Bir saǵat buryn ǵana Bilál Qýanysh baýyrymnyń feızbýk paraqshasynan myna bir óleńdi oqyp eleń ettim. Joq, eleń etkenim joq, jartastar jaryǵynyń tereńinen shyqqan álsiz, muńly, biraq, tastardy yrǵap, taýdy qozǵaǵan qaıǵyly ǵazalǵa ezildim.
Qarashy, tyńdashy:
Jerde taý-ózen,
Aspanda aı jatty
Kún jatty,
Men solardan shyǵyp jatqan álsiz hám muńly yrǵaqpyn.
Jarq ete qalǵysy kelip birde
Tárk ete qalǵysy kelgen ómirdi,
Shaǵyn kúrkeshedegi beıbaqpyn...
Aınalam toly tilge, dilge shólirkep kepken Ańqalar,
Zańnan,
Ardan
Úńireıip qalǵan ortalar.
Saı súıegimdi syrqyratady meniń,
QAZAQSTANDYQ QAŃQALAR.
Endi ne istesem eken?
Tis-tyrnaǵymdy julyp munaı qazsam ba?
Ash-jalańash otyryp roman jazsam ba?
Alpys qulash saqal ósirip Mekkege barsam ba?
Prezıdentke kúıeý bala bolsam ba?
Qolym kisende,
Aıaǵym qaqpanda,
Qansyrap óle qoımaspyn qandender qapqanǵa!
Janarym jansyz,
Júregim qansyz,
Qursaǵym nársiz,
Meni atyp ketińdershi,
Almatyda beıǵam ketip bara jatqanda...
Avtory: Qýanysh Ómirbek.
Talaıdan beri jolyqtyra almaı júrgen joǵymdaı, ózim asa bilmeıtin myqty aqynnyń myna aýyr óleńi ózegime órt salyp, óndir-óndir belderdiń qońyr quıqasyn titirete shaýyp ótti.
Jaı ǵana lırıka emes – janaıqaı, ekzıstensıaldy kúızelis, ult pen jeke adamnyń tuıyǵy – tutastaı órim.
Óleńniń basynda-aq aqyn ózin tabıǵattyń talbesigine bólep, muńly ýilmen terbeledi:
Jerde taý-ózen,
Aspanda aı jatty
Kún jatty,
Men solardan shyǵyp jatqan álsiz hám muńly yrǵaqpyn...
Bir qarasań baıaǵy Túrki oǵlany:
Aspanda Táńir,
Astymda qara Jer... dep turǵandaı ma, biraq olardaı emes, órlik kemip, «men solardan shyǵyp jatqan álsiz hám muńly yrǵaqpyn» deıdi.
Jer betinde kezgen ún, álsiz jaryq, saǵym men jeldiń arasyna terbele júgirgen názik tolqyn – dir-dir etedi.
On segiz myń ǵalamnyń tóresi – Taý, Ózen, Kún, Aı arasyna jutylyp bara jatqan tuman shúıkesi – Ún.
Lırıkalyq keıipker – Myń jyldyqtyń qatparyna jasyrynǵan naızaǵaı Oǵy –
jarq etip kóringisi keledi, biraq sonymen qatar bárinen bezip ketkisi keletin Pende balasy – álsiz tirshilik ıesi. Qaıshylyq alańynda qan keshken Hanzada rýh. Shalqar shabytyn shańǵa oraǵan, tuman men kúmán arasyndaǵy «Shaǵyn kúrkeshedegi beıbaq».
Bir qaraǵanda – lashyǵyn jel jyrtqan kedeı keıip, týyrlyq tesiginen sam jamyraǵan, tamshy qumar úıdiń júdeý, miskin kúıi. Biraq Ol áste – materıaldyq emes, rýhanı tarshylyq, múmkindiktiń joqtyǵy, áleýmettik tuıyq. Qaýdyrlaǵan qara tondy jamylyp qar ústinde jalańáqpen júgirgen qatpa bala. Qarnynyń ashqanyna emes, qadyrynyń qashqanyna jylap barady.
