Konfesıaaralyq kelisim týraly aıtqanda, terorızmge, dinı ekstremızmge nemese senimge negizdelgen qaqtyǵystarǵa qatysty máseleler jıi eske túsedi. Alaıda dintanýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor Asylbek İzbaıyrov búgingi tańda basty syn-qaterler ózgerdi dep esepteıdi. Bul endi qaýip-qaterdiń aldyn alý týraly emes, óziniń dinı jáne mádenı biregeıligin, ulttyq dástúrlerge degen kózqarasyn jáne qazirgi qoǵamdaǵy dinniń ornyn tabý týraly sóz etti.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap Qazaqstan túrli etnostardyń, Mádenıetter men dinderdiń ókilderi ómir súretin kópultty jáne kópkonfessıaly memleket retinde damydy. Búginde munda 130-dan astam etnos ókilderi turady, 18 konfesıa jumys isteıdi jáne tórt myńnan astam dinı birlestikter tirkelgen. Olardyń kópshiligi ıslamǵa jatady, alaıda pravoslavıelik, katolıktik, protestanttyq jáne basqa da dinı uıymdar musylman qaýymdastyqtarymen birge jumys isteıdi.
Búgingi tańda búkil elde 3807 ǵıbadat oryndary bar, olardyń arasynda meshitter, pravoslavıe jáne katolık shirkeýleri, protestanttyq ǵıbadat úıleri, sondaı-aq basqa konfesıalardyń nysandary bar.
Mundaı ártúrliliktiń ózi erekshe emes. Ár túrli dinderdiń ókilderi bir-birimen Eleýli qaqtyǵystarǵa túspeı, óz senimderin erkin ustaı alatyn jaǵdaılar jasaý áldeqaıda qıyn, al memleket zaıyrly sıpatty saqtaıdy. Dál osy qaǵıdattardyń, memlekettik ınstıtýttar men qoǵamdyq tájirıbelerdiń jıyntyǵy konfesıaaralyq kelisimniń qazaqstandyq modeli dep ataldy.
Bul model birtindep damydy. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin eldegi dinı ómir belsendi túrde jandana bastady, sonymen birge ártúrli aǵymdar men sheteldik mısıalarǵa jol ashty. Memleket aldynda dinı senim bostandyǵyn qamtamasyz etý ǵana emes, sonymen birge qoǵamdyq turaqtylyqty saqtaý mindeti turdy. Ýaqyt óte kele buǵan yqpal etetin ınstıtýttar paıda boldy. Atap aıtqanda, Qazaqstan halqy Assambleıasy, álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń Kongresi, dinı birlestikterdiń qyzmetin retteıtin zańnamalyq tetikter, sondaı-aq memleket pen konfesıalar arasyndaǵy turaqty dıalog.
Dintanýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor Asylbek İzbaırovtyń aıtýynsha, uzaq ýaqyt boıy konfesıaaralyq model turaqtylyǵynyń basty kórsetkishi qoǵamdyq turaqtylyq bolyp sanaldy.
"Kópkonfessıaly jáne kópultty qoǵam jaǵdaıynda biz ártúrli etnıkalyq jáne konfesıalyq toptar arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaı aldyq. Atap aıtqanda, Qazaqstan halqy Assambleıasy quryldy. Elimizde túrli din ókilderi úshin jaǵdaı jasalǵan: pravoslavıelik jáne katolıktik hramdar, meshitter, sınagogalar jumys isteıdi", - dep atap ótti sarapshy.
Onyń aıtýynsha, mundaı baǵalaýdyń taǵy bir dáleli qaýipsizdik jaǵdaıy boldy. 1990-shy jyldardyń aıaǵy men 2000-shy jyldardyń basynda óńirdiń keıbir memleketteri terorıstik shabýyldar men ekstremıstik belsendiliktiń ósýimen betpe-bet kelgenshe, Qazaqstan mundaı silkinisterden aýlaq bola aldy. Táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy alǵashqy terorıstik aktiler, sondaı-aq 2016 jyly Aqtóbede shabýyl bolǵan 2011 jylǵy oqıǵalar erekshe boldy. Osy oqıǵalardan keıin memleket ekstremızmge qarsy sharalardy edáýir kúsheıtti jáne qaýipsizdikti qamtamasyz etý tásilderin qaıta qarady.
Sonymen birge, sarapshy shabýyldardyń bolmaýy eshqashan jaǵdaıdy baǵalaýdyń jalǵyz krıterııi bolmaǵanyn atap kórsetedi.
