Sybaılas jemqorlyq kóptegen elderde jıi kezdesetin másele. Onymen kúresý týraly sóz bolǵanda, árqashan úkimettiń kúsh-jigerin, ıaǵnı top-down degendi bildiredi. Bul – satyp alýdaǵy reıtıńtik júıeler, deklarasıalar boıynsha taldaýshy jáne zań jobalaryn skanerleý. Qazaqstanda monetanyń ekinshi jaǵy, bottom-top júıesi – azamattyq jasandy ıntellekt quraldary týraly óte sırek aıtylady.
Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, bul ekinshi jartysynsyz júıe tolyq jumys istemeıdi.
Qazaqstanda top-down júıesi qalaı jumys isteıdi?
Jaqynda qazaqstandyq memlekettik satyp alýlarda tender jeńimpazdary JI algorıtmin tańdaı bastady. Mehanızm kelesideı: reıtıń-balldyq júıe 28 bazadan derekterdi jınaıdy, jetkizýshiniń tájirıbesin, salyq tarıhyn jáne konkýrs sharttaryna sáıkestigin salystyrady. Muny Qarjy vıse-mınıstri Dáýren Kenbeıil rastady. Onyń pikirinshe, adamnyń Memlekettik satyp alýlardaǵy adammen baılanysy sybaılas jemqorlyqqa ákelýi múmkin. Bul trektiń artynda Qarjy mınıstrligi tur. Ol memlekettik satyp alýdyń búkil júıesin basqarady.
Sheneýnikterdiń ózderi úshin ekinshi trek-baqylaý jáne munda eki túrli memlekettik organdar oınaıdy. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi (Antıkor) – prezıdentke tikeleı baǵynatyn, sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasat pen sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtardy tergeýge jaýapty ortalyq memlekettik organ. 2024 jyly Deklaranttardyń kiristeri men shyǵystaryn salystyratyn jáne negizsiz baıytý belgilerin izdeıtin reseılik "Poseıdon" júıesin zerttegen Antıkor boldy. Bul qazaqstandyq jalpyǵa birdeı Deklarasıalaý júıesine uqsas logıkany beıimdeý týraly boldy.
Jaqyn jerde Qarjy monıtorıńi agenttigi (QMQ) — prezıdenttik memlekettik organ jumys isteıdi, biraq kiristerdi jylystatýǵa jáne terorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl, ekonomıkalyq jáne qarjylyq quqyq buzýshylyqtardy anyqtaý jáne tergeý sıaqty basqa da mandaty bar. Resmı túrde, bul ártúrli mindetteri bar eki túrli vedomstvo — Antıkor sheneýnikterge jáne sybaılas jemqorlyq sqemalaryna, qarjylyq aǵyndarǵa jáne kiristerdi zańdastyrýǵa qaraıdy, biraq eki qurylym da bir ortalyqqa baǵynady jáne derekterdi taldaýdyń uqsas AI quraldaryna súıenýi múmkin.
Úshinshi trek – algorıtmder, olar normatıvtik aktilerdiń jobalarynda sybaılas jemqorlyq faktorlaryn izdeıdi, búdjetti qymbat qolmen saraptamaǵa únemdeıdi.
Munyń bári – klasıkalyq top-down tásili: qarjy mınıstrligi, Antıkor jáne AFM qural jasaıdy, memleket ony ıelenedi, memleket oljalarmen ne isteý kerektigin sheshedi.
Jemqorlyqqa qarsy JI jobasyn jasaýshy Fordjan, Kebıs jáne Starken zertteýdi Latyn Amerıkasynda ótkizdi.
Zertteýshilerdiń biri parlament depýtattarynyń myńdaǵan kúndelikti shyǵyn chekterin fızıkalyq túrde qolmen teksere almaıtynyn aıtty. Bul máseleni tek algorıtm sheshe alady.
Álemdik tájirıbeden mysal retinde Brazılıalyq operation Serenata de Amor jobasy keltirilgen. Onda baǵdarlamashylar, ekonomıser men áleýmettanýshylar parlamentshilerdiń shyǵyndaryn taldaýdyń ashyq quralyn qurdy. Qazaqstanda mundaı azamattyq jobalar ázirge joq. Tek qana memlekettik júıeler bar. Úkimettik emes uıymdardyń nemese jýrnalıserdiń memlekettik shyǵyndaryn birdeı logıkamen baqylaıtyn táýelsiz open-source jobalary týraly aıta ketken jón.
Zertteýler JI-diń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste faktiden keıin ǵana emes, sonymen birge aldyn-ala boljaý, demek, aldyn-ala áreket etý qabiletin rastaıdy. Birneshe akademıalyq jumystar muny is júzinde synap kórdi. Brazılıa men Italıada ǵalymdar jergilikti bılik deńgeıinde sybaılas jemqorlyq táýekelderin boljaıtyn modelder jasady. Zertteýshilerdiń taǵy bir toby bir ýaqytta kimmen júıeli túrde daýys beretinin taldady. Bul sybaılas jemqorlyqqa nemese qarjylyq sqemalarǵa qatysatyn saıasatkerlerdi shyǵarýy múmkin. Chehıada uqsas tásil bızneske qoldanyldy: algorıtm qaı fırmalardyń saıasatpen baılanysty ekenin jáne múddeler qaqtyǵysyn týdyrýy múmkin ekenin boljaý úshin kompanıalardyń datasetin qurdy.
Basqa elderdiń mysaly kórsetkendeı, AI modelderi ártúrli aqparat jıyntyǵynda sybaılas jemqorlyqtyń ártúrli túrlerine tán zańdylyqtardy tanı alady. Bul degenimiz, Parlamentte daýys berýdi, sheneýniktermen baılanysty kompanıalardyń tizilimderin, jergilikti ákimdikterdiń shyǵystar tarıhyn taldaýǵa bolady.
Júıede, bir qaraǵanda, zertteýshiler máseleni óte qısyndy dep sanaıdy. Memlekettik sybaılas jemqorlyqqa qarsy Jasandy ıntellekt syrtqy baqylaýshyny túsiný úshin kúrdeli jáne memlekettiń ózinen basqa eshkimge esep bermeıdi. Al azamattar, kerisinshe, kóbinese derekterge qol jetkize almaıdy jáne tabylǵan buzýshylyqty naqty is júrgizýge jetkizýge ókilettigi joq.
Zertteýshiler paradoksty atap ótti – memleket sybaılas jemqorlyqqa qarsy jasandy ıntellektti neǵurlym kóp qarjylandyrsa jáne baqylasa, soǵurlym ol qandaı modelderdi salýǵa bolatynyn sheshedi jáne bottom-up bastamalary táýelsiz bolýy kerek baqylaýda bolady.
Osylaısha, álemdik tájirıbe memlekettik satyp alýlar men deklarasıalardy mashınada oqylatyn formatta jarıalaýdy keńes beredi. Tek suranys boıynsha ǵana emes; táýelsiz ázirleýshiler úshin granttar men hakatondar uıymdastyrý, onda jýrnalıser men aıtıshnıkter óz quraldaryn memlekettik quraldarmen qatar qura alady; resmı organdardy quqyqtyq saldardyń bolmaýyna baılanysty azamattyq júıelerdi elemeýge mindetteý jáne memlekettik sybaılas jemqorlyqqa qarsy modelderdiń túsindirilýin qamtamasyz etý kerek.
