Kórkem poezıada sharyqtaǵan qıalda shekteý joq. Sondyqtan aqyn týraly sóz qozǵaý – bir adamnyń shyǵarmashylyǵy týraly ǵana emes, tutas bir dáýirdiń rýhanı ahýaly týraly áńgime aıtýmen birdeı.
Eshkim oqyp, toqyp aqyn bolmaıdy, ol táńiriden beriletin qasıet. Iaǵnı, aqyn bolyp týady, erinbeı eńbektenip qalyptasady. Bir sózben aıtqanda tabıǵattyń ózi aqyn taǵdyryn óleńge baılaıdy. Olar qaıda júrse de, qandaı qyzmet atqarsa da, qandaı bıikke kóterilse de, eń aldymen aqyn bolyp qalady. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri Qasymhan Begmanov sondaı jaratylys ıesi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń kórkem ádebıet salasy boıynsha beriletin Abaı atyndaǵy memlekettik syılyqqa usynylǵan Qasymhan Begmanovtyń «Qulanıek, quba tań» jyr jınaǵy. Jınaq qazaq poezıasynyń kórkemdik qoryn baıytqan súbeli eńbek. Aqynnyń árbir óleńinen týǵan jerdiń topyraǵynyń ıisi, ana áldıiniń jylýy, Qarataýdyń qońyr lebi men júrek saǵynyshy sezilip turady.
Beý, búgingi táı-táı basqan balǵyndar,
Al, ázirshe tal besikte qalǵyńdar.
İz túspegen jańa soqpaq salǵym bar,
Mıllıondardyń júreginde qalǵym bar.
Qansha ǵasyr tappaı kelgen armandy,
Arystannyń apanynan alǵym bar – dep, aqyn júregi bolashaqqa sát tilep, aldaǵy arman-nıetin aqtarady. Bul aqynnyń aıtýly jınaqtaǵy «Urpaqqa hat» dep atalatyn kirispe óleńi. Bul jyr –aldyńǵy býynnyń datyn arqalap, ózi keıingi urpaqqa amanat tabystaǵandaı áser beredi.
Qalaı degende de Qasymhan Begmanov – qazaq poezıasynda ózindik úni men dara qoltańbasyn qalyptastyrǵan aqyn. Onyń jyrlarynan qazaqy dúnıetanym, ulttyq rýh, keń dalaǵa tán darqandyq pen naǵyz er azamatqa tán qaısar minez aıqyn seziledi. Eń bastysy – aqyn qandaı bıik belesterdi baǵyndyrsa da, tabıǵı bolmysyn, qarapaıym qalpyn ózgertken emes. Sondyqtan onyń poezıasy oıly oqyrmanyn qashan da qushaǵyna tartady, baýryna basady.
Ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń sońynda ádebıetke jańa tolqyn qosyldy. Bul býyn poezıaǵa ózgeshe lep alyp keldi. Esenǵalı Raýshanov, Ulyqbek Esdáýletov, Svetqalı Nurjandar shyqqan kezeńde ádebıetke kelgen Qasymhan Begmanov ta sol býynnyń eń talantty ókilderiniń biri boldy.
Qasymhan Begmanov ta ózimen zamandas barsha aqyndar sekildi janý, kúıý, qulaý, turý sekildi soqtyqpaly soqpaqsyz joldardan, ósý satylarynan, tájirıbeler tegerishinen ótken aqyndardyń biri. Ol zańdylyq qaı zamanda da sóz ónerin serik etken qasıet ıelerine tán tabıǵı dúnıe. Shyǵarmalaryn tutas qolǵa alyp, oısha barlaý jasaǵanda aqynnyń mahabbattan parasat deńgeıine deıin kóterilgen jolyn anyq baıqaı alamyz.
Aqyn shyǵarmashylyǵynyń basty erekshelikteriniń biri – taqyryptyq aıasynyń keńdigi men kórkemdik áleminiń san qyrlylyǵy. Onyń óleńderinde jastyq shaqtyń albyrt sezimi men móldir mahabbaty da, ýaqyttyń qatal sabaǵy men ómirdiń ashshy shyndyǵy da qatar órilip jatady. Aqyn birde jastyq romantıkany jan dúnıesiniń názik ıirimderi arqyly beınelese, endi birde tarıhı tulǵalardyń taǵdyryn, týǵan jer men atamekenniń qasıetin tereń fılosofıalyq tolǵanyspen zerdeleıdi. Ótken men búgindi salystyra otyryp, adam ǵumyrynyń ótkinshiligine, dostyqtyń qadirine, ýaqyttyń ózgermes zańyna oı jiberedi.