Kúrke – dıýdy qamaǵan qapas keıipte, taýdy qaýyzǵa sıdyrǵan, «aı daladaǵy aq Otaý», jer betiniń jetimin baılaǵan qarasha qos, butaqqa úıir bulbuldyń álsiz aıaǵyn qylmen matap, qyrpýsyz kúıge túsirgen aınala – Abaqty.
Munyń bári nege bulaı? Kim kináli? Nege jetim? Nege tuıyq-qamaq, aýǵa ilingen álsiz balyqtaı bulqynysty kim týdyrdy?!
Ókpe me, renish pe, toryǵý ma, nala ma, naz ba? – bárin oraǵan qara laıly tolqyn beınesi jumyrlana dóńbekshıdi.
Eń ótkir, aıtpaq tusy osy ma?! Qandaýyr qaıda qadalmaq?
Aınalam toly tilge, dilge shólirkep kepken Ańqalar,
Zańnan,
Ardan
Úńireıip qalǵan ortalar...
Aqynnyń eń úlken ǵazaly aqyry «tars» jarylǵan sıaqty. Kúńirengenin ashyq aıtyp:
Saı súıegimdi syrqyratady meniń,
QAZAQSTANDYQ QAŃQALAR, - deıdi..
Aqyn: tilinen aıyrylyp bara jatqan qoǵamdy, ar men zańnan adasqan aınalasyna zyǵyrdany qaınaıdy, súıegi syrqyraıdy. Ádilettiń ot qamshysyn úıirgisi keledi.
Al: «QAZAQSTANDYQ QAŃQALAR» - Metafora kókesi. Adamnyń aýzy barsa da, aıybyn arqalaı almas azapty ortanyń qos aıaqty pendesi. Pende emes, Qańqa – tirshiliktiń qabyǵy ǵana qalǵan, jany joq dene. Tabyt ústindegi jansyz múrde. Aınalamyzdaǵy aýzy bar, «tili joq» tiri «Qańqalar». Tiri sıaqty, biraq rýhsyz, arsyz, sezimsiz, sergeldeń oıdyń qulyna aınalǵan qur Múrde, Qańqa. Qasıetinen aınyǵan, aırylǵan Jalańash keıipti, aınadaǵy Ózimiz.
Ironıa men sarkazm – sańlaqtanǵan poezıa tilinde.
Jartas beıneli, qorǵasyn óńdi, sýyq súńgili muz suraqtar – ashshy sarkazm:
Munaı qazsam ba?
Roman jazsam ba?
Mekkege barsam ba?
Prezıdentke kúıeý bala bolsam ba?
Ashshy ý, kelemej – zapyran búrkip tur.
Shylqyǵan munaıdyń, «altyn sandyqtyń» ústinde otyrǵan jalańbut bala! Eliniń baılyǵynan enshi ala almaǵan miskin «aqyn» endi, zaryn, aq qaǵazben aldap, «jazǵysh» bolǵysy keledi. Joq, bul da emes. Joq, bes ýaqyt «Qudaı» dep qulap din múrıti bolsam ba? Joq, baıyp ta, jazyp ta, din qýyp ta – nápaqa taba almasam, jan baǵýdyń, jaǵympazdanýdyń jolyn izdep, bıliktiń ultanyn súıem be – «Prezıdentke kúıeý bala bolsam ba?» deıdi.
Birde shabyń aırylǵansha kúlip, shalqańnan qulaı jazdaısyń. Birde etegińmen «enińdi» jaýyp, eńirep jylaǵyń keledi. Kózińnen jas emes, qandy sora burshaq bolyp domalaıdy.
Aqynnyń aldynda jatqan tórt jol – Baılyq (munaı), Intellekt (roman),
Din, Tanystyq/bılik (jaǵympazdyq), bári de ony shyndyqtyń shyrmaýynan qutqara almaıdy. Tórt jol – tórge emes, kórge jeteleıtin úreı. Qapas pen tuıyq, jabyq qaqpa, bozǵyl tumanǵa boıalǵan bozadyr..
Qolym kisende,
Aıaǵym qaqpanda...
