Qazirgi til biliminde tildi tek adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas quraly retinde qarastyrý jetkiliksiz. Til – belgili bir halyqtyń tarıhı tájirıbesin, dúnıeni qabyldaý ereksheligin, mádenı qundylyqtaryn jáne ulttyq jadyn saqtaıtyn kúrdeli tańbalyq júıe. Osy turǵydan alǵanda tildik birlikterdi zertteý arqyly sol halyqtyń dúnıetanymdyq modelin, rýhanı baǵdarlaryn jáne mádenı erekshelikterin tanýǵa bolady.
HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap álemdik til biliminde antropoózektik baǵyt qalyptasyp, zertteý nysanyna «adam jáne til» máselesi shyqty. Bul baǵyt tildik qubylystardy adamnyń tanymymen, mádenıetimen jáne áleýmettik tájirıbesimen baılanystyra qarastyrýdy kózdeıdi. Antropoózektik paradıgma aıasynda qalyptasqan lıngvomádenıettaný salasy til men mádenıettiń ózara baılanysyn zerttese, kognıtıvtik lıngvısıka tildik birlikterdiń adamnyń sanasyndaǵy konseptýaldyq qurylymdarmen baılanysyn anyqtaıdy.
Osy baǵyttaǵy mańyzdy uǵymdardyń biri – konsept. Konsept belgili bir halyqtyń sanasynda qalyptasqan, mádenı tájirıbemen bekigen jáne til arqyly kórinis tabatyn kúrdeli maǵynalyq qurylym retinde túsindiriledi. Árbir ulttyń mádenı keńistiginde sol halyqtyń ómir saltyn, dúnıeni qabyldaý ereksheligin tanytatyn negizgi konseptiler bolady. Qazaq dúnıetanymyndaǵy osyndaı bazalyq konseptilerdiń biri – «qut» uǵymy.
«Qut» sózi qazaq tilinde qazirgi qoldanysta kóbine «bereke», «yrys», «ıgilik» maǵynalarynda jumsalǵanymen, onyń semantıkalyq aıasy áldeqaıda keń. Bul uǵym kóne túrkilik dúnıetanymnan bastaý alyp, halyqtyń rýhanı-mádenı júıesinde erekshe oryn alǵan. Túrki halyqtarynyń túsiniginde qut – adamnyń ómirine beriletin qasıetti kúsh, ómirlik qýat, baq-bereke bastaýy retinde qabyldanǵan.
Qazaq dúnıetanymynda qut uǵymy adamnyń jeke ómirimen ǵana emes, otbasy, shańyraq, týǵan jer, eldik uǵymdarmen sabaqtasady. Sondyqtan «qut» konseptisi materıaldyq baılyqty bildiretin qarapaıym uǵym emes, adamnyń áleýmettik jáne rýhanı úılesimin qamtamasyz etetin mádenı kategorıa bolyp tabylady.
1. «Qut» konseptisiniń tarıhı-mádenı negizderi
«Qut» uǵymynyń tamyry kóne túrki mádenıetimen sabaqtas. Ejelgi túrki dúnıetanymynda qut adamnyń nemese bıleýshiniń boıyndaǵy erekshe qasıet, kókten beriletin kıeli kúsh retinde túsindirilgen. Memleketti basqarýshy tulǵanyń bılik etý quqyǵy da belgili bir deńgeıde «qutpen» baılanystyrylǵan.
Kóne túrki jazba eskertkishterinde qut uǵymy memlekettiń turaqtylyǵy, eldiń amandyǵy jáne bıleýshiniń bedelimen baılanysty qoldanylady. Bul uǵym jeke adamnyń ıgiliginen góri qoǵamdyq úılesimdilikti bildiretin keń maǵynaǵa ıe bolǵan.
Qazaq mádenıetinde bul túsinik ózgeriske ushyraǵanymen, negizgi semantıkalyq ózegi saqtalǵan. Qazaq halqy úshin qut – eń aldymen shańyraqtyń berekesi, otbasynyń amandyǵy, eldiń tynyshtyǵy jáne adamnyń rýhanı tazalyǵy.
1. «Qut» konseptisiniń tildik kórinisteri
Qazaq tilinde «qut» konseptisi kóptegen leksıkalyq jáne frazeologıalyq birlikter arqyly kórinedi.