"Halyqaralyq ortalyqtar modeldi terorızm men ekstremızm kórinisteriniń bolmaýy, sondaı-aq halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymdarynyń qýdalaý týraly rezonanstyq sot prosesteri men shaǵymdarynyń bolmaýy boıynsha baǵalaıdy. Bizde bul faktorlar az boldy, sondyqtan 2011 jylǵa deıin Qazaqstandyq modeldi úlgili modelderdiń biri dep ataýǵa bolady", — dep túsindirdi Asylbek İzbaıyrov.
Mundaı baǵalaýdy qazirgi zamanǵy halyqaralyq zertteýler de rastaıdy. Osylaısha, global Terrorism Index-tiń 2026 jylǵa sáıkes, Qazaqstan terorıstik qaýiptiń eń tómen deńgeıi bar memleketter tobyna kirdi. Eldiń ındeksi 0,000 boldy, al zertteý avtorlary sońǵy jyldary respýblıkada eleýli terorıstik shabýyldar tirkelmegenin atap ótti. Basqasha aıtqanda, eger qaýipsizdik týraly aıtatyn bolsaq, Qazaqstan óńirdegi eń turaqty elderdiń biri bolyp qala beredi.
Alaıda, sarapshynyń pikirinshe, búginde bul kórsetkishter konfesıaaralyq kelisimniń qandaı kúıde ekenin túsiný úshin jetkiliksiz. Eger buryn basty synaq terorızm men dinı ekstremızm bolsa, qazir qoǵam qylmystardyń sanymen nemese kúshtik vedomstvolardyń statısıkasymen ólshenbeıtin áldeqaıda kúrdeli prosesterge tap bolady.
Dintanýshynyń aıtýynsha, búgingi tańda eń qyzý pikirtalastar qaýipsizdik máselelerine emes, dinniń, ulttyq mádenıettiń jáne zaıyrly memlekettiń araqatynasy qandaı bolýy kerek. Sonymen qatar, bul talqylaýlardyń edáýir bóligi Internetke kóshti, onda paıdalanýshylar dástúrlerdiń róli, belgili bir mádenı tájirıbelerdiń ruqsat etilýi jáne qazirgi qazaqstandyq ıslamnyń qandaı bolýy kerektigi týraly kóbirek daýlasýda.
"Bizdiń elimizde terorıstik qaýiptiń tómen deńgeıi saqtalýda. Osylaısha, memleket aýmaǵynda on jyldan astam ýaqyt boıy terrorlyq shabýyldar bolǵan joq. Biraq kúndelikti ómirde biz keıde qıyn faktorlarǵa tap bolamyz. Ásirese Internette qorlaý, zaıyrly memlekettiń róli týraly daýlar jáne jeke basyna qatysty pikirtalastar túrinde", - dedi dintanýshy.
Onyń pikirinshe, mundaı daýlar bizdiń qoǵamda bolyp jatqan tereń prosesti kórsetedi. Turaqtylyqty qamtamasyz etý jáne radıkalızmge qarsy turý basty basymdyq bolǵan ondaǵan jyldardan keıin kóptegen adamdar dinı qundylyqtar men ulttyq mádenıettiń araqatynasy qandaı bolýy kerek dep oılaıdy.
Sondyqtan Naýryz, ulttyq mýzyka jáne dástúrli mádenıettiń basqa da elementteri mezgil-mezgil qoǵamdyq pikirtalastardyń taqyrybyna aınalady. Eń kóp talqylanatyn taqyryptardyń keıbiri oqý jyly bastalmaı turyp, mektepterde dinı kıim kıý máselesi qaıta kóterilgen kezde únemi týyndaıdy. Áleýmettik jelilerde de birdeı rezonanstyq daýlar órbidi. Máselen, osy jyldyń sáýir aıynda dombyrany "haram"dep ataǵan Aqtóbeniń málimdemesi keńinen talqylandy.
Sarapshy dindarlardyń bir bóligi basqa elderde jáne mádenı jaǵdaılarda qalyptasqan dinı normalardy qazaqstandyq topyraqqa kóshirýge tyrysady, sonyń saldarynan qazaqstandyqtar úshin úırenshikti dástúrler qoǵamdyq daýlardyń nysanasyna aınalady dep túsindiredi. Onyń paıymdaýynsha, Memleket Basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ustanymyn atap ótý óte mańyzdy, ol qazaqtyń biregeıliginiń eki negizi bar — qazaq dástúrleri men Islam dini. Dindi ulttyq biregeılikten alyp tastaý durys emes jáne múmkin emes, qazaq dástúrleri men ıslamdy qarama — qarsy qoıý sıaqty, bul óreskel qatelik pen arandatýshylyq.
