Qazaqstanda bolyp jatqan saıası prosesterdi saralap, suraqtarǵa jaýap izdep otyrmyn. Bul oraıda bıliktiń bárine túsinikti ashyq sheshimderi bar. Azamattyq qoǵam men saıası óristi zalalsyzdandyrý júrip jatyr. Bazarbek, Bapı, Quspan sıaqty belsendi depýtattar men basqa da azamattar birde-bir partıanyń tizimine enbeı qaldy. Azamattyq belsendiler men jýrnalıserge qylmystyq qýdalaýǵa deıin jetetin qatty qysym jasalýda.
Alaıda bul saıasattyń munshalyqty katańdaýyna ne sebep? Azamattardy qorqytyp, olardy jaı ǵana baǵynyshty «halyqqa» aınaldyrǵan jón dep kim sheshti? Bul «arakcheevshınanyń» dem berýshisi kim?
Kókeıimnen bir suraq esh ketpeıdi: «Búgingi tańda Qazaqstanda kadrlyq sheshimder qabyldaıtyn tulǵalar bıliktegi aýqymdy tulǵalardyń tapshylyǵy qanshalyqty qaýipti ekenin shynymen túsinbeı me?»
Biz mınıstrler men ákimderdiń arasyndaǵy alyptardy jaqsy bilemiz. Olardyń esimderin tizip jatpaı-aq qoıaıyn. Toqaevtyń ózi Syrtqy ister mınıstri bolyp turǵanda olarmen bir úkimette jumys istedi jáne olardyń tıimdiligin óte jaqsy biledi. Joǵarǵy Keńes pen Májilistiń Qarataı Turysov, Dáýlet Sembaev, Serikbolsyn Ábdildın, Saýyq Takejanov sıaqty myqty depýtattaryn, sondaı-aq Nazarbaevtyń otbasy men onyń kúıeý balasy Rahat Álıevke qarsy shyqqan Tólen Toqtasynov sıaqty jas qaıratkerlerdi umytqan joqpyz.
Nelikten qazir, bárimiz jabylyp Ádiletti Qazaqstandy qurýǵa kirisip, nazarbaevtyq avtorıtarızmniń sumdyq murasynan arylyp jatqan kezde, qazaqstandyq saıasatta aýqymdy tulǵalar sonshalyqty azaıyp ketti? Nege oryndaýshylar jas urpaqty brejnevtik kezeńdegi «qoldaý jáne dýyldaǵan shapalaqqa ulasatyn qoshemet» zamanyna súıreýge umtylady? Olar Toqaevtyń reformalaryn óz pikiri joq adamdar júzege asyra almaıtynyn túsinbeı me? Osyndaı kúrdeli kezeńde myqty bılik qajet ekeni aıdan anyq. Al myqty bılik myqty tulǵalardan quralady. Tek myqty prezıdent qana emes, bedeldi parlament te kerek! Al saıası partıalardyń tiziminde óz sózi bar adamdar derlik qalmasa, Quryltaı qalaı bedeldi bolmaq?
Oıdy anyq túsingen jón: Álsiz tulǵalardyń qolyndaǵy Zań men Tártip bılikti asyra paıdalanýǵa, memlekettik apparattyń qarjy kapıtalymen tutasyp ketýine ákeledi jáne qysqa tarıhı merzimde ulttyq qaýipsizdikke qater tóndiredi.
Aýqymdy, iri tulǵa týraly aıtqanda, men onyń tanymaldylyǵy nemese medıadaǵy bedeli týraly aıtyp otyrǵan joqpyn. Sóz oılaý masshtaby, jaýapkershilik, kúrdeli sheshimder qabyldaý men táýekelge bara bilý qabileti, ózine aıtylǵan kez kelgen syndy tyńdap, odan qajetti ári paıdaly dúnıeni túıip alý daıarlyǵy jaıynda bolyp otyr. Ózine syn aıtqan oponentterge alǵys bildire otyryp, únemi ósý. Memleket pen azamattyq qoǵamdy damytýdyń jalǵyz durys joly osy ekenin túsiný.
Mınıstrlerdiń, ákimderdiń, depýtattardyń quramyna qarańyzshy. Olardyń arasynda memleket qaıratkeri dep aıtýǵa turarlyq adamdar azaıyp barady. Kópshiligi jaı ǵana oryn taqsyrlap otyr, al jalǵyz artyqshylyǵy – batys JOO-nyń dıplomy men shet tilderin bilýi. Dalada, zaýyt sehynda jumys istemegen, shynaıy ómirdi kórmegen olar elge ne bere alady? Biz bılik pen aralas memlekettik sektorda ózderiniń biligi jaǵynan ata-anasyna jete almaıtyn belgili adamdardyń balalary men nemerelerin kórip otyrmyz. «Major» degen termın óz taǵdyryn olardyń qolyna tapsyrǵan halyqtyń búkil tragedıasyn jetkize almaıdy.
