«Bóten kisi qazaqqa eshqaıdan eshteńe jaqsylyq ákep bermeıdi» degen edi Álıhan atamyz. Al, biz bolsaq anaý bizge jyly sóz aıtty eken dep, kúle qarady eken dep máz bolamyz. Sony jarysa jazyp, atoılaımyz. Kóp dúnıeni jeńil-jelpi qabyldaýǵa úırenip alǵanbyz. Sol sebepten de qazaqqa qazaqtyń jany ashymaıtyndaı jaǵdaıǵa kele jatyrmyz. Nelikten osylaı bolyp jatqany zıaly qaýymǵa jumbaq dúnıe emes qoı.
Aınalamyzǵa bir sátke bolsyn, sanaly oımen jáne shynaıy kózben qaraýdy umytpaý kerekpiz. Rasymen de, bolashaqtyń qamyn jep, el taǵdyryna shynaıy alańdaıtyn kún týdy. Qaı elden alda bolsaq ta, qaı báıgeden bas júlde alyp, ózgeni tańdandyryp jatsaq ta eshqaısysy bizdiń erteńgi tańymyzǵa shynaıy kepildik bere almaıdy. Bolashaqtyń uly kerýeni namysy ot sharpyǵan jigerli eldiń asqaq rýhymen jalǵasyn tabady. Qazirgi qoǵam óz boıyndaǵy osyndaı qundylyqtardy joǵaltyp aldy. Elikteýshiliktiń arqasynda, jat mádenıettiń jetegine erip ketken halqymyzdyń sanasyn ýlap jatqan jat dúnıelerdiń bolashaǵymyz úshin qanshalyqty qaýipti ekenin túsine almaı kelemiz. Kún saıyn jańa bir jaǵa ustar jaǵdaılar oryn alyp jatyr. Biraq, bularmen kúresýdiń ornyna, kerisinshe, bir-birimizdiń boıymyzdan kemshilik izdep, óz-ózimizdi tereńge tartyp baramyz. Kógildir jáshiktiń ajyramas bóligi bolyp ketken azamattarymyzdyń da qatary artyp keledi. Sol jáshikten kúni boıy kóretinimiz sheteldiń túrli serıaldary. Osydan alyp jatqan úlgi-ónegemizdiń ózi kóp dúnıeniń qasıetin joǵaltyp jatyr. Osylaı tize berseń túrli jaǵdaılardyń barlyǵy da bizdi úlken bir adasýshylyqqa alyp bara jatqanyn baıqaımyz.
Aqıqatyna kelsek, alyp jatqan bas báıgelerimiz, ótkizip jatqan dúbirli dodalarymyzdyń barlyǵy derlik qazirgi jáne ótken tarıhtyń enshisinde qalatyn dúnıe ekenin umytpaǵanymyz abzal. Al el boıyndaǵy ór minez ben muqalmas jiger – bolashaqtyń dara jolyn salyp men irgesin qalar basty qarýymyz. Álemdi tańdandyrǵymyz kelse, qazaqtyń qazaqylyǵyna jat dúnıelerge baryp nemese ózge jurttyń tańsyǵyna eliktemesten, irgesi berik birligimizben, asqaq armandarymyz ben jalyndy da jigerli rýhymyzben moıyndata alamyz. Oǵan dálel retinde, Saryarqanyń boıyna tunǵan sazdy áýendi álem jurtshylyǵyna jetkizip, tamsandyryp júrgen - Dımash Qudaıbergen. Qazaqtyń atyn pash etip, talaı azamattardy selt etkizgen seri jigittiń bar bolmysy halqynyń shyn rızashylyǵynyń arqasynda bıikke kóterilýinde.
Ómir báıgesinde qazaq atty alpaýyt eldiń asqaq aıbynyn tanytýǵa bar kúshimizdi jumsasaq, ulttyq tárbıeniń shyn qunyn baǵalaı alatyn bolamyz. Mirjaqyp Dýlatov: « ...búgingi qazaq eli eki joldyń taraýynda tur. Bireýi –quldyq joly, ekinshisi – jurttyq joly». Iá, biz jurttyq joldyń kóshine bet alyp, kerýenimizdi uly muratqa jalǵadyq. Degenmen dál qazirgi sátte kóp is-áreketimiz tek sóz júzinde ǵana shynaıy bolyp bara jatyr jáne sóz júzinde ǵana qıaldaǵydaı ómir súrip jatqandaımyz. Jurttyq joldyń qandaı bolatynyn áli de bolsyn túsinbegendeımiz. Ol degenimiz – ana tilińdi shetke ysyryp, ózge tilde sóılegendi maqtan kórý emes, óz dástúrimizdiń qadirin túsinbeı jatyp, jat eldiń mádenıetine qyzyǵý emes. Jas sábıdi kózin ashqan sátten-aq besik jyrynyń ádemi áýenimen ósirý, ájeniń ertegisimen tárbıeleý. Osylaı qataryn tize berseń ózimizdiń qolymyzdan jasalyp jatqan talaı qatelikterdiń barlyǵy da quldyq jolǵa qaraı súırep bara jatqanyn baıqaımyz.
Bos qıalǵa jáne qur armanǵa shynymen de, berilip ketpesek bolǵany. Túbi ne bolar anyq emes...
Osy ýaqytqa deıin ata-babamyz qadirin jete túsinip, bizge amanat etken rýhanı baılyqtarymyz qazaq eline Táýelsizdikti tartý etti. Tilimizdiń narkeskendeı ótkirliginiń arqasynda, rýhymyzdy oıata aldyq. Dástúrimizdiń asqaqtyǵynyń arqasynda Alty Alashtyń ortaq armanyn toǵystyra aldyq. Qandaı jaǵdaı bolmasyn uly kóshimizdiń uly murattarynyń ushqynyn óshirip almaý kerekpiz. Ata-babamyzdyń aldynda máńgi boryshtarmyz jáne aýyr amanatty arqalap júrmiz. Amanatqa qıanat jasaýǵa áste bolmaıdy.
Kúndelikti jańalyqtardan adam sengisiz jaǵdaılarǵa kúá bolýdamyz. Tipti, sol jaǵdaılarǵa etimiz úırenip ketkendeı asa tańdanys bildirmeı-aq qabyldaıtyn boldyq. Tamshy tama-tama teńiz bolady. Al, endi qoǵamdaǵy sol jaǵdaılardyń kóbi derlik usaq jáne eleýsiz jaǵdaı kóringenimen túptiń túbinde úlken bir rýhanı quldyraýǵa alyp barmasyna kim kepil?
Qazaqqa qazaqtyń jany ashymasa, qazaqtyń qamyn qazaq jemese ózgeden kútken jaqsylyǵymyz ózimizge qaıta aınalyp kelip úlken soqqy bolyp tıer. «Jat jurttyq eshqashan da jarytqan da, jersingen de emes, búgin balyn berse, erteń ýyn usynady, túbi tynysh bolǵaı» degen sózdi Oralhan Bókeıdiń «Ataý-kere» romanynan oqyǵan em. Qazirgi qoǵamda oryn alyp jatqan túrli jaǵdaılardyń basym kópshiligi el bolashaǵy úshin asa mańyzdy. Sondyqtan da árbir qadamymyz ben is-áreketimizge úlken jaýapkershilik tanytaıyq.
Tilegen Kógershin
Sýleımen Demırel Ýnversıteti