Sonyń bir kórinisi retinde aqyn:
Ótti bastan qıyn-qystaý kóp kúnder,
Qıalymda eles bolyp óttińder.
Jas kezimde birge júrgen kóp dostar,
Nege meni jalǵyz tastap kettińder, – dep, ómirdiń talaı belesinen birge ótken dostaryn saǵynyshpen eske alady. Kóptiń ortasynda júrse de, júrek túkpirindegi jalǵyzdyq sezimi men ókinishtiń taby anyq ańǵarylady. Aqyn úshin mundaı sátterdegi eń jaqyn syrlas ta, janǵa medet bolatyn jubanysh ta – poezıa. Sondyqtan ol muńyn óleńge aıtyp, júregindegi sherdi jyr arqyly tarqatady.
Qasymhan Begmanov – alyptardyń aldyn kórip, jaqsylardyń janynda kóp júrgen, jyly sóz, baǵyt, batasyn alǵan baqytty aqyndardyń biri demeske bolmaıdy. 1980 jyly aqynnyń «Bastaý» atty tuńǵysh kitaby jaryq kórdi. Ol óziniń suhbattarynda: «Meniń birinshi kitabym Jumeken Nájimedenovtyń resenzıasymen jaryq kórdi. Tusaýymdy kesti. Men Jumeken men Ótejannyń batasymen Saǵat Áshimbaevtyń qoldaýymen alǵashqy kitabymdy shyǵarǵan adammyn» - deýi, osy sózimizdiń kýási.
Ol shynynda da poezıaǵa kezdeısoq kelgen joq. Óleńge keler jolda oǵan qazaq ádebıetiniń iri tulǵalary oń pikir berdi. «Teńizdiń dámi – tamshydan. Poezıanyń parqyn áý, degen úninen aıyratyn ádebı ortany ol bir óleńi arqyly eleń etkizdi. Tyrnaqaldy týyndylary ózi aıtqandaı,qazaqtyń aımańdaı aqyny Jumeken Nájimedenovtiń súıinshi sózimen jaryq kórdi. Alǵash tomaǵasyn sypyryp, topqa salyp, tusaýyn kesken de sol Jumeken aǵasy bolatyn. Ol Qasymhannyń óleńderindegi órshil minezge, ózinshe órnek izdeýge talpynǵan betalysyna súısindi. «...Talant – qunarly topyraq qana.Topyraq ózdigenen ónim bermeıdi, oǵan dán sebý, ony kútip, baptaý kerek. Sonda ǵana ol yrys-berekege aınalady. Qasymhan myna jınaǵymen topyraǵyn tanytty...» dep, úlken senim artty. Senim aldamady.
Qasymhan Begmanovtyń shyǵarmashylyq jolyndaǵy eleýli belesterdiń biri – «Kúreńbel»jyr jınaǵy. Oqyrmannyń ystyq yqylasyna bólengen bul kitap aqynnyń ádebıettegi ornyn aıqyndaı tústi. Osy kezeńde onyń poezıasy Áshirbek Syǵaı, Qadyr Myrza Áli, Tumanbaı Moldaǵalıev, Dýlat Isabekov, Temirhan Medetbek, İlıa Jaqanov syndy sóz óneri sańlaqtarynyń nazaryna iligip, joǵary baǵasyna ıe boldy. Ásirese, Qadyr Myrza Áli men Tumanbaı Moldaǵalıevtiń arnaıy maqala jazyp, júrekjardy lebiz bildirýi – aqyn talantynyń ádebı orta tarapynan laıyqty moıyndalǵanynyń aıqyn dáleli der edik.
Dese degendeı, Qasymhan aqynnyń shyǵarmalary ýaqyt aǵynyna ilesip, ilgerileı berdi. Onyń shyǵarmalarynyń taqyryptyq aýany keń, mazmunǵa baı, boıaýy qanyq.