Eń qaýiptisi – kadrlyq sheshim qabyldaıtyndardyń logıkasyn qoǵamnyń túsinýi qıyn. Joǵarydaǵylar munyń saldary qandaı bolatynyn shynymen kórmeı me? Kez kelgen basshy óz komandasynyń sapasyna táýeldi bolady. «Patshany aınalasy jasaıdy» – bárine belgili fakt. Másele prezıdent Toqaevtyń bedelinde emes, halyqtyń, bıznestiń jáne áleýmettik osal toptardyń turmys sapasynda.
Taǵy bir fakt – álsiz oryndaýshylar kúrdeli tapsyrmalardy sheshe almaıdy. Olar ıdeıa usynbaıdy, aıtyspaıdy, qatelikter týraly eskertpeıdi. Olar ylǵı: «Qup bolady! Oryndalady» deıdi. Eń qaýiptisi – olar óz kemshilikterin jasyrý úshin bastyqqa jaman jańalyqtardy jetkizýden qorqady.
Biraq memleket mundaı jolmen damymaıdy. Búginde Qazaqstan sońǵy onjyldyqtardaǵy eń kúrdeli kezeńdi bastan ótkerýde. Álemdik ekonomıka ózgerýde. Geosaıası týrbýlenttilik kúsheıip jatyr. Ósimniń eski úlgileri jumys isteýin toqtatty. JI engizý men damytý keıbir memleketterge múmkindik berse, basqalaryna shekteý qoıady. Qazaqstanǵa buryn-sońdy bolmaǵandaı derbes oılaıtyn, kásibı batyldyǵy bar jáne strategıalyq kózqarasy bar adamdar qajet. Eń bastysy – óz halqyna adal, ar-namysy bar adamdar kerek.
Degenmen, biz mundaı adamdardy atqarýshy bılikten kóre almaımyz. Kóptegen bilikti mamandar Quryltaı depýtattyǵyna kandıdattar tizimine enbeı qaldy. Paradoks týyndaıdy. Álem kúrdelengen saıyn, kadr saıasaty saqtyqqa oıysyp, bılik korıdorlaryn surqaılyq jaýlap barady. Mundaı surqaılyq bostandyqty tunshyqtyryp qana qoımaı, bıznesti de qurtady.
Túıindi oıdy qaıtalaımyn! Daǵdarysty qolaıly adamdar emes, eń myqtylar jeńetini túsinikti. İshki rýhy myqty, jaǵympazdyq pen jasqanshaqtyqtan azat adamdar jeńedi. Mynadaı tanymal anekdot eske túsedi: «Jaǵympazdardy jınap alyp, aqyldylardan talap etkendeı talap etedi».
Kez kelgen eldiń tarıhy bir zańdylyqty kórsetedi: úlken syndar úlken tulǵalardy talap etedi. Olar qatelespeıtin bolǵandyqtan emes, óz kreslosynan árini kóre alatyn bolǵandyqtan kerek. Al olar árdaıym baıaǵy «turaqtylyqqa» jabysyp, sońynda sasyq toqyraýdy týdyratyn Júıege unaı bermeıdi.
Memleket úshin eń qaýipti tapshylyq – búdjet tapshylyǵy nemese ınvestısıa tapshylyǵy emes. Eń qaýipti tapshylyq – el masshtabynda oılaı alatyn adamdardyń tapshylyǵy.
Sondyqtan da búgingi tańda kadr máselesi ulttyq qaýipsizdik máselesine aınalyp otyr. Bul tek bolashaq parlamenttiń emes, qazirgi úkimettiń, ákimdikterdiń jáne ártúrli uıymdardyń, sonyń ishinde kvazımemlekettik sektordyń da quramyna qatysty.
Aqyldy adamdardyń bógde elderge údere kóshýin baqylaı otyryp, «mundaı jaǵdaı qashanǵa deıin jalǵasady?» degiń keledi. Olardy elden yǵystyryp, keıin Google-de nemese basqa álemdik kompanıada júrgen kezekti qazaqpen maqtanýdy qashan qoıamyz?
Aqyldy Qazaqstandy qurýdy qashan bastaımyz?