«Aýzymda qaqpaq, basymda toqpaq», «qaıda barsań Qorqyttyń kóri», «armanym kóp, dármenim joq» – aqyn kúızelisi, kúńirenisi, rýhanı jalańashtyq, jalǵyzdyq.
Jaý jaǵadan alsa da, bóri etekten tartsa da, alty baqan alaýyz aǵaıyn ala taıaǵymen soqsa da – ólmes edim.
«Qansyrap óle qoımaspyn qandender qapqanǵa!»
Qandender – júıe, tobyr, arsyz orta. Olar birden óltirmeıdi, qansyrata talaıdy, etińdi japyraqtap jeıdi.
Ólimge tilek – sharasyzdyqtyń shyńy, satıranyń sary masasy, jeztyrnaq pen jalmaýyz kempir jaıly erteginiń aqyrǵy úzigi.
Eń aýyr joldar:
Meni atyp ketińdershi,
Almatyda beıǵam ketip bara jatqanda...
Bul – ajalǵa asyǵý emes, bul – qoǵamǵa aıtylǵan úkim, nala. Arystan apanynan kóringen – kereń dúnıege jutyla ma deıtin ult qorqynyshy.
Aqynnyń aıtpaǵy:
«Aınalam toly tilge, dilge shólirkep kepken Ańqalar,
Zańnan,
Ardan
Úńireıip qalǵan ortalar»-da qalaı ómir súremin, «búıtip tiri júrgenshe ólgenim artyq edi» deıtin Jan aıqaı!
Almaty – Almaty qalasy ǵana emes, «Qańqalardyń» «mádenı», «jaıly» ortasy, Adam beıneli tiri ólikter qaıshalysqan qandy, sýyq jartastardyń qyspaǵy. Keıipker – sol qalada artyq, qajetsiz, bóten, jetim.
«Meni atyp ketińdershi,
Almatyda beıǵam ketip bara jatqanda...» deıdi.
Azappen ólgenshe, bir ǵana oqtyń jemi bolyp til tartpaı keteıin, kórmeıin jaryq dúnıeni deıtin aýyr oılardyń qap-qara bulty. Qazaq ıntellıgensıasynyń tragedıasy, oıly aqynnyń jalqylanǵan odaǵaı keıpi. Ary, tili, rýhy joǵalǵan zamanǵa qarǵys, laǵnet. Aqyn kózimen lırıkalyq muń bolsa da, Adam balasynyń basyna tilemes ǵazal jyr, et pen qan túgili súıekti syrqyratatyn qasiret!
Dúnıeni oıynshyq sanaǵan, álde nege ashýly "Aqyn" qaharyna minip pil saýyrly alyp qorǵasyn saqasyn úıirip-úıirip, búge bolsa da, shige bolsa da laqtyrmaq syńaıly....
Ulttyń joǵyn joqtaǵan Ulannyń eshkimge uqsamas, bógenaıy bólek, tentek syrlary – Tebingisin terge, janaryn jasqa shylap, júregin jalaý etip aıqaılap tur. «Jannan bezgen» bahadúrdiń kózinde, kóńilinde órtengen dúnıe – qyp-qyzyl órt. Jalqyn taýdyń shatqalyna qapalana qaraıdy....
Prozada júrip, poezıaǵa moıyn burmaǵaly da talaı bolǵany ma, «Qýanysh Ómirbek» esimin kórip, jerden jeti qoıan tapqandaı jelpindim. Azǵana shýmaqpen tutas poema júgin kótergenine Sizdi de kýá etkim kelip osylaı tolqydym. Tolqynnan tolqyn týady.
Dese de, aqynǵa aıtarym: «osyndaı aýyr óleńdi az jazshy, sen oılaǵandaı qasiret qaqpanyna shabylmaı-aq qoıaıyq!».
Mahambet pen Maǵjan ólmepti. Domalaǵan bas, sorǵalaǵan jas – bári bir óleń únin óshire almaıtyny, aqyn tilin kese almaıtyny ras eken! Jyr ólmesin!!!
Almaty shahary,
Alataý baýyrynan: Jádı Shákenuly
