"Qazaq handyǵyna 550 jyl" shyǵarmashylyq báıgesine
2015 jyly bizdiń elimizdegi eleýli oqıǵalar aýqymdy túrde ótkiziletin erekshe jyl bolady. Osy oraıda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵy, Qazaqstan Konstıtýsıasynyń 20 jyldyǵy, sonymen qatar, Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy qamtylmaq. Atap aıtqanda, aldaǵy jyldaǵy úlken shara Qazaq handyǵy qurylýynyń 550 jyldyǵyna baılanysty bolady. Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı-Rashıdı» atty eńbegine súıene otyryp, búkil ǵalymdar bir tujyrymǵa keldi. Iaǵnı, osyǵan sáıkes, 1465 jyly Qazaq handyǵynyń alǵash qurylǵan kezi atap ótiledi.
Bıyl Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toılaý kún tártibine qoıylǵandyqtan, bul shara ıdeologıalyq turǵydabizdiń halqymyzǵa qajetti mereke. Óıtkeni, bul patrıottyq sezimdi qalyptastyratyn mereke bolǵaly otyr. Sondyqtan da, bul meıram búkil halyqtyń tarapynan, mamandar tarapynan qoldaýǵa ıe. Qazaq handyǵy HV ǵasyrda etnıkalyqmánde qurylǵan. HVİ ǵasyrdyń sońyna qaraı Orys ımperıasy birige bastap, birtutas memleketke aınala bastaǵan kezeńi Qazaq handyǵynyń dáýirleý kezeńimen tuspa-tus keldi. Eki memlekettiń de birigý prosesi bir ýaqytta aıaqtalyp, tarıh sahnasyna shyǵady. Alaıda, 3,5 ǵasyrdan keıin Qazaq handyǵy Reseı ımperıasynyń otaryna aınalǵany belgili. Búgingi tańda tarıhymyzǵa tereń boılap, memleketimizdiń birtutastyǵyn saqtap qalýymyz úshin Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn merekeleýmen qatar, ony halyq arasynda joǵary deńgeıde nasıhattaýymyz qajet.
Qazaq halqynyń qalyptasýynyń óz kezeńderi bar. Qazaq handyǵyna deıin qazaq jerinde kóptegen memlekettik qurylym men saıası júıeler bolǵan. Iaǵnı, qazaq jerindegi halyqtyń mentalıtetin, bolmysyn, dúnıetanymyn kóshpeli osy ómir qalyptastyrdy. Qazaq memlekettiginiń qurylýyna alyp kelgen ıdeıa qazaq jerinde saq dáýirinen beri jalǵasyp keldi. Qazaq halqynyń etnıkalyq qurylymy qarapaıym emes, tipten, asa kúrdeli. Jáne solardyń barlyǵy sol memleketti qalyptastyrǵan taıpalardyń ataýymen ataldy: Ǵunmemleketi, Úısin, Qańly memleketteri, Oǵyz memleketi, Túrik qaǵanaty, Túrgesh, Qımaq, Qarluq, Qarahan, t.b. Biz osy memleketterdiń etnıkalyq turǵyda ózara muragerligine basa nazar aýdarýymyz kerek. Sońǵy kezeń XIV-XV ǵasyrlarda ótti. Etnıkalyq úrdispen saıası úrdister bir-birine ózara áser etip, alǵa jyljytyp otyrdy da, Qazaq handyǵy quryldy. Jáne bulardyń barlyǵy Qazaqstandaǵy memlekettik tarıhynyń bir kórinisi, kezeńderi ǵana. Al, Qazaq handyǵynyń ereksheligi – «qazaq» degen taıpanyń emes, Qazaq halqynyń memleketi boldy. Iaǵnı, Qazaqhandyǵynyń quramyna engen taıpalardyń barlyǵynyń memleketi. Elbasynyń ózi «Ǵasyrlar toǵysynda» degeneńbeginde «Qazaq handyǵy búkil Ortalyq Azıadaǵy eń alǵashqy qurylǵan ulttyq sıpattaǵy memleket» dep óte durys aıtqan bolatyn. Qazirgi kúnde Qazaqstandy qurap otyrǵan qazaq etnosy – Qazaq handyǵynyń qurylýy men tarıh sahnasyna shyqty. Solardyń saıası qurylymy «Qazaq handyǵy» dep ataldy. Qazaq halqynyń memleketi HİH ǵasyrdyń birinshi shıregine deıin jetti.
