Ǵalym Qalıbekuly
1963 jyly 29 naýryzda týǵan.
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, Mońǵolıa Jazýshylar odaǵynyń «Altyn qalam» syılyǵynyń laýreaty, «Eren eńbegi úshin» medaliniń ıegeri. Álemdik Óner jáne mádenıet akademıasynyń turaqty múshesi.
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Búgingi tańda Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Basqarma Tóraǵasynyń orynbasary
«Sherli dombyra» (1997 j.), «Ómir-aı!...» (2003j.), «Toqınaq» (2003j.), «Aq kerbez» (2011j.), «Úsh toǵys» (2013j.), «Aq kóke» (2021j.), «Shegen» (2023 j.) qatarly kitaptary jaryq kórgen.
 
 Baqytty ólim
 
– Ryzdyq qaıtys bolypty.
– Qoı-eı?!
– Qudaıǵa ras.
– Astapyralla!
Qajy betin sıpady.
–​Murnaǵy kúni jolyqqanda sap-saý edi, aıaq astynan ketkeni-aı, á! Neden?
– Bala-shaǵasymen birge tamaǵyn iship, Ázıman jeńgeıge: «Basym kótertpeı turǵany, tósek salyp bershi», - depti. Ázıman tósegin  salyp, esigin syrtynan bos jaýypty. Bir kezde «Ázıman!» dep aıǵaı salypty. Jetip barsa, jastyǵyna súıenip  otyrǵan qalpy júrip ketipti deıdi.
–​Mıyna qan ketken ǵoı.
– Solaı shyǵar!
Qajy ózegin órtegen óksikti syrtqa shyǵarmaı «Ýh!»dep aýyr kúrsindi. Kózin jumyp múlgip otyrdy da:
–​Qulynym-aı! - dep eńkildep jylap jiberdi. Kóz jasy tyrs-tyrs tamyp, baıaý syrǵyp bara jatty.
Jamanat habar jetkizgeni úshin ózin kináli sanaǵan Sáden Qajynyń betine týra qaraı almaı, qolyna ilingen shyrpymen aıaǵynyń ushyn shuqı berdi.
–​Estirtken kiside jazyq joq, estigen qulaq jazyqty, - dedi Qajy kemseńdep, – Azamat edi, er edi! Amal qansha, jas ketti! Kári óletinin, jas óletinin bir Alla biledi, toqsanǵa kelip, tomardaı bolyp otyrǵan túr  mynaý, jaman -jáýtikti ne qylsyn, qudaıǵa da jaqsy adam kerek. Qap, qap-aı!
Sáden basyn kóterip Qajynyń júzine qarady. Tartylǵan qaınardaı shúńireıgen kózdiń qos janary laılanyp tur, biltesi bitken shamdaı álsiz, nursyz. Shapaǵy bitken kúnniń alaýyndaı qyp-qyzyl.
– Arbany jek!
Sáden ornynan ushyp turyp, at qoraǵa bettedi.
Qajy aldyna arba kelgenshe úıeńkiniń tuǵylynda búkshıip egilip uzaq otyrdy. Ryzdyqtyń beınesin elestetti kóz aldyna. Osy balaǵa «Ryzdyq» dep at qoıyp em, oqydy-toqydy, aýylǵa bas boldy. Kisige záredeı zábiri joq ańqyldaǵan jan edi, otyz jeti  – múshelinde ketkeni, qudiret-aı, qyrshyn ǵoı, qyrshyn!
Óziniń tym uzaq jasaǵanyna nalydy. Bul ómirge kim kelip, kim ketpedi. Kimniń qýanyshyna ortaq bolmady bul qart, kimdi qara jerdiń qoınyna salmady bul qart. Ábden qajydy, quzǵyn sekildi uzaq jasaǵany úshin ózin-ózi jek kórip ketti. Janyndaı jaqsy kóretin Ryzdyq jıenine topyraq salatynyn oılaǵanda, marqumnyń ulardaı shýlaǵan bala-shaǵasyn jubatatynyn oılaǵanda bek qorlandy.  Kempiri ketkeli de, bes balasyn óz qolymen o dúnıege attandyrǵaly da talaı jyldyń júzi boldy. Baıaǵyda-aq óle salatyn jón kelgen, qudaıdan aq buıryq ólim kelmese, bul ne istesin? Osy óńirde toqsannan asyp, jalǵyz júrgenine zyǵyry qaınaıdy. Birge týyp, birge jasaǵandardyń bárin óz qolymen  baýyzdap kómgendeı-aq betimen jer basady. Áneý qyratta jypyrlap jatqan qalyń beıitke qaraýdan uıalady. Eski zırat alysta. Osy  bertinge deıin tap-taqyr tóbe bolatyn, jer tarylyp bara ma, qaıdam, ıne shanyshar oryn qalmaı barady. Bul ólse, tóbeniń basynda birinshi bolyp molasy turar edi. Tiriler aldymen osynyń basyna kelip quran oqyr edi, olaı bolmady. Áli júr sopaıyp. Dúnıeniń qorlyǵy – mynaý jurttyń eń sońynan ólem be dep qorqady.
