Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵynyń joǵary tabystylyǵy týraly pikirlerge qaramastan, saladaǵy qarjylyq túsimniń bólinisi birkelki emes. Negizgi táýekelderdi arqalaıtyn fermerler qarjylyq paıdanyń azǵantaı bóligine ǵana ıe bolady. Al eń joǵary ári turaqty tabysty óndiris tizbeginiń basynda jáne sońynda turǵan qurylymdar — resýrs jetkizýshiler men aralyq deldaldar (qaıta óńdeýshiler men treıderler) alady.
Resýrs satýshylar: klımattyq táýekelsiz kepildi paıda
Alǵashqy iri marjany materıalyq-tehnıkalyq resýrstardy (MTR) jetkizýshiler enshileıdi. Olar: aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn, tyńaıtqyshtardy, ósimdikti qorǵaý quraldaryn, tuqym men janar-jaǵarmaı satýshylar.
- Bekitilgen tabystylyq: Jetkizýshiler ózderiniń táýekelderin, logıstıkasyn jáne valúta baǵamynyń aýytqýlaryn egis naýqany bastalmaı turyp-aq taýardyń túpkilikti qunyna engizip qoıady.
- Ónimdilikke táýelsizdik: Tehnıka men agrohımıa baǵasy fermer úshin jyldyń qýańshylyq nemese ónimdi bolýyna qaramastan óse beredi. MTR satýshylary barlyq qarjylyq aýyrtpalyqty agrarıılerge júktep, óz paıdasyn kepildi túrde alady.
Treıderler men qaıta óńdeýshiler: «arzan shıkizattan» kapıtal jasaý
Ekinshi qarjylyq polús — satyp alýshylar, elevatorlar, qaıta óńdeýshiler men eksporttyq treıderler.
- Baǵa qysymy: Ónim jınaý kezeńinde fermerlerge kredıtterdi qaıtarý jáne jalaqy tóleý úshin shuǵyl aqsha qajet bolǵanda, naryqta usynys shamadan tys kóbeıedi. Treıderler bul sátte shıkizatty eń tómengi, keıde jasandy túrde túsirilgen baǵamen satyp alady.
- Infraqurylym esebinen marja tabý: Saqtaý qoımalaryna, qaıta óńdeý qýattaryna jáne eksporttyq arnalarǵa qol jetkize otyryp, deldaldar daıyn ónimdi nemese shıkizatty keıinirek — álemdik baǵa sharyqtaǵan shaqta satady. Nátıjesinde negizgi qosylǵan qun solardyń qaltasynda qalady.
Aýyl sharýashylyǵy óndirýshileri: 100% táýekel, qaldyq prınsıppen túsetin tabys
Fermerdiń ózi bir jaǵynan MTR baǵasynyń ósýi, ekinshi jaǵynan satyp alýshylar tańaıtyn tómen baǵalar arasyndaǵy qyspaqta qalady. Bul rette barlyq yqtımal táýekelderdi — qýańshylyqty, ónimniń shirip ketýin, zıankesterdi jáne syıaqy mólsherlemeleriniń ósýin dál osy agrarıı óz moınyna alady.
Qazaqstannyń agrarlyq naryǵyndaǵy negizgi qorytyndy qarapaıym: fermer tek shıkizat óndirýshi bolyp qala beretin bolsa, onyń marjınaldylyǵy tómen deńgeıde qala beredi. Paıdany sharýashylyqtardyń paıdasyna qaıta bólýdiń jalǵyz joly — menshikti saqtaý ınfraqurylymyn qurý, tereń qaıta óńdeýdi damytý jáne eksportqa óz betinshe shyǵýǵa múmkindik beretin kooperatıvterge birigý.