Óz memleketimizdiń túpqazyǵy, ejelgi zamannan bastaý alǵan Qazaq handyǵy ekendigin maqtanysh etýimiz kerek. Árbir hannyń kezinde qazirgi Qazaqstan terıtorıasy qandaı boldy degen saýalǵa jaýap izdep, olar basqarǵan aımaqtardyń jekelegen etno-saıası kartasyn jasap, árbir hannyń bılik qurǵan kezeńindegi tarıh oqıǵalaryn naqtylap, qaıratkerlerdiń ózderiniń de tarıhı tulǵalaryn somdaı túsýimiz, keńinen jazýymyz kerek.
Qazaq handyǵynyń qalyptasýyna,bizdiń búgingi kúnge jetýimizge ár hannyńqosqan óz úlesi bar. Ábilqaıyr han Batysterrıtorıanyń saqtalýyna, Abylaıhan Shyǵys shekaranyń berik bolýynayqpal etti. Handardyń osy eńbekterinjas urpaqqa jetkizýimiz kerek. Tarıhı oqıǵalardy, mereıtoılardy toılaý ótemańyzdy. Sebebi, tarıhı sananyń, ulttyqsananyń qalyptasýyna mundaı merekelerdiń áseri úlken.
Qazaq handyǵynyń memlekettik qurylymy, handardyń bıligi týraly kóp máseleni aıtýǵa bolady. Sonyń ishinde, soǵys ónerine toqtalyp ketkim kelip otyr. Abylaı hannyń soǵysý ádisteri, Jáńgirhannyń Orbulaq shaıqasyndaǵy jeńisi, Táýekel hannyń Samarqan men Buqarany jaýlap alyp, Tashkentti eki júz jylǵa Qazaq handyǵynyń quramyna qosyp berýi – myqty áskerdiń kúshimen jetken jeńister. Osy handardy erlikterin dáriptep, olardyń jetistikterin maqtan aıtyp, jazýǵa bolady.
Jalpy alǵanda, Qazaq handyǵynyń úsh jarym ǵasyrlyq tarıhy bar. Kereı men Jánibek handar negizin qalap berse, onyń túpkilikti joıylǵan ýaqyty Orta júzde – 1822, Kishi júzde – 1824 jylǵa saı keledi. Bókeı Ordasynda handyq 1845 jyly joıyldy. Ýálı han Orta júzdiń, Sherǵazy han, Bókeı handar Kishi júzdiń sońǵy handary. Keıin Qazaq handyǵyn qalpyna keltirýge Kenesary kúsh salyp, 1841 jyly han saılandy, biraq, 1847 jyly qaza tapty.
Búginde «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toılaý kerek pe?!» degen suraq qoıylsa, meniń oıymsha, árıne, óte qajet. Sebebi,«qazaq» uǵymynyń memlekettik deńgeıde tanylýyna 550 jyl tolǵanyn toılaýymyz urpaqtar sabaqtastyǵy men tarıhymyzdy tereńirek taný úshin kerek. Sonymen qatar, 550 jyldyq qarsańynda tarıhymyzdyń keıbir burmalanǵan tustaryn ashyp, ósipkele jatqan jas urpaqqa aqıqatyn jetkizýge múmkindik týdyrady. Táýelsizdik alǵan az ǵana ýaqyt ishinde tarıhymyzdy qaıta qarap, aqtańdaqtaryn túgeldeı ashyp úlgergen joqpyz. Babalarymyzdan qalǵan «Elýjylda – el jańa» degen qanatty sóz bar emes pe? Múmkin, bul jaǵdaı elý jyldan keıin sheshimin tapqan másele bolar dep oılaımyn.
Elbasy óz sózinde: «1465 jyly sultandar Kereı men Jánibek alǵash ret handyq quryp, bizdiń tarıhymyz qazaq memlekettiligin osy kezden bastaıdy. Múmkin, bul termın bizdiń qazirgi túsinigimizdegi, búgingi shekaramyzdaǵy búkil álemge tanymal jáne bedeldi bolǵanymyzdaı memleket bola almaǵan da shyǵar. Biraq, sol zamandaǵy basqa barlyq memleketter týraly da osylaı aıtýǵa bolady. Eń mańyzdysy, sol kezde memleketimizdiń negizi qalanǵandyǵy, al bizderdiń ata-babalar uly isterin jalǵastyrǵanymyz» degen edi.