"Hanafı mazhabynyń dástúrli ıslamy men qazaqtar mádenıeti arasynda tereń maǵynalar deńgeıinde qaıshylyqtar joq. Islam aqsaqaldardy qurmetteýge, ata-babalardy qurmetteýge jáne dala mádenıetiniń erekshelikterine sińire otyryp, jergilikti topyraqqa úılesimdi túrde jatty", - dep atap ótti ol.
Sonymen birge qoǵamda óziniń tarıhı tamyryna degen qyzyǵýshylyq artyp keledi. Asylbek İzbaıyrovtyń aıtýynsha, muny keıbir basqarylatyn syrtqy ıdeologıalyq qurylymdar paıdalanady. Bir mysal, sarapshy neotengrıanızmniń jalpy ataýymen biriktiretin ártúrli toptardyń paıda bolýyn ataıdy.
"Olardyń ıdeologıasy mozaıkalyq jáne ekiushty, óıtkeni keıbir kórinisterde ol destrýktıvti bolýy múmkin. Onyń jaqtastary túrki halyqtarynyń ejelgi nanymdaryn ulttyq muranyń mańyzdy bóligi retinde ǵana emes, sonymen qatar ulttyq jáne dinı quramdas bólikterge qarsy turý úshin qazaqtardyń mádenı biregeıligi ıdeıasyn pedaldaıdy. Bul tásil ıdeologıalyq maǵynada qaýipti, óıtkeni ol jas urpaqtyń sanasyna alaýyzdyq tuqymyn sebedi. Nátıjesinde el halqynyń ártúrli toptarynyń ókilderi arasyndaǵy pikirtalas birtindep dinnen asyp túsedi jáne tarıhı este saqtaý, ulttyq biregeılik jáne eldiń mádenı damýy máselelerin qozǵaıdy", — dep túsindirdi ol.
Dintanýshynyń aıtýynsha, búginde Qazaqstanda dinniń qoǵamdaǵy orny qandaı bolý kerektigi týraly óz kózqarasyn qalyptastyrý kezeńin bastan ótkerýde. Bul úderis, sarapshynyń pikirinshe, ulttyq mádenıetti saqtaýǵa umtylatyn, zaıyrly memleket qaǵıdattaryn ustanatyn jáne jahandyq álemge ashyq bolyp qalatyn kez kelgen memleket úshin sózsiz.
Sondyqtan sarapshy konfesıaaralyq kelisimdi tek zańdarmen nemese memlekettik baǵdarlamalarmen saqtaý múmkin emes dep sanaıdy.
"Qoǵam keıbir maǵynalardy qabyldaıdy, keıbireýleri qabyldamaıdy. Sondyqtan qundylyqtar joǵarydan otyrǵyzylǵan kezde biz modelden alystaýymyz kerek. Olar tabıǵı túrde qoǵamnyń ózinen ósýi kerek", — deıdi sarapshy.
Onyń pikirinshe, memlekettiń mindeti - "joǵarydan" qoǵamdyq qundylyqtardy qalyptastyrý emes, azamattarmen rezonans týdyratyn bastamalar men ıdeıalardy qoldaý. Tek osy jaǵdaıda ǵana el úshin jaýapkershilik sezimi abstraktili bolýdy toqtatady jáne ár adamnyń jeke tańdaýynyń bir bóligine aınalady.
Saıyp kelgende, bul, sarapshynyń pikirinshe, qazaqstandyq model bolashaqta óziniń turaqtylyǵyn saqtaı alatynyn anyqtaıdy. Eger buryn onyń tıimdiligi, eń aldymen, terorıstik qaterler men dinı qaqtyǵystardyń bolmaýymen ólshenetin bolsa, búgingi tańda basty synaq-ondaǵan jyldar boıy Qazaqstannyń aıryqsha belgileriniń biri bolyp kelgen mádenı jáne dinı ártúrlilikke degen qurmetin joǵaltpaı, qoǵamnyń ózindik biregeıligi týraly kúrdeli áńgime júrgizý qabileti.
Dintanýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor Asylbek İzbaırovtyń aıtýynsha, jalpyulttyq biregeılikti qalyptastyrý qajettiligi qazirgi zamanǵy qoǵamdyq suranystardan týyndap otyr. Olardyń ishindegi eń bastysy-memlekettiń ornyqtylyǵy men beıbit damýyn saqtaý, sondaı-aq elde tolyqqandy saıası ultty qalyptastyrýǵa kómektesetin qaǵıdattardy ázirleý.
