Qazaqstan tarıhy tek shejirelerde ǵana saqtalmaıdy. Ol ejelgi petroglıfterdiń syzyqtarynda, qysh ydystardyń fragmentterinde, bir ǵasyrdan astam ómir súrgen tóbeler men kesenelerdiń qurylymynda qalady. Keıbir eskertkishter saıahatshylarǵa jaqsy tanys, al basqalaryn arheologtar zertteıdi. Olar birge ótken tarıh qaıta ashyla beretin eldiń úlken mádenı kartasyn quraıdy.
Qazaqstanda memlekettik esepte 25 myńnan astam tarıhı-mádenı mura obektileri bar. Bul sannyń artynda arheologıalyq keshender men ortaǵasyrlyq qonystardan bastap kıeli ǵımarattar men tarıhı sáýletke deıingi ártúrli dáýirlerdiń eskertkishteri jatyr. Mundaı murany saqtaý tek jeke ǵımarattardy nemese oljalardy qorǵaýdy bildirmeıdi. Olardy zertteý, tarıhı kontekstti qalpyna keltirý jáne olar týraly bilimdi qazirgi adamǵa qol jetimdi etý mańyzdy.
Bul jumystyń negizgi quraldarynyń biri murajaı-qoryqtar boldy. Sońǵy jyldary olardyń jelisin "Bozoq", "Saraıshyq", "Botaı-Býrabaı", "Otyrar", "tańbaly" jáne "Ulytaý" tolyqtyrdy. Mundaı keńistikter ádettegi murajaıdan aıtarlyqtaı erekshelenedi, onda eksponattar bir ǵımarattyń ishinde jınalady. Munda aýmaqtyń ózi basty nysanǵa aınalady-ejelgi qalashyq, mádenı landshaft, eskertkishter kesheni nemese arheologıalyq zertteýler orny.
Kelýshi jeke zattardy qarap qana qoımaı, tarıhı ortanyń ishinde bolady. Ulytaýda ol qazaq memlekettiliginiń mańyzdy kezeńderin, Túrkistanda – aımaqtyń rýhanı jáne sáýlettik dástúrin eske alady, al Tamǵaly ǵasyrlar buryn adamdar qaldyrǵan jartastaǵy beınelerdi kóre alady.
Mundaı baǵyttarǵa qyzyǵýshylyq artyp keledi. Birinshi jartyjyldyqta Qazaqstannyń murajaı-qoryqtary 780 myńnan astam kelýshilerdi qabyldady. Aımaqtar úshin olar tek mádenı mekemelerge ǵana emes, sonymen qatar ishki týrızmniń damý núktelerine aınalady. Tarıhı keshenderdiń aınalasynda ekskýrsıalyq marshrýttar, zertteý baǵdarlamalary jáne muramen tanysýdyń jańa formattary qalyptasýda.
Alaıda, eskertkish kópshilikke qol jetimdi bolmas buryn, onyń ǵylymı jáne qalpyna keltirý jumystaryn qajet etýi ǵajap emes. Jyl ishinde mundaı is-sharalar respýblıkalyq jáne jergilikti mańyzy bar elýden astam obektilerde kózdelgen.
Tarıhı ǵımaratpen jumys syrtqy jóndeýge baılanysty emes. Aldymen mamandar materıaldardy, qurylys tehnıkasyn, qurylymnyń kúıin jáne erterek ózgeristerdi zertteıdi. Nátıjelerge baılanysty nysan qaýipsiz barý úshin saqtalýy, qalpyna keltirilýi, ishinara qalpyna keltirilýi nemese beıimdelýi múmkin. Kez-kelgen kezeńdegi qatelik eskertkishti shynaıy bólshekterden aıyrýy múmkin, sondyqtan ár sheshimniń ǵylymı negizdemesi bolýy kerek.
Sonymen qatar, qazirgi zamanǵy murajaı qandaı bolýy kerek degen túsinik ózgeredi. Búgingi kúni zatty vıtrınaǵa qoıyp, ony qysqa qoltańbamen jabdyqtaý jetkiliksiz. Kelýshige eksponat, dáýir jáne adamzat tarıhy arasyndaǵy baılanysty kórý mańyzdy. Sondyqtan murajaılar mýltımedıalyq formattarǵa, sandyq katalogtarǵa, Vırtýaldy kórmelerge jáne materıaldy berýdiń ınteraktıvti ádisterine kóbirek júginýde.