Táýelsizdigimizge bıyl 23 jyl tolǵaly otyr. Egemen el atanǵaly beri qazaq handyǵynyń mereıtoıy alǵash ret atalyp ótpek. Sondyqtan da bul qazaq eli úshin tarıhta qalatyn eń mańyzdy mereke bolmaq. Keler jyldyń qyrkúıek aıyna josparlanǵan bul merekege baılanysty halyq arasynda «qazaq handyǵynyń kúni» atty jańa mereke belgilensin degen usynystar da aıtylyp jatyr.
Qazaqstandyq tarıh ǵylymynda bul tereń zerttelgen dúnıe. Dese de, qazirgi kúni zertteýshiler arasynda qazaq handyǵynyń qashan qurylǵandyǵy jóninde qarama-qaıshylyqty pikirler qalyptasyp otyrǵanyn aıtýmyz kerek. Tarıh betterin paraqtasaq, bul máseleni búge-shúgesine deıin zerttegen tarıhı shylarymyzdyń biri qazaq handyǵynyń qurylýy 1428 jyldan bastaý alady dep árige jiberse, endi biri 1445, 1456, 1465 jyldaryna qatysty san túrli dáıekterin usynǵan. Buǵan dálel retinde zertteýshi ǵalymdardyń deregine nazar aýdaryp kóreıik.
Táýelsizdik alǵannan keıin erekshe bir qyzyǵýshylyq týǵyzǵan másele, ol Qazaq handyǵynyń qurylýy men kúsheıýiniń máseleleri boldy. Bul máseleler boıynsha M.Ábýseıitova, T.Sultanov, Á.Hasenov, Z.Qınaıatuly, S.Joldasbaıuly, B.Káribaev sıaqty tarıhshylarymyz óz pikirleri men tujyrymdaryn jaryqqa shyǵardy. Al, jas zertteýshi G.Sábdenova Qazaq handyǵynyń tarıhnamasyn arnaıy zerttep osy máselege baılanysty kandıdattyq dısertasıa da qorǵady. 16 ǵasyr tarıhshysy Dýlatıdyń «Tarıh-ı Rashıdı» eńbeginde (Dýlatı M.H. Tarıh-ı Rashıdı. –Almaty: M.H.Dýlatı qoǵamdyq qory, 2003. -616 b) qazaq sultandarynyń alǵash bılik júrgizýiniń basy 1465-1466 jj. bastaldy degen deregine kóptegen tarıhshylar kúmánmen qaraıdy. Bul másele boıynsha T.Sultanov Qazaq handyǵy 1470-1471 j.j. quryldy degen pikirdi usyndy(Sultanov T.I. O pervom kazahskom gosýdarstve (K.525-letıý Kazahskogo hanstva) // Kýnstkamera. Etnografıcheskıe tetradı. SPb. 1995. – Vyp. 8-9. s.31-38). Sonymen qatar, Qazaq handyǵynyń qurylý merzimin N.Masanov kórsetken merzimnen de alysqa aparyldy. Mysaly, N.Myńjan handyqtyń qurylǵan jylyn qazaqtardyń Jetisýǵa qonys aýdarǵan jylymen sáıkestendirip 1456 jyl dep kórsetedi (Nyǵmet Myńjan. Qazaqtyń qysqasha tarıhy. – Almaty: Jalyn, 1994. – 400 b.). Á.Hasenov bolsa bul merzimdi 1445 jyldan, ıaǵnı Altyn Orda hany Ulyq Muhammedtiń qaıtys bolýynan bastaǵan jón deıdi (Hasenov Á. Qazaq tarıhynyń bes myń jyldyq baıany. – Almaty: Mektep, 1996. -296 b). Qazaq handyǵy Shý boıynda 1458 jyldan bastap quryldy degen pikirdi B.Káribaev usyndy. Bereket Baqytjanuly «Qazaq handyǵynyń qurylý tarıhy» atty doktorlyq dısertasıasynda (Almaty,2010), Qazaq handyǵynyń qalyptasýyn eki onjyldyqqa sozylǵan jáne birneshe kezeńderden turatyn edáýir sozylmaly proses retinde qarastyrdy jáne alǵashqy qazaq handary Kereı men Jánibek týraly keleli pikirler bildirdi.