Árbir aqyn bir qubylys desek, onyń kórkem qıalyn shyńdaıtyn, kóńil kókjıegin kemeldendiretin ósken orta, týǵan mekeni. Ol sulýlyq adam janyna túrtki salmaı turmaıdy. Qasymhan Begmanov poezıasynyń altyn besigi – aýyl. Qorǵany – Qarataý. Jaılaýy – dala. Onyń jyrlarynda aýyl jaı ǵana meken emes. Ómirdiń bastaý bulaǵy. Ol týǵan jer taqyrybyn syrtqy sýretteýmen ǵana shektemeı, ony óziniń rýhanı álemimen sabaqtastyra jyrlaıdy. Muny aqyn:
Osy aýyldyń bir kezde óndiri edim,
Ótkendi oılap jan-jaqqa telmiremin.
Armanshyl em, pák edim, alǵash ret,
Osy aýylda óleń bop móldiredim, – degen joldar arqyly áserli jetkizedi. Bul shýmaqtaǵy tyń tirkes, tuspal, teńeýler aqynnyń shyǵarmashylyq bolmysynyń dál osy aýylda qalyptasqanyn ańǵartatyn kórkem metafora bolyp tabylady. Lırıkalyq keıipker týǵan aýylyn balalyqtyń, tazalyqtyń jáne aqyndyq talanttyń bastaý bulaǵy retinde qabyldaıdy.
Týǵan jerge degen saǵynysh aqynnyń ǵazaldarynda da tereń lırızmmen óriledi:
Keshe ǵana elimdi eleńdetken,
Kóship bara jatqandaı menen kóktem.
Úıde kútken ákedeı alańdaımyn,
Jastyǵyma kóshege jeleń ketken...
Óleńdegi «kóktem» men «áke» obrazdary jastyqtyń ótkinshiligi men týǵan úıdiń jylýyn sabaqtastyra otyryp, lırıkalyq keıipkerdiń saǵynyshyn áserli beıneleıdi.Aqyn ýaqyttyń keri qaıtpaıtyn zańdylyǵyn moıyndaı otyryp, jastyqtyń ótkinshiligin týǵan jermen sabaqtastyra sýretteıdi.
Týǵan jerden jyraqtaý taqyryby Qasymhan poezıasynda ómirlik tańdaý men aqyndyq taǵdyrdyń bir kórinisi retinde beınelenedi. Bul turǵyda onyń ómir joly týǵan jerden bilim men óner izdep ketken, biraq týǵan ólkege degen saǵynyshyn ómir boıy júreginde saqtaǵan Ábý Nasyr ál-Farabıdiń taǵdyryn eske túsiredi. Qasymhan úshin de týǵan aýyldan alystaý – týǵan jerden beziný emes, aqyndyq murat pen ómirlik armannyń jetegine erý. Aqynnyń bul kóńil kúıi alǵashqy jyr jınaǵynda jarıalanǵan:
Kórsetpedi jolymdy talaı tuman,
Estilmedi janyma qalaıtyn án.
Keshir, apa, ketemin Shymkentke,
Qyz turmaǵan aýylda qalaı turam, – degen óleńinen de ańǵarylady. Bylaı qaraǵanda ázilge qurylǵandaı kórinetin bul shýmaqtyń astarynda jastyqqa tán albyrt minez, úlken ómirge umtylys jáne týǵan aýylmen qoshtasýdyń qımastyq sezimi jatyr. Aqyn ıýmordy ómirlik shyndyqpen ushtastyra otyryp, týǵan jerden attanýdyń basty sebebi kóńildiń jeligi emes, alysqa jetelegen arman men ónerge degen ińkárlik ekenin ısharalaıdy.
Móp-móldir-aý bul aýylda kók pen jer,
Áne anaý atam asyp ketken bel.
Muǵalim men ata-anadan tyǵylyp,
Alǵash ret temeki urlap shekken jer. Bul sýretti beıne adam janyn qozǵamaı qoımaıdy. Óleńnen aqynnyń týǵan topyraqqa táý etken taǵzymymen, balalyqtyń móldir shyndyǵy kórinedi. Óleńniń qundylyǵy da osynda. Munda jasyryp jabýǵa kónbeıtin ómirbaıandyq detal kórkem shyndyqqa aınalǵan.
Bárin, bárin óz kózimmen kórgenmin,
Anaý qyrdyń qyzǵaldaǵyn tergenmin.
Babaıqorǵan dalasynda óskenmen,
Hantaǵyda dúnıege kelgenmin – dep, týǵan jerin Mysyr shaharyndaı dáriptep, masattana jyrlaıdy. Týǵan jerge degen sheksiz súıispenshiligin balalyq shaǵynyń jarqyn estelikterimen aıaýly sezimge orap, áserli órnektep beredi.
