Munaı baǵasynyń túsýi men ulttyq valútanyń qunsyzdanýy tek qana Reseıge tónip turǵan qater emes, odan da basqa postkeńestik memleketter úshin de qaıǵyly jaǵdaı. Onyń ishinde ekonomıkasy shıkizat eksportyna baılanǵan Qazaqstan da bar. 2017 jyly Qazaqstannyń jaǵdaıy ýshyǵa tústi. Bul týraly Qamshy aqparattyq agenttigi sheteldik BAQ-qa silteme jasap habarlaıdy.
Ótken jylǵy sátsizdik
Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq qıyndyqtar 2015 jyly bastaldy. Memlekettiń Jalpy ishki ónimi 16,7 %-ǵa tómendegen kezde bastaldy. Al 2016 jyly JİÓ taǵy quldyrady. Naqty aıtsaq, 184,4 mlrd dollardan 135 mldr dollarǵa deıin tómendedi.
Mundaı arzandaý álemdik shıkizat baǵasynyń onyń ishinde kómir men metal, kómirtegi sekildi eń kóp eksportalatyn ónimdermen baılanysty. Ásirese alys sheteldermen saýda baılanysy birshama zardap shekti. Mıneraldy shıkizattar men enegetıkalyq-janarmaı taýarlarynyń atalǵan memleketterge eksporttalýy 70% jetkizilimdi alady.
2016 jylǵy ishki saýdanyń qorytyndysy boıynsha aınalymnyń kólemi 61,95 mlrd dollardy qurady, ótken jylmen salystyrǵanda 19%-ǵa azaıǵan. Sonymen qatar eksport 20%-ǵa túsip, 36,8 mlrd dollarǵa jetse, ımport 17,6%-ǵa túsip, 25,18 mlrd dollarǵa jetti.
Qara altynnyń baǵasy álemdik arenada túsýine baılanysty munaıdyń eksporttalýy 26,5%-ǵa tústi. Hımıalyq sala da 19,2% joǵaltyp, 1,91 mlrd dollarǵa jetti, al metalýrgıa 0,4%-dan 5,148 mlrd dollarǵa deıin eksporttaýdy qysqartty.
Aýylsharýashlyq salasy memlekettik qoldaýǵa qaramastan eksportta birshama qarjy joǵaltty: jetkizilim quny 5%-ǵa tómendep, 1,106 mlrd dollardy qurady.
Jańa jylǵa jańa talpynyspen
Munaı baǵasynyń ornyǵýy jáne ulttyq valútanyń qalpyna kelýi ishki saýdanyń damýyna jańa serpin berdi. Qazaq ónerkásibi jańa talpynyspen iske kiristi: metal qazbalaryny , munaıd , tabıǵı gaz 7,8%-ǵa ósti. Al óndirýshi óndiris salasy 6,5%-ǵa ósti.
Ulttyq banktiń málimeti boıynsha, memlekettiń ishki saýdasy qańtar men naýryz aılary arasynda 24,2%-ǵa artyp, 17 mlrd dollardy qurady. Al eksport 30%-ǵa artyp, 10,8 mlrd dollardy qurady. Al ımport 15,1%-ǵa artyp, 6 mlrd dollardy qurady.
Munaı men metal
Kómirtek baǵasynyń qymbattýy eksporttyń ósýine alyp keldi. Mıneraldy ónimderden túsetin paıda 37,8%-ǵa ósti, al munaıdy eksportaý barysynda paıda kólemi 35%-ǵa ósti.
Pozıtıvti dınamıkaǵa qaramastan sarapshylar bolashaqqa kúdikpen qaraýda. Munaı baǵasynyń qymbattaýynyń arqasynda muaıdan túsetin qarjy kólemi artty, biraq Qazaqstan byltyrǵy jylmen salystyrǵanda munaı óndirýden birshama artta qalyp tur. Shetelge 15,9 mln tonna shıki munaı satyldy, al bul sońǵy 6 jyl ishindegi eń tómengi kórsetkish.
Bul degenimiz munaıǵa degen suranystyń azaıyp bara jatqanynan habardar etedi. Onyń ishinde Qazaqstandaǵy munaıǵa degen suranystyń. Ásirese Qytaı, Japonıa, Ispanıa sekildi alpaýyt elder suranysty azaıtyp jatyr.
Aıta ketsek, jyl ótken saıyn Eýropadan Azıaǵa taýar eksporttaý qarqyndy damyp keledi. Basty satyp alýshy retinde Qytaı men Japonıa kóshti bastap tur. Qazaqstan Úndistan, Túrkıa, Ózbekstan arasynda naryqqa qarqyndy shyǵyp júren elderdiń kóshin bastap tur.
Qazaqstan kimmen kóbirek saýda baılanysyn júrgizýde?
Sońǵy úsh aıda Qazaqstan saýda baılanysyn birshama damytty. Sonymen qatar ózge elderdiń saýda aınalymynda saýda kólemin keńeıtti. Qazaqstannyń ónimderin satyp alýdan alǵashqy qatarda turǵan – Italıa. Eksport kólemi 2185,3 mln dollardy qurap otyr. Italıalyqtar Qazaqstannan shıki munaı, munaı ónimderin jáne qant alady. Basqa da Eýropa elderiniń kóńilinen shyǵyp jatyr. Eksport kólemi Vengrıadan 2,3ese, fransıadan 2,4 esege, Slovakıadan 2,7 esege ósken.
Al Qytaı Qazaqstannyń ónimderin satyp alýdan ekinshi orynda tur. Jalpy kólemi 1230,2 mln dollardy qurap otyr.
Aıta ketsek, Qazaqstan men Vetnam arasynda saýda baılanysy qarqyndy damyp keledi. Saýda kólemi 72,8 mln dollarǵa jetip otyr.
Al shetelderden ımporttalatyn óndiriske keler bolsaq, Qazaqstandyqtar shetelderden avtokólik pen túrli jabdyqtar satyp alady.
Aýdarǵan: Aıgerim TAÝBAI
