Ғалым ба, әлде тыңшы ма? Қазақстанда өзбекстандық Икболжон Карабоев 10 жылға сотталды

    Феруза Мәдениет
    Ғалым ба, әлде тыңшы ма? Қазақстанда өзбекстандық Икболжон Карабоев 10 жылға сотталды автор

    Қазақстанда Өзбекстан азаматы, халықаралық қатынастар саласының зерттеушісі Икболжон Карабоев тыңшылық жасады деген айыппен 10 жылға бас бостандығынан айырылды. 46 жастағы ғалым бұған дейін Астанадағы Maqsut Narikbayev University-де (бұрынғы ҚазМЗУ) дәріс оқыған. Сот процесі жабық өткен. Ал оның отбасы үкім туралы ресми органдардан емес, өз дереккөздері арқылы білген. Қазір туыстары істі қайта қарауды талап етіп отыр.

    Бұл оқиға қоғам назарын аударғанымен, істің ең маңызды тұстарының бірі әзірге жауапсыз қалып отыр: ғалым нақты қандай мәліметті жинады немесе шетелдік тарапқа берді деп айыпталғаны жарияланған жоқ.

    Икболжон Карабоев 2026 жылғы 3 шілдеде Астанада ұсталған. Туыстарының айтуынша, сол күні азаматтық киімдегі бірнеше адам ғалымның үйіне келіп, тінту жүргізгеннен кейін оны алып кеткен. Ұсталғаны туралы ақпарат тамыз айының соңында ғана жария болды.

    «Азаттық» басылымының жазуынша, туыстары құқық қорғау органдары өкілдерінің Карабоев Өзбекстан елшілігінің қызметкеріне ақпарат бергені туралы айтқанын жеткізген. Алайда бұл мәлімет әзірге ресми түрде жарияланған айыптау қорытындысымен немесе сот құжаттарымен расталған жоқ.

    Кейін ғалымға Қазақстан Қылмыстық кодексінің 176-бабы – «Тыңшылық» бойынша айып тағылғаны белгілі болды. Бұл бап шетелдік азаматтың мемлекеттік құпияларды шетелдік мемлекетке немесе ұйымға беру, жинау, иемдену не сақтау әрекеттері үшін, сондай-ақ шетелдік барлаудың тапсырмасымен ұлттық мүддеге зиян келтіруі мүмкін өзге мәліметтерді жинағаны үшін жауапкершілік қарастырады. Аталған бап бойынша 10 жылдан 15 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделген.

    Карабоевтың кәсіби қызметіне қатысты деректер істің қоғамдық қызығушылық тудыруына себеп болып отыр. Ол халықаралық қатынастар, аймақтық интеграция, геоэкономика және Орталық Азияның стратегиялық ресурстары мәселелерін зерттеген.

    Ғалым Әндіжан қаласында дүниеге келген. Өзбекстандағы Әлемдік экономика және дипломатия университетін тәмамдап, Францияның Монпелье университетінде халықаралық және еуропалық құқық бойынша магистр дәрежелерін алған. Кейін Тулуза университетінде халықаралық жария құқық бойынша докторлық дәрежесін қорғаған. Ол сондай-ақ БҰҰ университетінің Аймақтық интеграцияны салыстырмалы зерттеу институтымен (UNU-CRIS) ғылыми байланыста болған.

    BBC-дің өзбек қызметінің мәліметінше, Карабоевтың 2026 жылғы сәуірде әзірлеген, бірақ әлі жарияланбаған соңғы ғылыми жұмысы Қазақстан мен Өзбекстандағы стратегиялық маңызы бар минералдарға қатысты құқықтық, саяси және стратегиялық ұстанымдарды салыстыруға арналған.

    Зерттеуде Қазақстанға қатысты тоғыз, Өзбекстанға қатысты сегіз және халықаралық деңгейдегі үш құжат қарастырылған. Ғалымның әріптесі зерттеуде пайдаланылған ақпарат ашық дереккөздерден алынғанын айтқан. Алайда бұл пікір ғылыми жұмыстың мазмұнындағы барлық мәліметтің құқықтық мәртебесін немесе тергеу нұсқасын өздігінен жоққа шығармайды.

    Сондықтан ғылыми зерттеудің тақырыбын тыңшылық әрекетінің дәлелі ретінде көрсетуге де, оны істің толық ақталуы деп қабылдауға да негіз жоқ. Тергеу мен сотта қандай нақты материалдар қаралғаны әзірге қоғамға белгісіз.

    Карабоевтың ұсталғаны туралы ақпарат тарағаннан кейін Қазақстанның Ұлттық қауіпсіздік комитетіне БАҚ өкілдері сауал жолдаған. 2026 жылғы 3 қыркүйекте комитет істің мән-жайын ашып айтудан бас тартты. Ведомство Қазақстан Қылмыстық-процестік кодексінің 201-бабына сәйкес сотқа дейінгі тергеу материалдары жария етілмейтінін мәлімдеді. Сонымен қатар Өзбекстан тарапы дипломатиялық арналар арқылы ресми түрде хабардар етілгенін растады.