Qasymhan Begmanov shyǵarmashylyǵy týraly sóz qozǵaǵanda «Eski úıde» óleńine arnaıy toqtalmaı ótý múmkin emes. Bul shyǵarma – ýaqytpen syrlasqan, balalyq shaqpen qaıta qaýyshqan júrek sózi. Aqyn úshin eski úı – ótken kúnderdiń jurnaǵy ǵana emes, ana meıirimi men áke qamqorlyǵy, balalyqtyń beıkúná kúlkisi saqtalǵan qasıetti meken. Sondyqtan bul týyndyny anaǵa degen sónbes saǵynyshtyń kórkem eskertkishi deýge tolyq negiz bar.
Aqyn elaǵasy jasyna kelgen shaǵynda týǵan shańyraǵyna oralady. Biraq baıaǵy úı sol qalpynda turǵanymen, ony qarsy alatyn adamdar joq.
Derti edik, bireýdiń serti edik,
Apa, men eski úıge oraldym.
Ol kezde jas edik, órt edik,
Uqpaǵan bolarmyn...
Osy shýmaqtaǵy ókinish qandaı áserli, qandaı tabıǵı. Quıqa tamyryńdy shym etkizip, kózińnen ystyq monshaq jasty eriksiz yrshytady. Óleńdi oqı otyryp árbir oqyrman ómirdegi ózin, ótken shaqtaǵy boıamasyz balań sezimin bastan keshedi.
Jazýshy Á. Álimjanovtyń «Ustazdyń oralýy»romanynda týǵan jerge Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ózi emes, onyń sózi, rýhy men esimi qaıta oralatyny sekildi, Qasymhan aqynnyń da bul óleńinde týǵan shańyraǵyna ózi emes, aqyndyq ańsary, bala kúngi saǵynyshy men qıal elesi qaıta oralady. Sol ańsar týǵan uıasyn qımaı aınalshaqtap ushqan qarlyǵashtaı qaıta-qaıta oralyp, lırıkalyq keıipkerdiń jan dúnıesindegi saǵynyshty tereń psıhologıalyq boıaýmen bederleıdi. Osy arqyly aqyn týǵan úıdi ótken shaqtyń belgisi retinde ǵana emes, adam jadynda máńgi saqtalatyn rýhanı qundylyqtyń sımvoly deńgeıine kóteredi.
Baıaǵy dáýren qıal-ǵajaıyp álemine, elester elshisine aınalǵan. Ýaqyt jańarǵan. Búgin bári basqasha. Qımas jandar ómirde joq. Keshegi qatelikti túzetetin aǵa qaıda?! Mańdaıdan sıpaıtyn anań she... Olardan eshkim joq. Tek qana qalqaıyp balalyqtyń izi qalǵan úı ǵana bar.
Sondyqtan aqynnyń:
Kim maǵan qushaǵyn jaıady,
Bul úıdi ıt qana kúzetken.
Ómir ǵoı, ómir ǵoı baıaǵy,
Meni de joldar ǵoı túzetken... deýi – jalǵyz aqynnyń emes, ýaqyt aldynda turǵan ár adamnyń jan tilegi. Bul óleńdegi eń basty keıipker – saǵynysh degen sezim.
Saǵynysh tolqytpaǵan aqyn joq-aý, sirá. Tólegen Aıbergenovtiń izin basqan aqyndardyń bul sezimnen adasy joq. Búgingi keıipkerimiz de órshil aqynnyń alapat jyrynan aýyzdanǵan jandardyń biri ǵoı...
Aqynnyń lırıkalyq keıipkeri keıde jastyq dáýrende kóńil tórinen oryn alǵan arýdyń beınesin izdep, saǵynyshqa beriledi. Kúzdiń muńdy kórinisi ótken kúnderdiń elesin qaıta tiriltkendeı áser qaldyrady:
Almatyǵa taǵy aınalyp kúz kepti,
Óz jónimen qyz ketti.
Buldyraǵan buldyr-buldyr eles kún,
Nege búgin izdetti... degen joldarda ýaqyttyń alystatyp áketken shaqtary men kómeskilengen sezimderdiń qaıta jańǵyrýy shynaıy sýretteledi. Aqyn sol bir saǵymdaı buldyr shaqtardy júrek súzgisinen ótkizip, ótken kúnniń elesi arqyly búgingi kóńil kúıin beıneleıdi.