Baıaǵyda jasy júzden asqan bir qarıa ah uryp jylaıtyn kórinedi. «Aý, aqsaqal, nesine jylaısyz, shóbere-shópshegińizdiń qyzyǵyn kórdińiz, sizde ne arman bar!» dese, «e, qaraǵym-aı, syrlasatyn bir kisi joq qoı» deıdi eken. Sol aıtqandaı, Qajynyń jaıyn biletin bir pende qalmady. Japanda ósken jalǵyz aǵashtaı, saıyn dalada munartyp kórinetin dara shyńdaı, kóldeneń kózge kúıik bop jalǵyzdan-jalǵyz bul júr. Jasy kishi «ata» dese, jasy úlkeni «qajy» deıdi. Azan shaqyryp qoıǵan atyn et qulaǵymen estimegeli qa-shan! Ázildesetin jezde-jeńgeleri, qaljyńdasatyn baldyzdary joq, bir shyny shaıdy shúıirkelesip ishetin  kempir-keshek joq, aǵaıynǵa syıy bar, ózine-ózi qadirsiz bireý.
Kertory arbany erine súıretip keledi. Janýardyń jelisi joq, qur aıań. Qarttyń kári dosy kezinde báıge bitkenniń aldyn bermeıtin jelqanat-júırik edi, endi mine qajyǵan, aryq-jaby. Qur súlderin súıretken butartar kerik. Arǵy tegi Kerqulan ekenin áldeqashan umytqan, tektilikten ada.
– Áı, Sáden, – dedi Qajy aýyr oıdan arylyp, – Osy Tileýberdiniń jesiri qaıda?
– Aıagózdi aıtasyz ba?
– E, qaıdan bileıin!
– Baıǵa tıip ketken.
– Balalaryn káıtti?
– Qaıtýshi edi, sheshesine tastady.
– Ózinde mı joq qatyn eken!
– Ony nege suradyńyz?
– Jaı, ánsheıin.
Qajynyń suraǵana  qaıran qaldy. Shal astyǵa tóselgen shóptiń ústinde bir búıirlep jatyr. Saqalyn saýmalap, nursyz janaryn alysqa qadaıdy. Ushy-qıyrsyz bir oıdyń jeteginde.
Eki úıdiń  arasy eki beldiń ar jaq-ber jaǵy. Kertorynyń kesirinen mımyrttap áli keledi. Kúzdiń qara sýyǵy deneni qarıdy.
– Áı, Sáden!
– Aý!
– Osy kim qaıda júr?
– Kim?
– Kim álgi? Oı álgi Qatyrannyń qaryndasy kim edi?
– E, Kámshat apa ma?
– Ia, ıá!
– Qaıtys bop ketti ǵoı.
– Qashan-eı?
– Aldyńǵy jyly. Sizdi qyrqyna aparyp edim ǵoı.
– Solaı ma? Báse, neǵyp kórinbeı ketti desem!
Suq saýsaǵyn shoshaıtyp aınala-tóńirekti nusqaı sóıledi qajy:
– Kezinde myna jer ıt tumsyǵy ótpeıtin ný toǵaı bolatyn. Áneý jerden ózen aǵatyn. Nege ekenin ıt bilip pe, arnasy burylyp ketti. Áneý dóńde úıimiz otyratyn. Áneý jaqta... oıbaı, belim-aı, belim! Jambas shydatpaıdy. Adam úıden shyqpaǵan soń ánsheıin úıkúshik bop, shaý tartyp qalady eken ǵoı...
Shal birdiń basyn aıtyp, birdiń sońyna ketti.
– Toǵyz qyz, bir ul edik, - dedi shal, – jartysy ashtyqta qyryldy. Qalǵany ilgerindi-keıindi óldi. Men qaldym sońdarynda. Soǵystan da aman oraldym. On eki múshesi saý erkek kórmegen  edim, jandaryn súıretip keldi. Qudanyń qudireti, boraǵan oqtyń astynda júrip bir jerim jaralanbaı jettim elge. Bir ǵasyr degen, Sáden-aý, bitpeıtin, taýsylmaıtyn ýaqyt eken -aý! Tipti jumyr jer jaralǵaly beri tiri kele jatqandaımyn. Bul dúnıeden myń márte túńildim. Bir joly asylyp ólmek te boldym. Óle almadym. «Sý isherligiń bar, dám-tuzyń bitpegen eken» desti jurt. Ne degen bitpeıtin dám-tuz, jegen talqannyń da biter kúni bolmaı ma, jarqynym-aý?! Kempirim de, balalarym da kúte-kúte sharshaǵan shyǵar. Jumaǵyn urdym, tozaǵynyń esigin bir aýyq ashsa ǵoı, dál qazir keter em. Qajydym ıt tirlikten...