    Алайда сол кезде ҰҚК Карабоевтың нақты қандай әрекеті үшін күдікке ілінгенін, қандай ақпаратты жинағанын және оның кімнің мүддесіне әрекет етті деп танылғанын түсіндірмеді. Енді сот үкімі туралы ақпарат жарияланғанымен, бұл сұрақтарға қатысты ресми түсініктеме әлі жоқ.

    «Азаттық радиосы» 19 қарашада жариялаған материалында Карабоевтың туыстары сот процесінің жабық өткенін хабарлаған. Олардың айтуынша, отбасы үкімнің шыққаны туралы соттан немесе мемлекеттік органдардан ресми хабарлама алмаған. Бұл ақпаратты жеке дереккөздері арқылы білген.

    Туыстарының мәлімдеуінше, олар осы уақытқа дейін тергеу материалдарымен және сотта ұсынылған дәлелдермен таныса алмаған. Сондай-ақ ғалымның қай мемлекеттің пайдасына тыңшылық жасады деп айыпталғаны туралы нақты ақпарат берілмеген.

    Отбасы Қазақстан Президентіне, Бас прокуратураға, Ұлттық қауіпсіздік комитетіне, Адам құқықтары жөніндегі уәкілге және құқық қорғау ұйымдарына өтініш жолдаған. Алайда туыстарының сөзінше, олардың сұрақтарына нақты жауап берілмеген.

    Карабоевтың жақындары сот шешіміне апелляциялық шағым түсіріп, істі қайта қарауды көздеп отыр. Олар ғалымды толық ақтауды, тергеу материалдарымен танысуға мүмкіндік беруді және оның еңбек құқықтары мен кәсіби беделін қалпына келтіруді талап етеді.

    Туыстарының айтуынша, ғалымның үш кәмелетке толмаған баласы бар. Ұсталғаннан кейін отбасымен байланысу мүмкіндігі де шектелген. Балаларына әкесімен бейнебайланыс арқылы қысқа уақыт сөйлесуге ғана рұқсат берілген.

    Карабоевтың ісі Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы дипломатиялық қатынастар тұрғысынан да назар аударуға тұрарлық. Қазақстан мен Өзбекстан Орталық Азиядағы негізгі әріптес мемлекеттердің қатарына жатады. Екі ел арасында сауда-экономикалық байланыстар, шекаралық ынтымақтастық, су-энергетика мәселелері және аймақтық қауіпсіздік бағыттарында бірлескен жобалар жүзеге асып келеді.

    Дегенмен бір азаматқа қатысты қылмыстық істі екі мемлекеттің қарым-қатынасына тікелей байланыстыруға әзірге негіз жоқ. Қазақстан тарапы Өзбекстанға дипломатиялық арналар арқылы хабар берілгенін растағанымен, Ташкенттің сот үкіміне қатысты ресми ұстанымы жарияланбады.

    Бұл оқиғада екі түрлі мәселе қатар тұр. Біріншісі – мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігін қорғау және тыңшылық әрекеттері үшін заң алдында жауапкершілік белгілеу. Екіншісі – айыпталған адамның құқықтарын сақтау, сот процесінің заңдылығы мен әділдігіне қатысты сұрақтарға жауап беру.

    Мемлекеттік құпияға қатысты істердің жабық қаралуы заңнамада көзделген. Бірақ бұл қоғам үшін маңызды сұрақтардың бәрі жауапсыз қалуы керек дегенді білдірмейді. Әсіресе сот үкімі туралы ақпарат отбасының өз дереккөздері арқылы ғана тараса, ресми органдардың түсіндіру жұмысына деген қажеттілік арта түседі.

    Икболжон Карабоевтың ісіне қатысты әзірге бірнеше маңызды мәселе ашық күйінде қалып отыр. Ғалым нақты қандай мәліметтерді жинады немесе шетелдік тарапқа берді деп айыпталды? Тергеу оның әрекеттерінен ұлттық қауіпсіздікке төнген қандай қатерді анықтады? Айыптау тарапы сотта қандай дәлелдер ұсынды? Қорғау тарапы апелляциялық шағым түсіргеннен кейін іс қайта қарала ма?

    Қазір белгілісі – 46 жастағы өзбекстандық ғалым 10 жылға сотталған. Ал істің нақты мазмұны, айыптаудың дәлелдік базасы және соттың шешім қабылдау уәждері жарияланған жоқ.

    Сондықтан бұл оқиғаға қатысты түпкілікті баға беру үшін ресми сот құжаттары мен мемлекеттік органдардың түсініктемесі қажет. Ұлттық қауіпсіздік мәселесі де, азаматтың әділ сотқа құқығы да бірдей маңызды.

    Қатысты тегтер :

    Қатысты Мақалалар