2026 жылдың басы халықаралық қатынастар тарихында жаңа әрі даулы кезеңнің басталғанын көрсетті. АҚШ-тың Венесуэла президенті Николас Мадуроны әскери операция арқылы ұстап, Нью-Йоркке жеткізуі әлемдік қауымдастықты дүр сілкіндірді. Бұл бір ғана қылмыстық іс емес, АҚШ-тың халықаралық құқықты айналып өтіп, күш қолдану арқылы саяси мақсатқа жетуіне дайын екенін көрсеткен оқиға ретінде қабылданды.

Осы оқиғадан кейін Вашингтонның болашақта қандай мемлекеттерге осындай қысым көрсетуі мүмкін деген сұрақ алдыңғы қатарға шықты. Ал дәл осы сәтте Дональд Трамптың Гренландияға қатысты мәлімдемелері Еуропадағы алаңдаушылықты бірнеше есе күшейтті.

Мадуро ісі: қауіпті прецедент

Николас Мадуроға АҚШ сотында есірткі трафигі, қарулы топтармен байланыс және халықаралық қылмыстық желілерге қатысы бар деген айыптар тағылды. Алайда халықаралық деңгейдегі негізгі дау айыптардың мазмұнында емес, мемлекет басшысын шетел аумағында әскери күшпен ұстап әкетуінде болды.

Бұл әрекет:

• мемлекет егемендігіне қол сұғу,

• мемлекет басшыларына берілетін иммунитетті жоққа шығару,

• БҰҰ Жарғысының негізгі қағидаларын елемеу
  ретінде бағаланды.

Көптеген елдер үшін бұл жағдай «ертең кімнің кезегі?» деген орынды үрей туғызды.

Еуропаның басты қорқынышы неде?

Мадуро ісінен кейін Еуропадағы негізгі алаңдаушылық — күш саясатының жаңа нормаға айналуы. Егер ірі державалар халықаралық құқықты елемей, әскери жолмен мәселе шешуді әдетке айналдырса:

• шағын және орта мемлекеттердің қауіпсіздігі әлсірейді,

• халықаралық келісімдерге деген сенім жоғалады,

• әлем қайтадан ықпал аймақтарына бөліну қаупіне тап болады.

Осы фон аясында Гренландия мәселесі қауіптің нақты символына айналды.

Гренландия: стратегиялық нысана ма, әлде егемен халық па?

Гренландия – халқы небәрі 57 мың адамнан тұратын, бірақ Арктикадағы ең маңызды геосаяси аймақтардың бірі. Ол:

• Солтүстік Атлантикадағы әскери бақылау нүктесі,

• сирек жер элементтеріне бай,

• Ресей мен Қытайдың Арктикадағы белсенділігіне қарсы стратегиялық тірек ретінде қарастырылады.

Дональд Трамп Гренландияны АҚШ-тың ұлттық және экономикалық қауіпсіздігі үшін «аса маңызды» деп атап, оны сатып алу идеясын ғана емес, әскери немесе экономикалық қысым қолдану мүмкіндігін де жоққа шығармады.

Дәл осы тұста Еуропаның реакциясы ерекше қатал болды.

Германия мен Францияның ашық қарсылығы

Германия канцлері Олаф Шольц:

«Шекаралардың мызғымастығы – халықаралық құқықтың негізгі қағидасы. Ол үлкен мемлекетке де, шағын елге де бірдей қолданылуы тиіс»
деп мәлімдеді.

Бұл сөз — АҚШ-қа бағытталған тікелей саяси ескерту болды.

Францияның сыртқы істер министрі Жан-Ноэль Барро одан да қатаң позиция ұстанды:

«Еуроодақ өз шекарасына шабуыл жасауға жол бермейді».

Франция үшін бұл мәселе тек Гренландияға қатысты емес. Париж Еуропаның стратегиялық автономиясы, яғни АҚШ-тан тәуелсіз қауіпсіздік саясатын қалыптастыру қажеттігін ашық айта бастады.

Дания мен НАТО факторы

Дания үкіметі Гренландияның сатылмайтынын және оның болашағын тек жергілікті халық шешетінін бірнеше рет растады. Копенгагеннің басты уәжі:

• АҚШ-тың күш қолдануы НАТО ішіндегі сенімді бұзады,

• одақтастар арасындағы теңдік принципін жояды,

• альянстың мәнін әлсіретеді.

Финляндия, Норвегия секілді елдер бұл мәселені НАТО шеңберінде ашық талқылау қажет екенін айтты. Ал бейресми деңгейде кейбір еуропалық дипломаттар «егер АҚШ одақтас елдің аумағына күш қолданса, НАТО кімге қарсы одақ?» деген сұрақты көтере бастады.

Ықтимал келесі нысаналар

Сарапшылардың пікірінше, АҚШ қысымы ең алдымен:

• санкцияларға бағынбай отырған,

• Ресей немесе Қытаймен тығыз байланыстағы,

• стратегиялық ресурстарға ие елдерге
  бағытталуы мүмкін.

Латын Америкасында — Куба мен Никарагуа, ал ғаламдық деңгейде — Арктика аймағы басты назарда.

Қорытынды

Николас Мадуроның ұсталып, АҚШ сотына жеткізілуі — жаңа геосаяси дәуірдің белгісі. Бұл дәуірде күш пен қауіпсіздік ұғымы халықаралық құқықтан жоғары қойыла бастағандай.

Гренландия төңірегіндегі дау — осы үрдістің ең айқын көрінісі. Бүгін бұл Арктикада байқалса, ертең басқа аймақтарда қайталануы әбден мүмкін.

Ал әлемдік қауымдастық үшін басты сұрақ өзгеріссіз қалып отыр:
халықаралық құқық сақтала ма, әлде оны күш саясаты алмастыра ма?