylymı esepterde mundaı kórsetkishter kóbeıgen saıyn biz ǵylymymyz da alǵa jyljyp jatyr dep qabyldaımyz. Biraq osy sıfrlardyń ar jaǵynda bir qarapaıym suraq tur: qazaqstandyq ǵylymnyń damýyna bólingen qarjynyń qansha bóligi óz ǵylymı júıemizde qalady?

Elimizde toǵyz myńnan astam doktorant bar. Olardyń basym bóligi – PhD doktoranttary. Árqaısysyna memleket aı saıyn 262 500 teńge kóleminde stıpendıa tóleıdi. Bul – bolashaq ǵylymı kadrǵa salynǵan memlekettik ınvestısıa. Biraq doktoranttyń ǵylymı dárejege jetýi úshin halyqaralyq bazalardaǵy jýrnaldarǵa maqala jarıalaý talaby qoıylady.

Máseleniń ózi Scopus-ta emes. Másele – ǵylymı sapany bir ǵana halyqaralyq ındekske baılap qoıýda.

Scopus pen Web of Science álemdik ǵylymǵa shyǵýdyń mańyzdy quraldary ekeni daýsyz. Qazaqstandyq ǵalymdardyń halyqaralyq ǵylymı ortaǵa enýi, eńbeginiń álemdik deńgeıde tanylýy qajet. Biraq halyqaralyq bazaǵa kirýdi ǵylymnyń túpki maqsatyna aınaldyrý – basqa másele.

PhD kandıdat Aqtóre Kópbaı da osy tusta máseleniń mańyzdy qyryn atap ótedi.

«Scopus-tan qoryqpaý kerek, biraq oǵan táýeldi bolýǵa da bolmaıdy. Scopus pen Web of Science – álemdik ǵylymǵa shyǵýdyń mańyzdy quraldary. Sondyqtan olardan bas tartý durys emes. Biraq búgingi másele – Scopus-tyń ózinde emes, oǵan saı maqala jaza alatyn zertteýshini qalyptastyra almaı otyrǵanymyzda», – deıdi ol.

Bul – máseleniń dál ózegi.

Doktorant – daıyn profesor emes. Ol áli zertteý ádistemesin meńgerip, ǵylymı mátin jazýdy úırenip, óz baǵytyn qalyptastyryp kele jatqan jas zertteýshi. Soǵan qaramastan odan birden halyqaralyq deńgeıdegi jýrnalda maqala jarıalaý talap etiledi. Nátıjesinde keıbir doktorant úshin ǵylymnyń mazmunynan buryn maqala shyǵaratyn jýrnal izdeý mańyzdy bolyp ketedi.

Al ǵylymı maqala zertteýdiń nátıjesi bolýy kerek edi. Bizde keı jaǵdaıda kerisinshe: aldymen jarıalanym talaby paıda bolady da, zertteý soǵan beıimdeledi.

Bul jerde qarjy máselesi de bar.

Halyqaralyq jýrnaldardyń bári birdeı aqyly emes. Muny da naqty aıtý kerek. Biraq ashyq qoljetimdilik formatyndaǵy kóptegen basylymdarda Article Processing Charge, ıaǵnı maqalany jarıalaý úshin alynatyn tólem bar. Onyń mólsheri jýrnalǵa qaraı birneshe júz dollardan birneshe myń dollarǵa deıin jetýi múmkin.

Qazaqstandaǵy myńdaǵan doktoranttyń keminde bir halyqaralyq maqala jarıalaý qajettiligin eskersek, munyń ózi qomaqty qarjyǵa aınalady. Oǵan aǵylshyn tiline aýdarý, ǵylymı redaksıalaý, korektorlyq qyzmet, keı jaǵdaıda deldaldyq qyzmetterdi qosyńyz. Ǵylymı nátıjeni óndirýge emes, ony jarıalaýǵa ketetin shyǵyn da ósip keledi.

Eń basty suraq – bul aqshanyń qaıtarymy qandaı?

Memleket doktorantqa stıpendıa tóleıdi. Ýnıversıtet ǵylymı zertteýge jaǵdaı jasaıdy. Memlekettik jáne ýnıversıtettik granttar bólinedi. Ǵalym zertteý júrgizedi. Biraq sol zertteýdiń nátıjesin halyqaralyq jýrnalda jarıalaý úshin taǵy da qarjy jumsaıdy. Onyń ústine jarıalanǵan maqala arqyly qalyptasatyn ǵylymı bedel, sıtatalaý jáne reıtıń kóbine sheteldik ǵylymı platformalardyń ekojúıesinde qalady.

Sóıtip memleket qarjylandyrǵan ǵylymı ónimniń ekonomıkalyq jáne akademıalyq aınalymynyń edáýir bóligi syrtqy júıege ketedi.

Budan «sheteldik jýrnaldarǵa jarıalanbaý kerek» degen qorytyndy shyǵarýǵa bolmaıdy. Kerisinshe, qazaqstandyq ǵylym halyqaralyq ǵylymı keńistikte bolýy tıis. Biraq halyqaralyq keńistikke shyǵý men sol keńistikke tolyq táýeldi bolý – eki bólek nárse.

Aqtóre Kópbaıdyń pikirinshe, talaptyń ózi kezeń-kezeńimen qoıylýy qajet.

«Doktoranttan birden joǵary deńgeıli jýrnalda maqala jarıalaýdy talap etý qanshalyqty oryndy? Doktorant – áli qalyptasyp kele jatqan zertteýshi. Sondyqtan talapty kezeń-kezeńimen qoıý qajet», – deıdi PhD kandıdat.

