Qazaq rýhanıatynyń tarıhynda Abaı Qunanbaıulynyń orny erekshe. Ol qazaq ádebıetiniń klassıgi ǵana emes, ulttyq fılosofıanyń negizin qalaǵan uly oıshyl. Aqyn shyǵarmalarynda adam bolmysy, moral, bilim, eńbek, ádilet, mahabbat jáne rýhanı kemeldený máseleleri tereń taldanady. Onyń shyǵarmashylyq murasyndaǵy eń mańyzdy ıdeıalardyń biri – «Tolyq adam» tujyrymdamasy. Bul ilim adamnyń jeke basynyń qalyptasýyn ǵana emes, qoǵamnyń rýhanı damýynyń negizgi qaǵıdalaryn da aıqyndaıdy.
Qazirgi jahandaný jaǵdaıynda materıaldyq qundylyqtardyń basymdyqqa ıe bolýy, sıfrlyq tehnologıalardyń qarqyndy damýy jáne aqparattyq keńistiktiń keńeıýi adamzat aldynda jańa moraldyq máselelerdi týyndatýda. Mundaı jaǵdaıda Abaıdyń adam tárbıesine qatysty kózqarastarynyń ǵylymı jáne qoǵamdyq mańyzy burynǵydan da arta túsedi. Aqyn murasyn qazirgi zaman talaptary turǵysynan qaıta paıymdaý ulttyq qundylyqtardy jańǵyrtýǵa jáne rýhanı mádenıetti nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Abaıdyń dúnıetanymy shyǵys fılosofıasynan, ıslam órkenıetinen, qazaqtyń dástúrli dúnıetanymynan, sondaı-aq orys jáne Batys oıshyldarynyń eńbekterinen nár aldy. Osy rýhanı arnalardy toǵystyra otyryp, aqyn adamdy kemeldikke jetkizetin ózindik fılosofıalyq júıe qalyptastyrdy. Onyń oıynsha, adam boıyndaǵy aqyl, qaırat jáne júrek úılesim tapqanda ǵana tulǵa rýhanı kemeldikke jete alady. Bul ıdeıa adamdy tek bilimdi nemese eńbekqor bolýǵa ǵana emes, ádiletti, meıirimdi jáne jaýapkershiligi joǵary azamat bolyp qalyptasýǵa úndeıdi.
Abaı úshin bilim – maqsat emes, adamdy izgilikke jetkizetin qural. Sondyqtan ol ǵylymdy ar-ojdannan, tárbıeni adamgershilikten bólip qarastyrmaıdy. Aqynnyń pikirinshe, adamnyń rýhanı mádenıeti bilimmen ushtasqanda ǵana qoǵam órkendeıdi. Osy turǵydan alǵanda, «Tolyq adam» ilimi tek jeke tulǵanyń emes, tutas ulttyń damýyna baǵyttalǵan fılosofıalyq tujyrymdama bolyp tabylady.
Aqyn shyǵarmalaryndaǵy negizgi ıdeıalardyń biri – adamgershilik qundylyqtaryn dáripteý. Ol jalqaýlyqty, nadandyqty, maqtanshaqtyqty, ósek pen kúnshildikti qoǵamnyń damýyna kedergi bolatyn jaǵymsyz qasıetter retinde baǵalaıdy. Al eńbekqorlyq, bilimge qushtarlyq, ádilettilik, raqym men meıirimdilik adamdy bıik deńgeıge kóteretin qasıetter dep tanıdy. Bul qundylyqtar qazaq halqynyń dástúrli dúnıetanymymen úndesip, ulttyq tárbıeniń negizgi ózegine aınalǵan.
Qazirgi kezeńde aqparattyq tehnologıalardyń damýy adamdardyń ómir saltyn túbegeıli ózgertti. Jasandy ıntellekt, áleýmettik jeliler jáne sıfrlyq medıanyń yqpaly kúsheıgen saıyn adamnyń synı oılaý qabileti men rýhanı jaýapkershiligine qoıylatyn talaptar da artyp keledi. Osyndaı jaǵdaıda Abaıdyń rýhanı murasy jańa qyrynan tanylyp otyr. Aqynnyń adamgershilik, bilim jáne eńbek týraly oılary búgingi qoǵam úshin de ózektiligin joǵaltqan joq. Kerisinshe, olar sıfrlyq dáýirdegi tulǵanyń rýhanı baǵdaryn aıqyndaıtyn mańyzdy qaǵıdalarǵa aınalyp keledi.
Qazirgi gýmanıtarlyq ǵylymda Abaı murasy ádebıettaný, fılosofıa, pedagogıka, mádenıettaný jáne psıhologıa ǵylymdarynyń toǵysynda zerttelýde. Ǵalymdar onyń shyǵarmalaryndaǵy adam konsepsıasyn antropoózektik, aksıologıalyq jáne germenevtıkalyq turǵydan qarastyryp keledi. Mundaı zertteýler Abaı dúnıetanymynyń ulttyq sheńberden shyǵyp, jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa negizdelgenin dáleldeıdi. Sondyqtan «Tolyq adam» ilimin qazirgi ǵylymı ádisnamalar negizinde zerdeleý qazaq gýmanıtarlyq ǵylymynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri bolyp sanalady.
Abaıdyń fılosofıalyq murasy ulttyq biregeılikti saqtaýǵa, jastardyń rýhanı dúnıesin baıytýǵa jáne qoǵamdaǵy adamgershilik qundylyqtardy nyǵaıtýǵa qyzmet etedi. Onyń shyǵarmalary adamdy únemi ózin-ózi jetildirýge, bilim alýǵa, ádiletti bolýǵa jáne el ıgiligi úshin eńbek etýge úndeıdi. Bul ıdeıalar ýaqyt ótken saıyn ózektiligin joǵaltpaı, ár kezeńniń talaptaryna beıimdelip jańasha mánge ıe bolyp keledi.
Sondyqtan Abaıdyń «Tolyq adam» tujyrymdamasy – tarıhı mura ǵana emes, qazirgi qoǵamnyń rýhanı damýyna baǵyt-baǵdar beretin ómirsheń fılosofıalyq júıe. Onyń ıdeıalaryn ǵylymı turǵydan tereń zertteý ulttyq dúnıetanymdy baıytyp qana qoımaı, jastardyń qundylyqtyq baǵdaryn qalyptastyrýǵa, bilim berý men tárbıe júıesin jetildirýge jáne qoǵamnyń rýhanı áleýetin arttyrýǵa yqpal etedi. Abaı murasy – ótkenniń ǵana emes, búgingi jáne bolashaq urpaqtyń da rýhanı temirqazyǵy.
SABIRA RAHYMBEK,
Til mamany