Shal aýyr kúrsindi. Shekesin sheńbektep únsiz otyrdy da búı dedi:
– Qaıran jastyq-aı! Osy Ryzdyqtaı kezimiz, óńsheń zińgitteı jigitter bir-bir myqty at minip saılanyp Qytaıǵa óttik. Umytpasam Saryóleń degen jer-aý deımin, bir úıir jylqyny qýyp ala jóneldik. Jylqyshy jigit óksheleı qýyp jetkende aıqasa kettik. Ózi de bir qarymdy jigit eken. Áp degenshe, eki-úsheýimizdi qalpaqtaı ushyrdy. İstiń nasyrǵa shabaryn bilip, shalma tastap, baılap-matap soıylǵa jyqtyq ta, jylqylardy aıdap taıyp turdyq. Óli-tirisin bir qudaı biledi. Qýǵynshy keler me eken dep birer kún kúttik, kelmedi. Odan soǵys bastalyp ketti. Bireýge mal qaıǵy, bireýge jan qaıǵy zaman týdy. Álgi úıirdi «Qytaıdyń úıiri» dep atadyq, sonyń tuqymy ǵoı myna  jaman Kertory. Birge júrgen jigitterden bireýi qalǵan joq. Ajal jetse, ne qaıla bar, bári óldi. Ólmeı júrgen men qaqbas, jalmaýyz shal degende, myna men sıaqtyny aıtatyn kórinedi... Ózge ólse de, Ryzdyq óledi dep kim oılaǵan. Ázili qandaı edi, jatypatar mysqyly qandaı edi, «naǵashy» dep kúlkige qaryq qyp ketetin, marqum. Eneńdi uraıynnyń jyndylyǵy da ózine jarasatyn. Qaıteıin -aı, qyrshyn kettiń-aı, qulynym, qyrshyn kettiń!
Qajy kóz jasyna ıe bola almady. Eki ıyǵy selkildep, saqaly dirildep ketti.
Qajynyń qan jylaǵanyna Sádenniń júregi ezildi.
– Sabyr etińiz, ata! Maǵan da ońaı tıip otyrǵan joq. Aǵa ornyndaǵy aǵamdaı bolǵan jigit  edi, balalaryna qıyn boldy. Ázıman baıǵus tirideı óletin boldy-aý! Keshe tańerteń kórgenimde júgirip júr edi, «erteń úıge kel, qonaqtarmen birge bol» dep edi ańqyldap.  Esimbekten estidim, habaryn sol aıtty: «tizgin ushymen bar da Qajyny alyp kel!» dep, kelgen betim sol. Aǵamdaı bolǵan jigit edi... Amal ne!
Óksigin  basa almaı ókirip jiberdi.
Bular Ryzdyqtyń úıine zorǵa jetti. Úıdiń ishi-syrty abyr-sabyr, azan -qazan, ý-shý.
Sáden Qajyny qoltyqtap úıge engizdi. Daýys salǵan áıelderdiń zarly úni saı-súıekti syrqyratady. Qajy tórge shyǵyp otyrdy da, daýsy dirildep ózin toqtata almaı eńirep qoıa berdi. Qasyndaǵy shoqsha saqaldy shal Qajyǵa basý aıtty:
– Aqsaqal, sabyr etińiz. Kesheden beri el sizdi kútip otyr...
Qajy boıyn tez jınap, tik otyrdy.
... Ryzdyqty arýlap jerlegen soń Qajy quran-hatym túsirip úsh kún jatty. Álgi shoqsha saqaldy kisi de quran-sharıfke júırik eken. Ekeýlep quran aýdardy. Ketetin kúni esik aldynda ońasha otrysty. Aty – Nurıslam eken.
– Óńińe qarasam jas, saqalyńa qarasam biraz jerge kelgen sekildisiń, - dedi Qajy.
– Alpystan astyq.
– Bala ekensiń.
– Qaıdaǵy bala, shal boldyq qoı.
– Eskishe oqyp pa eń?
– Úlkenderden úırengenim bar.
– Qaıda turasyń?
– Qytaıda.
– Ryzdyqqa qalaı týyssyńdar?