Bul jerde bizdiń ǵylymı kadr daıarlaý júıesine qatysty úlken másele kórinedi. Eger doktorantty halyqaralyq jýrnalǵa maqala shyǵarýǵa mindettesek, aldymen sol maqalany sapaly jazýǵa úıretýimiz kerek. Zertteý ádistemesi, akademıalyq jazý, statısıka, derekpen jumys, ǵylymı aǵylshyn tili, resenzentpen jumys isteý mádenıeti – munyń bári doktorantýranyń ózinde júıeli túrde qalyptasýy qajet.

Al biz keıde nátıje talap etemiz, biraq sol nátıjege jetkizetin ınfraqurylymdy tolyq bere almaımyz.

Taǵy bir mańyzdy másele – Scopus-ty aqyly maqala jarıalaýmen baılanystyryp alýymyz.

«Ǵylymda aqsha tólep jarıalanýdan buryn, sapaly zertteý jasaı alatyn maman qalyptastyrý mańyzdy», – deıdi Aqtóre Kópbaı.

Shyn máninde, ǵylymı júıeniń negizgi kórsetkishi – qansha maqala jarıalanǵany emes, sol maqalalardyń ǵylymǵa qandaı jańalyq ákelgeni. Bir zertteý jańa tehnologıaǵa jol ashýy múmkin. Ekinshisi qoǵamdaǵy naqty problemanyń sheshimin usynýy múmkin. Úshinshisi otandyq ǵylymnyń teorıalyq bazasyn keńeıtýi múmkin. Osyndaı nátıjelerdiń bárin tek jýrnaldyń kvartılimen ólsheý ǵylymnyń mazmunyn kedeıletedi.

Al otandyq ǵylymı jýrnaldardyń jaǵdaıy she?

Qazaqstanda ǵylymı basylymdar bar. Biraq olardyń bir bóligi halyqaralyq deńgeıdegi básekege áli tolyq daıyn emes. Resenzıalaý sapasy, redaksıalyq saıasat, halyqaralyq sarapshylardy tartý, aǵylshyn tilindegi ǵylymı kontent, sıfrlyq ınfraqurylym sıaqty máseleler bar.

Endeshe daıyn sheteldik júıege súıene bergennen góri, ózimizdiń ǵylymı jýrnaldarymyzdy nege kúsheıtpeske?

Otandyq jýrnaldarǵa qoıylatyn talapty kóterý kerek. Biraq talappen birge múmkindik te berilýi tıis. Halyqaralyq resenzentter tartylýy qajet. Redaksıalyq alqalar kúsheıtilýi kerek. Kásibı ǵylymı redaktorlar daıarlanýy tıis. Aǵylshyn tilindegi sapaly nusqalar jasalýy kerek. Eń bastysy – jaqsy jýrnaldy tek tizimge engizip qoıý emes, ony halyqaralyq deńgeıge shyǵarýǵa uzaq merzimdi memlekettik saıasat qajet.

Bul jerde memlekettiń halyqaralyq ǵylymı bazalarmen qarym-qatynasy da qaıta qaralýy múmkin.

Eger Qazaqstan Scopus nemese Web of Science sıaqty halyqaralyq ǵylymı platformalarǵa qomaqty qarjy tólep otyrsa, sol kelisimderdiń tıimdiligi tek qazaqstandyq ǵalymdardyń maqalalardy oqý múmkindigimen shektelmeýi kerek. Qazaqstandyq sapaly jýrnaldardy halyqaralyq júıege engizý, otandyq ǵylymı basylymdardyń ındekstelýine jaǵdaı jasaý, ǵylymı derekterdiń qoljetimdiligin keńeıtý sıaqty máseleler de kelissózderdiń bir bóligine aınalýy qajet.

Ǵylymdaǵy basty másele – Scopus-tyń bar-joǵy emes. Basty másele – biz ǵylym sapasyn ózimiz baǵalaı alatyn deńgeıge jettik pe?

Eger qazaqstandyq jýrnaldyń sapasy joǵary bolsa, ol halyqaralyq jýrnalmen básekelese alýy kerek. Eger zertteý qundy bolsa, onyń avtory mindetti túrde sheteldik baspanyń esigin qaǵýǵa májbúr bolmaýy tıis. Al halyqaralyq jýrnalǵa shyqqan maqala qazaqstandyq ǵylymnyń álsizdigin emes, onyń kúshin kórsetýi kerek.

Scopus-tan qoryqpaý kerek. Biraq ǵylymdy bir ǵana Scopus-pen ólsheýge de bolmaıdy.

Halyqaralyq baza – qural. Ǵylymnyń ózi emes.

Biz quraldy maqsatqa aınaldyryp almaýymyz kerek.

Óıtkeni búgin toǵyz myńnan astam doktorantqa ǵylymı jol ashyp otyrǵan memleket erteń olardyń zertteýi arqyly óziniń ǵylymı mektebin qalyptastyrýy tıis. Al eger sol jas ǵalymdardyń eńbegi tek halyqaralyq reıtıńterdegi sıfrdy kóbeıtýge, sheteldik platformalarǵa maqala shyǵarýǵa jáne jarıalanym aqysyna qarjy jumsaýǵa baǵyttalsa, onda biz ǵylymdy damytyp jatqan joqpyz, ǵylymı esepti kóbeıtip jatyrmyz.

Qazaqstanǵa halyqaralyq deńgeıdegi ǵylym kerek. Biraq sol ǵylymnyń ózeginde qazaqstandyq ǵylymı mektep, otandyq jýrnal, ulttyq ǵylymı ınfraqurylym jáne sapaly zertteýshi turýy tıis.

Ǵalymdy ózimiz daıyndap, onyń eńbeginiń qunyn ózgeler anyqtaıtyn júıeden shyǵatyn ýaqyt jetti.

Bıfat Eltaeva