Ýaqyttpen birge aqyn shyǵarmashylyǵy da eseıe túsedi. Keshegi qyryq jasqa deıin lırıkalyq shyǵarmalardyń shyraǵyn mazdatqan aqynnyń ustaǵan baǵyty da, arqalaǵan júgi de endi salmaqtana túskenin ańǵaramyz. Janrlyq turǵydan da bir saryndy emes. Kórkemdik deńgeıi meılinshe kemeldene tústi. Aqyn shyǵarmashylyǵynyń basty ereksheliginiń biri – qalyptasqan poetıkalyq taptaýryndarǵa boı aldyrmaı, ózindik kórkemdik izdeniske umtylýy. Ol dástúrli qara óleń úlgisimen shektelip qalmaı, keıingi týyndylarynda bes jáne alty tarmaqty óleń qurylymyn jıi qoldanyp, poetıkalyq órisin keńeıtedi. Sonymen qatar egiz uıqas tásilin júıeli paıdalaný arqyly óleńniń yrǵaqtyq úılesimin kúsheıtip, oıdyń tutastyǵyn saqtaıdy. Mundaı pishindik izdenister aqynnyń shyǵarmashylyq qoltańbasyn daralap, óleńniń áserliligi men áýezdiligin arttyra túsedi. Bul erekshelik tómendegi jyr joldarynan anyq baıqalady:
Qaıran Túrki dúnıesinen aınaldym,
Kókiregimdi búgin aýyr qaıǵy aldyń.
Azap shektim tumanynda oılardyń,
Barlyq túrik birigetin kún týyp,
Jeńisimdi urpaqtarmen toılarmyn...
Kórkem ádebıettegi qalamgerdiń eń asyl qasıetteriniń biri – prınsıpshildik. Ádebıet – ardyń isi desek, aqynnyń ár sózi de ar aldyndaǵy jaýapkershilikten týýy kerek. Qasymhan Begmanovtyń shyǵarmashylyq bolmysyna tán basty erekshelik – osy. Ol aq qaǵazǵa adaldyqty bárinen bıik qoıady. Sondyqtan onyń óleńderinen orynsyz tirkes, artyq tarmaq, jyltyraq sóz tappaısyz. Árbir shýmaq júrekten ótip, oı qazanynda qaınap, kórkemdik súzgiden ótken soń ǵana oqyrmanǵa jol tartady.
Aqyn shyǵarmashylyǵynda tarıhı tulǵalardyń beınesi de erekshe mánge ıe. Ol Mahambetke muń shaǵyp, Mustafamen syrlasyp, Názir Tórequlov, Sultanbek Qojanov, Qanysh Sátbaev, Asqar Súleımenov syndy ulttyń taý tulǵaly perzentteriniń rýhyna taǵzym etedi. Al ádebıet álemindegi úzeńgiles dostarynyń biri, búginde ómirden ótken Esenǵalı Raýshanovqa arnalǵan jyrlarynda aqynnyń dosqa degensaǵynyshy, rýhanı adaldyǵy erekshe áserli órnekteledi.
Jyldar ótken saıyn aqynnyń qalamy ǵana emes, oıy da kemeldene tústi. Alǵashqy lırıkalyq óleńderindegi sezim men syrdyń ornyna ýaqyt óte kele ult taǵdyry, tarıhı tutastyq, adamzattyq qundylyqtar, ómir men ólim, máńgilik pen jalǵan dúnıe týraly tolǵamdar basymdyq ala bastaıdy. Osylaısha Qasymhan Begmanov shaǵyn lırıkalyq janrlardyń sheńberinen shyǵyp, fılosofıalyq tynysy keń tolǵaýlar men kólemdi dastandarǵa batyl qalam tartty. Bul – aqynnyń shyǵarmashylyq óresiniń óskenin, taqyryptyq aıasynyń keńeıgenin tanytatyn tabıǵı qubylys.
Sonyń bir aıqyn kórinisi – «Dúnıe» tolǵaýy. Ómirdiń ótkinshiligin moıyndaı otyryp, el men jerdiń, ult pen urpaqtyń bolashaǵyna alańdaıdy. Onyń tolǵanysy Asan qaıǵynyń muńymen, Qoja Ahmet Iasaýıdiń rýhanı álemimen astasyp jatady.
Tóri me dep jumaqtyń,
Dúnıe, seni unattym.