2.1. Qut jáne bereke uǵymy
Qazaq tilindegi:
• qut-bereke;
• qut qoný;
• qut darytý;
• qutty meken;
• qutty qadam;
• qutty bolsyn
sıaqty tirkesterde qut adamnyń ómirindegi jaǵymdy ózgeristermen baılanystyrylady.
Mysaly, «qutty bolsyn» tirkesi qazaq mádenıetinde jańa bastamany, qýanyshty jaǵdaıdy qabyldaýdyń tildik formasy bolyp tabylady. Bul jerde qut tek tilek emes, jańa jaǵdaıǵa ıgilik pen turaqtylyq shaqyrýdyń mádenı mehanızmi qyzmetin atqarady.
2.2. Qut jáne shańyraq konseptisi
Qazaq tilinde qut uǵymy kóbine úı, shańyraq túsinigimen birge qoldanylady.
«Qut qonǵan úı», «qutty shańyraq» sıaqty tirkesterde úı tek materıaldyq keńistik emes, rýhanı ortalyq retinde tanylady.
Qazaq dúnıetanymynda shańyraq:
• otbasy birliginiń;
• urpaq jalǵastyǵynyń;
• ata-baba rýhynyń;
• ulttyq jadtyń belgisi.
Sondyqtan qut shańyraqpen baılanysta qarastyrylǵanda, ol áleýmettik jáne rýhanı turaqtylyq maǵynasyn ıelenedi.
1. «Qut» konseptisiniń frazeologıalyq júıedegi kórinisi
Frazeologıalyq birlikter halyqtyń tarıhı tájirıbesin saqtaıtyn tildik qabat bolyp tabylady. Qazaq tilindegi turaqty tirkesterde «qut» uǵymy kóbine jaǵymdy baǵalaýysh mánde kórinedi.
Mysaly:
«Qutty qonaq kelse, qoı egiz tabady»
maqalynda qonaq pen qut uǵymdary ózara baılanysady. Qazaq mádenıetinde qonaq jaı ǵana syrttan kelgen adam emes, bereke ákelýshi tulǵa retinde qabyldanady.
Bul maqaldaǵy «qutty qonaq» tirkesi adamnyń áleýmettik mártebesin ǵana emes, onyń aınalasyna jaǵymdy áserin bildiredi.
1. «Qut» konseptisiniń ulttyq dúnıetanymdaǵy orny
Qazaq dúnıetanymynda qut birneshe maǵynalyq qabattan turady:
1. Materıaldyq qundylyq
Qut – maldyń kóbeıýi, turmystyń jaqsarýy, yrystyń artýy.
1. Rýhanı qundylyq
Qut – adamnyń adamgershiligi, ishki tazalyǵy, jaqsy qasıeti.
1. Áleýmettik úılesim
Qut – otbasy tatýlyǵy, el birligi, qoǵam turaqtylyǵy.
1. Kıeli maǵyna
Qut – qasıetti kúsh, adamnyń ómirine beriletin ıgilik.
Osy qabattardyń barlyǵy qazaq tilindegi «qut» konseptisiniń kúrdeli qurylymyn kórsetedi.
Qazaq tilindegi «qut» konseptisi – ulttyq dúnıetanymdy tanytatyn negizgi mádenı konseptilerdiń biri. Onyń semantıkalyq qurylymynda materıaldyq ıgilik, rýhanı turaqtylyq, áleýmettik úılesim jáne kıelilik maǵynalary toǵysqan.
«Qut» uǵymynyń tildik kórinisteri qazaq halqynyń ómir saltymen, salt-dástúrimen jáne tarıhı tájirıbesimen tyǵyz baılanysty. Bul konsept qazaq tiliniń tek komýnıkasıalyq qural emes, halyqtyń mádenı jadyn saqtaýshy júıe ekenin dáleldeıdi.
Lıngvomádenıettanýlyq turǵydan «qut» konseptisin zertteý arqyly qazaq halqynyń qundylyqtar júıesin, dúnıeni qabyldaý ereksheligin jáne ulttyq sananyń tildegi kórinisterin tanýǵa bolady. Sondyqtan ulttyq konseptilerdi zertteý qazirgi qazaq til bilimindegi ózekti baǵyttardyń biri bolyp qala beredi.
Anar ÁBÝTÁLİP
