Esterińizde bolsa, 8- shilde kúni «Qamshy» portalynda «Qazaqstan reseıge Balqash torabyn beredi» atty maqala jaryq kórgen bolatyn. Onda QR Parlamenti otyrysynda osyǵan deıin Qazaqstan tarapynan Reseı Federasıasyna jalǵa berilip kelgen «Balqash toraby» polıgony qujattaryn qaıta rettep, jalǵa berý merzimin sozý máseleleri talqylynap jatqandyǵy týraly aıtylǵan. Reseı Qazaqstannyń eń basty strategıalyq áriptesi, 2011 jyldan beri Reseıdiń bastamasymen Kedendik odaqqa múshemiz. Soltústiktegi kórshimizdiń talaı jyldar ústemdik etkenine ábden úırenip te alǵanbyz. Olardyń birde-bir ótinishterin jerde qaldyrǵan emespiz. Eń ókinishtisi, ıadrolyq qarýdan bas tartqanymyzǵa 25 jyl boldy dep bórkimizdi aspanǵa atqanymyzben, orys zymyrandarynan, synaqtardan áli kúnge kóz ashpaı kele jatsaq ta «qyńq» demeımiz.
Dál búgingi tańda Qazaqstanda Reseıdiń 7 polıgony bar. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin AQSH-pen jarysyp qarýlanýdy maqsat etken KSRO 1950 jyldardan bastap áskerı polıgondaryn qaptatyp asha bastaǵan.
Bir tańqalarlyǵy, Reseıdiń osy áskerı polıgondarynyń basym bóligin Qazaqstan aýmaǵynda ashýy. Qazaqtyń keń dalasy – Reseıdiń úlken polıgon alańyna aınalǵan jáne aınalyp otyr. Árıne, 1992 jyldan keıin qazaq dalasyndaǵy polıgondardyń aýmaǵy ájeptáýir azaıdy. Degenmen, áli kúnge deıin Qazaqstannyń 11 mıllıon sharshy gektary Reseıdiń áskerı polıgondary úshin jalǵa beriledi. Polıgondar elimizdiń batysynan bastap, shyǵysyna deıin sozylyp jatyr. Ásirese, halyq az shoǵyrlanǵan Batys óńirinde polıgondardyń kóbi ornalasqan. Aldyńǵy jyly bir ǵana «Taısoǵan» polıgonyn jabý týraly sheshim shyqty. Máz boldyq. Bireýi bolsa da jabylady dep. Endi mine kelisim merzimi aıaqtalǵan «Balqash torabyn» birjolata jabýdyń ornyna bizdiń depýtattar onyń merzimin sozýdy kózdep otyrǵandyǵy kúdik týdyrady. Sonda bular kimderdiń múddesi úshin qyzmet etýde? Qazaqstannyń jerin ózgege berip qoıǵannan ne utamyz?