Asan qaıǵyny zarlatyp,
Iassaýıdi jylattyń...
Osy tórt tarmaqtyń ózinde-aq úlken fılosofıalyq oı jatyr. Aqyn adamzattyń dúnıege qumarlyǵy rýhanı qundylyqtardy keıinge ysyryp bara jatqanyn ashshy mysqylmen de, ókinishpen de jetkizedi. Bul – Qasymhan Begmanov poezıasynyń tek syrshyl lırıkamen shektelmeı, ulttyń rýhanı bolmysyn, qoǵamnyń kúrdeli máselelerin kóteretin kemel shyǵarmashylyq kezeńge kóterilgeniniń aıqyn belgisi. Bul sózimizge aqynnyń «Qulan ıek, quba tań» atty kitabyndaǵy shyǵarmalary tolyq jaýap beredi.
Osy tusta Qasymhan Begmanovtyń keń tynysty tolǵaýlary men epıkalyq qýaty mol dastandaryna az-kem toqtalǵan jón. Aqyn shyǵarmashylyǵynyń kemel kezeńin aıqyndaıtyn bul týyndylar onyń lırık aqyn ǵana emes, tarıhı sanany kórkemdikpen kesteleı alǵan epık qalamger ekenin de tanytady. Jyr jınaǵyna engen «Alashorda amanaty», «Sherli Túrkistan», «Meniń Mustafam», «Er Tóstik» sekildi kólemdi shyǵarmalar – osynyń aıǵaǵy.
Aqynnyń týǵan el, jer taqyrybyndaǵy tolǵanystarynyń ishinde úlken Túrkistanǵa arnalǵan óleńderiniń orny erekshe. «Sherli Túrkistan» shyǵarmasynda qasıetti ólkeniń ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan tarıhı taǵdyry men rýhanı bitimi Mustafa Shoqaıdyń bolmysy arqyly tereń sezimmen beınelenedi:
Júz jyldyqtar aǵady,
Qurannyń asyl paraqtarynda,
Ǵasyrdyń qatal sabaqtarynda.
Dombyralardyń saǵaqtarynda,
Qazaqtyń tartqan tabaqtarynda...
Aqyn bul joldar arqyly Túrkistandy ulttyń rýhanı bolmysyn saqtaǵan qasıetti keńistik retinde tanıdy. Ǵasyrlardyń qasireti men halyqtyń taǵdyry aqyn júreginen ótip, eldik rýhpen astasqan syrly jyrǵa aınalady. Osyndaı rýhtaǵy qandaı bolmasyn epıkalyq tolǵanystarynda aqynnyń azamattyq úni menulttyq muńy, perzenttik súıispenshiligi únemi qatar júredi, ańǵarǵan janǵa aıqyn seziledi.
Bul týyndylar aqynnyń shalqar shabytynburynǵydan da eselep, oı aýqymy ulttyq tarıh, azattyq rýhy, eldik murat sekildi iri taqyryptarmen sabaqtastyrady. Jyrdyń ekpini keıde burqan-talqan minezben Qarataýdyń tasqyndy bulaǵyndaı býyrqanyp, keıde Syrdarıanyń aǵysy astymen aqqan arnasyndaıbaıaý syrǵıdy. Sol qýatty yrǵaq pen tereń tolǵanys oqyrmandy da óz ıirimine tartyp, aqyn júregindegi alapat sezimmen birge tynystaýǵa jeteleıdi.
Bul sózimizge jarqyn mysalynyń biri, aqynnyń – «Tashkentpen qoshtasý» tolǵaýy. Kezinde Alash arystary men qazaqtyń talaı asyl tulǵasyn baýyryna basqan qasıetti Tashkenttiń búgingi taǵdyryna kúızeledi. Bir kezde qazaq rýhanıatynyń altyn besigi bolǵan shahardyń endi óz ultynyń ýysynan sýsyp, jat qolynda qalýyaqynnyń júregin syzdatady. Sol ókinish oty tolǵaýdyń ón boıyna ózek bolyp tartylyp, aqynnyń jan aıqaıyna aınalady:
Alasapyran alqakól, sulama qıyn kez de este,
Tashkent bizdiń Alashtyń tilin umytqan,
sóıleıdi búgin ózbekshe.
Qaıran, Jıdelibaısyn – atamekenim baıaǵy,
Baıbóri babam jaılaǵan ólke saıaly,
Sol túni meni arýaqtar túgil, juldyzdy aspan aıady...
