Kók-Jaılaý áldeqashan Almaty mańyndaǵy jaı ǵana kórikti meken bolýdan qaldy. Búginde bul – sońǵy jyldardaǵy eń úlken qoǵamdyq pikirtalastardyń birine aınalǵan aýmaq. Alaıda qazir basty másele munda ınfraqurylym salý nemese salmaý emes. Eń mańyzdy suraq – Kók-Jaılaýdy baqylaýsyz «jabaıy» týrızm tolyqtaı búldirip bitpeı turyp, ony saqtap qalýǵa úlgeremiz be?
Qoǵamdyq talqylaýlar jalǵasyp jatqanymen, shynaıy jaǵdaı áldeqaıda kúrdeli. Myńdaǵan adam kún saıyn taýǵa eshqandaı baqylaýsyz kóterilip jatyr. Retsiz soqpaqtar kóbeıip, qoqys tabıǵat aıasynda qalyp, ósimdikter taptalyp, ekojúıege túsetin salmaq artyp keledi. Munyń bári qazirdiń ózinde – eshqandaı iri týrısik joba bolmaı-aq oryn alyp jatyr.
Soǵan qaramastan, ekoaktıvısterdiń bir bóligi bul aýmaqta kez kelgen ınfraqurylymdyq damýǵa tolyq tyıym salýdy usynyp keledi. Búgingi is-shara barysynda «kez kelgen qurylys Kók-Jaılaýdyń biregeı tabıǵatyn joıady» degen pikirler aıtyldy. Sonymen qatar «qalaǵa tek bızneske paıda ákeletin kezekti kýrort qajet emes» degen ýájder de kóterildi. Keıbir spıkerler tipti «tabıǵatty saqtaýdyń eń tıimdi joly – oǵan múlde tıispeý» ekenin málimdedi.
Alaıda dál osy ustanym búginde eń qaýipti kózqarasqa aınalyp otyr. Kók-Jaılaý qazirdiń ózinde «tıispegen» aımaq emes. Adamdar ol jerge baryp jatyr jáne bara beredi – joba bolsa da, bolmasa da. Aıyrmashylyq tek bir nársede: bul aǵyn rettelgen bola ma, álde aýmaq tolyqtaı baqylaýsyz, júıesiz demalys ornyna aınala ma?
Álemdik tájirıbe áldeqashan bir nárseni dáleldedi: ınfraqurylymnyń bolmaýy tabıǵatty saqtap qalmaıdy. Kerisinshe, tabıǵı aýmaqtardy qorǵaýǵa dál rettelgen týrızm kómektesedi. Eýropadaǵy jetekshi taý-shańǵy aımaqtarynyń basym bóligi erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda ornalasqan. Kýrshevel, Sermatt, Sankt-Anton, Dolomıt Alpileri – munyń bári zamanaýı ınfraqurylym men qatań ekologıalyq standarttardyń tabıǵatty joımaı, kerisinshe haostan qorǵaýǵa múmkindik beretininiń naqty mysaly.
Ekoaktıvıster «qurylys taýdy qurtady» degende, oryndy suraq týyndaıdy: al taýlar qazir qandaı jaǵdaıda? Myńdaǵan týrısi kim baqylap otyr? Qoqysqa, búlingen soqpaqtarǵa, beıbereket ot jaǵýǵa jáne betkeılerdiń erozıasyna kim jaýap beredi? Jaýap aıqyn – eshkim.
Jobaǵa qarsy tarap jıi kóteretin taǵy bir másele – sý resýrstary. Búgingi jıynda taǵy da «týrıserdiń kóńil kóterýi úshin Almaty sýsyz qalady» degen málimdemeler aıtyldy. Alaıda mundaı sózder kásibı taldaýdan góri emosıalyq uranǵa kóbirek uqsaıdy. Qazirgi zamanǵy taý kýrorttary sýdy qaıta paıdalaný tehnologıalaryn, jınaqtaý júıelerin jáne ekologıalyq baqylaý mehanızmderin áldeqashan engizgen. Onyń ústine iri ınfraqurylymdyq jobalar kóbine ınjenerlik jelilerdi jańǵyrtýǵa jáne óńir ekologıasyna qosymsha ınvestısıa salýǵa múmkindik beredi.
Belsendilerdiń bir bóligi ınvestorlar tek qurylys pen komersıalyq tabysqa múddeli dep esepteıdi. Biraq bul týrısik bıznestiń logıkasyna qaıshy. Adamdar taýǵa eń aldymen tabıǵat úshin barady. Sondyqtan eshbir ınvestor kýrorttyń basty qundylyǵy bolyp sanalatyn tabıǵatty ádeıi joıýǵa múddeli bolmaıdy.
Taǵy bir mańyzdy másele – Almatynyń aımaqtaǵy básekelestikte qalyp qoıý qaýpi. Qazaqstanda taý ınfraqurylymyn damytý máselesi jyldar boıy talqylanyp jatqanda, kórshi elder týrızmge belsendi ınvestısıa quıyp, jumys oryndaryn ashyp, halyqaralyq deńgeıdegi demalys ortalyqtaryn qalyptastyryp jatyr. Álem kútip turmaıdy. Eger sheksiz tyıym men qorqynysh jalǵasa berse, Almaty orasan týrısik áleýeti bola tura, ony paıdalana almaǵan qalaǵa aınalýy múmkin.
Sonymen qatar eshkim baqylaýsyz qurylys júrgizýdi usynyp otyrǵan joq. Joba mindetti túrde ashyq ekologıalyq saraptamamen, shekteýlermen, qoǵamdyq baqylaýmen jáne qatań standarttarmen qatar júrýi tıis. Biraq ekologıa men damýdy bir-birine qarsy qoıý – tyǵyryqqa tireıtin tásil.
Búginde Kók-Jaılaýǵa eń úlken qaýip ınfraqurylym emes, basqarýdyń joqtyǵy bolyp otyr. Sebebi tabıǵatty tek ekskavatorlar ǵana búldirmeıdi. Keıde ony eshqandaı ereje men jaýapkershiliksiz kelgen myńdaǵan adam áldeqaıda tez joıady.
Almaty zamanaýı týrısik ınfraqurylym qalyptastyrý máselesin qanshalyqty uzaqqa sozsa, birneshe jyldan keıin talqylaıtyn eshteńe qalmaı qalý qaýpi sonshalyqty joǵary bolady. Sebebi Kók-Jaılaý búginde qorǵaýǵa tyrysyp otyrǵan biregeı tabıǵı bolmysynan birtindep aıyrylyp qalýy múmkin.