S.Joldasbaıuly óziniń zertteýinde 1465-1466 jyldardy Qazaq handyǵynyń kúsheıe bastaǵan merzimi retinde qabyldaýdy usyndy. Qazaq handyǵynyń qurylǵan merzimin anyqtaýda osy máselemen kóp jyldan beri turaqty aınalysyp kele jatqan qazaqstandyq zertteýshi K.Pıshýlına eńbekteriniń orny bólek. Ol ǵylymı negizi berik tujyrymdar jasaı otyryp, Qazaq handyǵynyń qurylýyna baılanysty Muhammed Haıdar Dýlatı kórsetken 1465-1466 jyldardy tolyq maquldaıdy. Qazirde búkil álem moıyndap, aldaǵy damýyn qýatty 30 irgeli eldiń qatarynda boljap otyrǵan elimizdiń memleket bolyp qalyptasýy men alǵashqy handarymyz týraly tarıhı merekeni atap ótý týraly sheshimi óte mańyzdy.Bul táýelsizdigimizdiń irgesiniń beriktiginiń ǵana emes,ata-babalar amanatyna degen adaldyq pen qurmettiń belgisi, - deıdi L.Berdiǵojın.
Júzdegen jyldar men synaqtardan elimizge degen mahabbatymyzdy óshirmedik, elimizdi qalyptastyrdyq, táýelsizdikke ıe boldyq. Barlyǵymyz birigip egemen memleket qurdyq. Endigi maqsatymyz – ótken jetistikterimizdi saqtaı otyryp, jańa bıikterge jete otyryp, bolashaq urpaqtarymyzǵa baı jáne egemen elimizdi amanat etý. Bizdiń táýelsizdigimizge áli eki onjyldyq qana boldy. Óz jerińde ómir súrý jáne jumys isteý, óz taǵdyryńdy óziń anyqtaýdan artyq nárseniń joqtyǵyn mıllıondaǵan qazaqtardyń túsinýine osy qysqa tarıhı ýaqyttyń ózi jetkilikti boldy. Qazaqtardy tize búkkizip, baǵyndyrýdy, óz jerinen, atynan aıyrýdy kózdegender az bolǵan joq. Biraq olarǵa árqashan jol bermeı turǵan kúsh – erlikke, atamekenge degen sezimge jáne bostandyq jolynda qurbandyqqa toly qazaqtyq minez jatty. Otanymyzdyń táýelsizdigi jarıalanǵan kúnnen beri jıyrma jyl ótti. Búgin, táýelsizdigimizdiń baǵasyzdyǵyna kózimiz jete otyryp, halyqaralyq toǵysta ornalasqan Qazaqstan Respýblıkasynyń álemdegi eldermen qarym-qatynastarynyń damýyn baqylap otyrmyz. Súıikti otanymyz Qazaqstan – búgin halyqaralyq qoǵamdastyqtyń belsendi, tanymal, qurmetti múshesi. Bul joǵary mártebe ultyna laıyqty ár ulynan, sonymen qosa ár deńgeıdegi depýtattar men ákimderden, úkimet múshelerinen Otannyń búgini men erteńi úshin, súıikti Qazaqstanymyzdyń damýy úshin, sonymen qatar álemdik arenada onyń úniniń qatty shyǵýy úshin únemi kúsh jumsaýdy talap etedi. Otan úshin jaýapty bolýǵa árqaısymyz adal eńbektenip, jemisti kúsh jumsap, úlken jaýapkershilik pen myqty erikke, ulttyq namysqa, joǵary bilimdilikke, taza nıetke ıe bolýymyz qajet. Ár jyl saıyn respýblıka óndirgeniniń 80 paıyzyn eksporttaıdy, óıtkeni bári shıkizat. Barlyq tabylǵan tabys, menińshe, olıgarhtardyń qaltasyna, shetelge ketpeýi tıis, ol halyqqa eńbekaqy, áleýmettik ıgilik, otandyq ekonomıkaǵa ınvestısıa retinde qaıtýy kerek. Árqashan osylaı bolýǵa tıis. Osyndaı ekonomıka qurý bizdiń maqsatymyz. Búgingi jaǵdaılardaǵy Qazaqstanda biz odan ári halyq ıgiligi úshin aıanbaı eńbek etýge, mektepter men balabaqshalar jetispeýshiligin jáne azamattardyń turǵyn úı máselesin sheshýge, aýyldardy gazıfıkasıalaýǵa, ındýstrıaldy-ınnovasıalyq