Bul tolǵaýdaǵy aqynnyń jeke muń-sheri desek, qatelesemiz. Munda tarıhı arqaýymyzdyń tarylabastaýy, ultynyń patrıot perzenti retinde onyń kúıinishi men rýhanı qasireti aıqyn seziledi.
Qasymhan Begmanov poezıasynyń osy ereksheligin qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili Qadyr Myrza-Áli de joǵary baǵalaıdy. Ol aqynnyń tolǵaýlaryn ejelgi jyraýlar poezıasynyń tabıǵı jalǵasy retinde baǵalap: «Qasymhan Bekmanovtyń poemasyna ústirttik, asyǵystyq, úzindilik, salǵyrttyq múldem jat qubylys. Ol neni bolsa da jany órtenip, egilip, tógilip jazady, eń sońǵy tamshysyna deıin sarqyp, taýsylyp jazady», – dep aqyn shyǵarmashylyǵynyń emosıalyq qýaty men kórkemdik tutastyǵyna dál baǵa beredi.
Jalpy, aqyn poezıasynyń qýaty nedenquralady? Ol – sózdiń moldyǵynan emes, sózdińsalmaǵynan; oıdyń kóptiginen emes, onyńtereńdiginen; sezimniń ásireliginen emes, shynaıylyǵynan týady. Aqynnyń sózdik qory, tosyn teńeýleri, dál metaforalary, astarly oıymen ómir qubylystaryn kútpegen qyrynan tanytabilýi – Qasymhan aqynnyń poezıasynyń bastybaılyǵy. Osy turǵydan kelgende onyń aqyndyqlaboratorıasy asa baı ári ózindik qoltańbasyaıqyn.
Ol qarapaıym qubylystyń ózinen úlken fılosofıa taba biledi. Kóptiń kózi kórgenimen, kóńili ańǵara bermeıtin aqıqatty bir-aq aýyz óleńmen túıindep tastaıdy. Aqynnyń basty ereksheliginiń biri osy tus. Onyń óleńderin oqyǵanda «osyny nege buryn eshkim aıtpaǵan?» degen áserge bólenesiń.
Máselen, «Qara qaǵaz» óleńindegi:
...Fashıserden qoryqqan joq bul aýyl,
Qoryqty tek hat tasıtyn jandardan... degen eki joldyń ózinde tutas bir dáýirdiń qasireti tur. Maıdandaǵy oqtan emes, «qara qaǵaz» ákeletin poshtashydan úreılengen aýyldyń psıhologıasy eki-aq tarmaqpen bederlengen. Munda aqyn soǵystyń eń aýyr salmaǵyn qaraly habarda jatqanyn dál tapqan.
Al «Elegıadaǵy»:
Jalańash kelip ómirge,
Ótedi adam jalańash... degen joldar – adam ǵumyrynyń máńgilik aqıqatyn barynsha qarapaıym qalypta túıindeıdi. Baılyq ta, mansap ta, dańq ta adamnyń máńgilik enshisi emes ekenin aqyn uzaq tolǵamaı-aq, eki tarmaqpen sanamyzǵa sińiredi.
«Bóken» óleńindegi:
Kelgende qashyp qasqyrdan,
Adamdar oqpen qarsy aldy... degen tarmaqtar da oqyrmandy eriksiz oılandyrady. Tabıǵattyń jyrtqyshynan qashqan túz taǵysyn adam balasynyń ózi ajal qushaǵyna ıteredi. Bul jerde aqyn ań taǵdyryn ǵana emes, adamzattyń tabıǵatpen qarym-qatynasyna berilgen ashshy úkimdi de astarlap jetkizedi.
Qarataý – Qasymhan Begmanovtyń kindik qany tamǵan meken ǵana emes, aqyndyq bolmysynyń qaınar kózi. Sol qasıetti topyraqtan bastaý alǵan qońyr jyr ýaqytpen birge kemeldenip, ulttyq poezıanyń kórkem kókjıegin keńeıtken rýhanı muraǵa aınaldy. Sondyqtan Qasymhan Begmanovtyń poezıasy týǵan ólkeniń tabıǵatyn ǵana jyrlamaıdy, qazaqy dúnıetanymnyń qońyr únin, ult rýhynyń asyl qasıetterin keler urpaqtyń júregine amanattaıdy.
Asqar Dúısenbi
Aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