– Ákesimen nemerelespiz.
– E-e...
– Ózińiz Qytaıǵa baryp pa edińiz?
– Ertede, jas  kúnimde bir barǵanmyn.
       – E-e...
– Jas ketti - á?
– Qyrshyn. Degenmen, sheshesi, ápeke-qaryndasy, enesi, jubaıy joqtaý aıtyp otyrǵan degen de bir ǵanıbet eken...
– Táıt!
– Keshirińiz, aqsaqal... Ony aıtyp otyrǵanym, baıaǵyda Qytaıda «mádenı tóńkeris» degen bolǵanyn estip pe edińiz? «Shetelde, sábette týysqandary bar,  qashyp ketedi» dep shekaranyń túbinen  jer túbine bir-aq aıdaǵan bizdi. Kórmegenimiz joq. Sheshem sol jyldary qaıtys boldy. Bir atadan jalǵyz tuıaqpyn, jaspyn. Ózim sheshemdi jýyndyryp-shaıyndyryp, kebindep oń jaqqa jatqyzyp qoıdym, úıde tiri jannan  jalǵyzbyn. Kórshi-qolań bizdiń  esikten syǵalamaıdy, syǵalasa bastaryna bále tabady. Zań solaı, tártip solaı. Túnimen jylap otyrdym, anda-sanda sheshemniń betin ashyp qarap qoıamyn. Qoldan keler shara joq, jubatatyn kisi joq. Jerge jaryq túskende ketpen-kúregimmen qosa sheshemdi qol shanaǵa salyp súıretip otyryp qala shetindegi zıratqa aparyp, keshke deıin jer qazdym. Qystyń kúni, jer toń. Ózim janazasyn shyǵaryp, arýlap kómdim. Úıilgen topyraqqa qaraı-qaraı eńirep úıge qaıttym. Jetisin, qyrqyn, jyldyǵyn ózim ótkerdim. Kóńil aıtqandar da sybyrlap ońashada ǵana kezdesedi. Syrtymyzdan kúzet bar, jaza lagerinde eńbek etemiz. Sondaı da kúnder ótti basymyzdan. Onyń qasynda mynandaı ólim – baqytty ólim ǵoı, shirkin! Joqtaý degen de bir keremet dúnıe ekenin endi túsindim.
– Kórmegenderiń joq eken-aý!
– On jyl jaza lagerinde aýyr jumys istedim. Qashyp ketedi dep qol-aıaqqa kisen salady. Shoıyn temirdi shyldyrlatyp súıretip júrip úı salamyz. Mine, mynaý – kisenniń izi.
Nurıslam balaǵyn túrip, eki aıaǵynyń jilinshigindegi temir býnaǵan qara daqty kórsetti. Temir shyǵyrshyqtyń izi.
– Jumys istegende sheship tastaýǵa bolmaı ma?
– Bolmaıdy. «Qashyp ketesiń» deıdi.
– Astapyralla!
– Sizderde de sondaı  qıyn  kúnder boldy ma?
– Boldy ǵoı, degenmen soǵystan keıingi kúnderimizge, shúkir Alla!
– Jasyńyz qanshada?
– Toqsannyń tórteýinde.
– Myqty ekensiz.
– Qaıdaǵy myqtylyq, kóz ketti, qulaq aýyr...
– E-e...
– Birjola kóship keldiń be?
– Kóship keldim.
– E-e...
– Búgin qaıtasyz ba?
– Keshke taıaý qaıtam. Mal-jan bar degendeı... Úı de alys emes, eki beldiń astynda. Úıge júr, qonaq bol, dám tat.
– Nıetińizge rahmet.
Qajy Nurıslamnyń bas-aıaǵyn shola qarady. Jaýyryny qaqpaqtaı, ıyqty, eńseli kórindi. «Tekti jerden shyqqan jigit eken» dep oılady ishinen.
– Ákeń bar ma?
– Qaıtys bolǵan.
– Imandy bolsyn!
– Áýmın!
– Qudaıdyń ajalymen ketti me,  joq álde, qytaıdyń qolynan óldi me?
– Jas kezinde jylqy qaıyryp júrgende sábettiń jigitteri soıylǵa jyǵyp, jylqysyn barymtalap ketken eken, basyna zaqym kelip sodan ońala almaı ketti, jaryqtyq!,...
Qajynyń tula-boıy toq soqqandaı dir ete tústi.
– Áı, Sáden, arbany jek. Kún keshkirmeı úıge jetip alaıyq, - dedi mińgirlep, – Balam, úıge kel, jata-jastana áńgimelesermiz...
Qajy asyǵys attandy.
       Kertory arbany súıretip ilbip barady.