saıasatty iske asyrýǵa, qarapaıym azamattardy áleýmettik qorǵaýǵa, memleketimizdiń qorǵanys qabiletin nyǵaıtýǵa mindettimiz. Sonymen qosa, komýnıkasıalyq táýelsizdik jáne saýda qorǵanysyna, azyq túlik qaýipsizdigine jáne ekonomıkalyq ósimdi óndirýshi sala arqyly qamtamasyz etýge, halyqqa strategıalyq kásiporyndardy jáne paıdaly qazbalar ornyn qaıtarýǵa, zań shyǵarýshy organdardyń rolin kúsheıtýge baǵyttalǵan strategıalyq maqsattarǵa jaqyndaýymyz kerek. Ýaqyt talaby osyndaı. Aldymyzda sheshimin talap etetin maqsattar tur. Mysaly Qarjy salasyndaǵy máseleler osy: • Ulttyq valúta kýrsynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý; • Nesıelik qorlardy kóbirek tartý jáne osy negizde shaǵyn jáne orta kásipkerlikke, ásirese óndiristik kásiporynǵa salynatyn jalpy nesıe kólemin úlkeıtý; • Nesıelik uıymdardyń qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etý saıasatyn jalǵastyrý jáne onyń qyzmetin halyqtyń bos qarajattaryn tartý arqyly, bank qyzmetteri sapasyn jaqsartý arqyly, olardyń oryndalý tártibi arqyly keńeıtý. • Otandyq óndirýshi kásipkerlikke beriletin uzaq merzimdi nesıelerge klıentterdi tartý arqyly nesıe júıesin nyǵaıtý. Ekonomıkanyń naqty sektoryn, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaý maqsatymen Ulttyq bank jáne komersıalyq bankter osy baǵyttaǵy nesıelerdiń kólemi men sanyn kóbeıtýge, nesıelik qorlarǵa kóbirek klıent tartýǵa kerekti sharalar qoldanýǵa tıis. Osyǵan baılanysty, elde bankterdiń, basqa da nesıelik uıymdardyń sanyn kóbeıtý úshin jáne qyzmet sapasyn jaqsartý úshin barlyq sáıkes normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi qaıta qarap, olardyń qyzmetin jaqsartýǵa jaǵdaılar jasaý kerek. Sonymen qatar, alystaǵy aýdandarǵa mıkronesıeleýdi kóbeıtýge qosymsha sharalar qoldaný qajet. Qurmetti otandastarym! Osy uly jetistik pen baǵasyz ulttyq ıgiligimizdiń qasıetti, minsiz, jáne árqashan turaqty táýelsizdigin saqtaý - memlekettiń maqsaty jáne Qazaqstannyń ár sanaly jáne adal azamatynyń mısıasy. Táýelsizdik pen egemen memleketti, álemdi nyǵaıtýdy, turaqytlyq pen ulttyq birlikti, joǵary otanshyldyq sezimdi, rýhanı qyraǵylyqty, ulttyq namysty, ulttyq qundylqtar men memlekettik nyshandardy qorǵaý – naǵyz azamattyq qoǵam qurýǵa, myqty ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýǵa, strategıalyq josparlar men maqsattardyń iske asýyna bizdi tolyqtaı baǵyttaıdy. Táýelsizdik pen onyń jetistikterin nyǵaıtý bizdi halyqtyń tarıhı sanasyn, etıkalyq jáne mádenı qundylyqtaryn qalpyna keltirý men tildiń, ádebıettiń, ǵylymnyń, mádenıettiń, aǵartý men bilim berýdiń damýyna kóp kúsh salýǵa ıtermeleıdi. Ulttyq sananyń qalyptasý úrdisin kúsheıtýdegi, órkenıetti azamattyq qoǵam negizderin kúsheıtýdegi tarıhymyzdyń taǵdyrly kezeńinde eń qýatty jemisti qural – qazaq halqynyń uly babalarynyń murasyna nazar salý. Sondyqtan, ejelgi, baı, dana jáne aqyndyq tilge degen memlekettik jáne búkilhalyqtyq qamqorlyq – árqaısymyz úshin asyl paryz.
Almaz Ádilhanov