Rasýl Jumaly, saıasatker:
Ashyǵyn aıtar bolsaq, buǵan deıin de Qazaqstannyń polıgondaryn Reseıge jáne ózge memleketterge jalǵa berý týraly kelisimder bolǵan ǵoı. Áńgime bolyp otyrǵany sol kelisimderdi merzimin uzartý, jańa merzimge sozý máselesi. Negizi bul Keńes zamanynan beri qozǵalyp kele jatqan másele. Kezinde 90-jyldary Semeı polıgonyn japqanda, sonymen toqmeıilsip, masattanyp júrdik. Al sol kezde Qazaqstannyń aýmaǵynda sondaı 8 nysan, qosymsha 6 áskerı baza boldy. Shyn mánisinde sonyń bireýi ǵana jabyldy. Semeı atom polıgony. Jabylǵannyń ózinde bizdiń múddemiz esh esepke alynǵan joq. Al ol jerlerde qanshama jarylystar boldy, tabıǵatqa aıtarlyqtaı zıan keltirdi, jergilikti adamdardyń densaýlyǵyna da áser etti. Al munyń zardaptaryn joıýǵa Reseıden de AQSH-tan da ótemaqy tólenbedi. Bul problemalar áli kúnge deıin sol qalpynda qalyp otyr. Saldarynan Qazaqstannyń tutastaı bir aýmaǵy dertke ushyrap otyr. Endi qarańyz, Táýelsizdik alǵanymyzǵa 24 jyldan assa da, álgi nysandar saqtalyp otyr. Tek aldyńǵy jyly Taısoıǵan polıgonyn jabý týraly sheshim qabyldanǵan. Al jańaǵy polıgon aýmaqtarynda ne bolyp jatqany (saıası turǵydan, jergilikti halyqtyń turmysy turǵysynan) bılik ókilderi men quzyrly organdardan ózge qarapaıym halyqqa belgisiz, jumbaq bolyp qalýda. Muny qoǵam belsendileri aıtyp-aıtyp aýzymyz talarlyq boldy. Bizden zymyrandary ushady. Baıqońyrdyń geptıli óz aldyna bólek taqyryp. Mysaly, batystan ushqan zymyran Balqash mańyna kelip qulaıdy. Bul Qazaqstanǵa qarsy qoldanyp otyrǵan qarýdyń bir túri ǵana. Anaý kıikterdiń, balyqtardyń qyrylyp qalýynyń báriniń túıini osyǵan kelip tireledi. Al sol aımaqtardaǵy halyqtyń Reseılik standarttar boıynsha ómir súrýi, olardyń áleýmettik qamtylýy, óz tilinde bilim alýy bar, jumysqa ornalasý máseleleri, qarjylyq dúnıeler t.b. áli kúnge deıin másele bolyp qalyp otyr. Máseleniń úshinshi jaǵy bar. Qazaqstan Táýelsiz memleket bola tura óziniń aýmaǵynda, óziniń jerinde bóten memlekettiń 6 birdeı áskerı bazasyn kirgizip otyrýy kúlkili tipti. Ol jerlerde Qazaqstannyń úkimi júrmeıdi jáne sóz bolyp otyrǵan aımaq terıtorıasy jaǵynan Polsha sekildi Eýropadaǵy iri memlekettiń aýmaǵymen para-par aýmaq. Qazaqstannyń tutastyı eki oblysyn qamtıtyn jer. Sondyqtan betalbaty osyndaı kelisimderdi qaıta-qaıta jańarta bergennen esh pátýa kórmeımiz. Mundaı máselelerdi Parlament talqylaǵanda ásirese ózimizdiń ulttyq quqyqtarymyz tolyqtaı eskerilýi tıis. Ol jalǵa berilip otyrǵan aýmaqqa tıyn-tebenmen aqy tólep otyr. Ol polıgondardyń zardaptary mıllıon dollarlarmen ólshenedi de, myń dollarlap qana aqy tóleıdi. Ótken joly bizdiń qarjygerlerimiz sanaǵan bolatyn. Eger dál sol jerdi ózimizdiń qazaqstandyq fermerlerge, sharýalarǵa ıgerýge beretin bolsa, birinshiden odan eshqandaı zıan bolmaıdy. Al ekinshiden, biz sol jerlerdi Reseıge 1500-2000 ese arzanǵa berip otyrmyz. Tipti, bosqa berip otyrmyz. Sondyqtan ózimizdiń Egemendigimizdiń kepili retinde biz ózimizdiń jerimizdegi qandaı da bir sheteldik áskerı bazalardy yǵystyryp shyǵarýymyz kerek. Al Balqash pen Baıqońyrǵa keler bolsaq, aıtyp otyrǵan aımaqtarda Qazaqstanyń úkimin júrgizý kerek. Ol túptep kelgende Qazaqstannyń jeri. Jalǵa berý degen – ol menshikke berip qoıý degen sóz emes.
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