Jańa tehnologıalar ásirese názik nemese zaqymdalǵan kózdermen jumys istegende qundy. Muny "ult kelbeti: fotosýrettegi qazaq kıimi jáne jasandy ıntellekt" kórmesi kórsetti. Jobanyń negizi eski sýretter boldy, olardyń keıbireýleri sapasyz bolǵandyqtan, buryn keń aýdıtorıaǵa usyný qıyn boldy.
Sandyq óńdeý arqyly mamandar joǵalǵan keskin bólshekterin qalpyna keltirdi. Bul rette kelýshilerge QR-kodtar arqyly bastapqy fotosýretterdi jańartylǵan nusqalarmen salystyrý múmkindigi berildi. Osylaısha, tehnologıa túpnusqanyń kúıin jasyrmady, biraq ony zertteý quralyna aınaldy.
Mundaı jobalar jasandy ıntellekt murajaıǵa zertteýshini almastyrý retinde emes, materıalmen jumys isteýdiń qosymsha ádisi retinde paıdaly bolýy múmkin ekenin kórsetedi. Bul keskindi aıqynyraq etýge, sandyq kóshirmeni daıyndaýǵa jáne buryn qorlarda qalǵan kózderge qol jetkizýge kómektesedi.
Murajaı koleksıasynyń jańa ómiri kórme zaldarynyń syrtynda – arheologıalyq ekspedısıalar kezinde bastalady. Zertteýler Almaty, Jambyl jáne Túrkistan oblystarynda júrgizilýde. Zertteletin obektilerdiń qatarynda Aqtas eldi mekeniniń mańyndaǵy Aqburyn qorymy jáne Shardara mańyndaǵy Jaýshyqumtóbe qalashyǵy bar.
Qazba jumystary shydamdylyq pen dáldikti qajet etedi. Tipti ydystyń kishkene bóligi, áshekeıleý elementi nemese ejelgi ǵımarattyń izi ǵalymdardyń eskertkishtiń jasy, saýda baılanystary nemese onyń turǵyndarynyń kúndelikti ómiri týraly túsinigin ózgerte alady. Dalalyq kezeńnen keıin tabylǵan zattar óńdeledi, sıpattalady jáne ǵylymı zertteledi. Sodan keıin olar qorlardy tolyqtyrady, basylymdardyń bir bóligine aınalady jáne keıde jańa ekspozısıalarda oryn alady.
Qazaqstandyq mamandardyń sheteldik ǵylymı mekemelermen yntymaqtastyǵy erekshe mańyzǵa ıe. Birlesken zertteýler ádistemelerdi salystyrýǵa, kúrdeli saraptamalar júrgizýge jáne Uly dala eskertkishterin neǵurlym keń tarıhı kontekste qaraýǵa múmkindik beredi.
Osylaısha, murany saqtaý búginde birden birneshe keńistikte júredi. Qalpyna keltirýshiler qabyrǵalar men qurylymdardy nyǵaıtady, arheologtar jerden ótkenniń jańa dálelderin qaıtarady, murajaı qyzmetkerleri ekspozısıalar jasaıdy jáne sıfrlyq tehnologıalar jaqynda kelýshilerge qol jetimdi emes materıaldarǵa qol jetkizýge múmkindik beredi.
Tarıhı eskertkish ótken dáýirdiń únsiz izi retinde ǵana ómir súre almaıdy. Onyń mádenıettiń bir bóligi bolyp qalýy úshin onyń aınalasynda zertteý, túsiný jáne qoǵammen sóılesý jalǵasýy kerek.
Dál sol kezde mura ejelgi zattardyń qozǵalmaıtyn jınaǵy bolýdy toqtatady. Bul el týraly tiri bilimge aınalady-onyń ótkenin túsinýge, mádenı dástúrlerdiń tereńdigin kórýge jáne bolashaqpen sanaly túrde baılanys ornatýǵa kómektesetin bilim.
