Muqaǵalımen 7 synypta oqyp júrgen kezimde «aýyrdym». Eń alǵash onyń «Básire» atty jyr jınaǵyn qunyǵa oqyp shyqtym. Odan kitap­hanany aýdaryp-tóńkerip júrip, «Soǵady júrek» degen kitabyn taýyp alyp, jata-jastana oqydym. Joq, oqyp qana qoıǵan joqpyn, tipti búkil óleńderin jattap aldym. Sodan ol aqynnyń jınaqtaryn izdep júrip oqıtyn halge jettim. Sýretin úlkeıtip, tórge ilip qoı­dym. Stýdent kezimde biraz dos­taryma «Muqaǵalı» aýrýyn juqtyr­dym. Sońǵy kýrsta oqyp júrip, aqynǵa arnalǵan óleńderdi jınaqtap, bir kitap ettim. Ony tasqa basýǵa shamam kelmegen soń, Farıza apama aparyp, kómek berýin suradym. Keıin ol kisi «Jazýshy» baspasynyń dırek­tory Seıdahmet Berdiqulovqa tap­syr­ǵa­nyn aıtty. Sodan ol kitaptan haba­rym joq. Eger sol kitap týraly qandaıda bir málimet biletin kisiler bolsa, maǵan habarlasýyn suraımyn. Endi ony kitap etip shyǵaratyn ýaqyt jetken sekildi.
Búgin qazaqtyń aqıyq aqyny Mu­qaǵalı Maqataevtyń týǵan kúni. Osyǵan oraı biz jaqsynyń kózi Jul­dyz Muhammedqalıulymen áńgime­lesken edik. Sol suhbatty nazarla­ryńyzǵa usynǵandy jón sanadyq.

– Muqaǵalı – tanystyrýdy qajet etpeıtin esim. Desek te, oqyrmandarymyzdyń ishinde jas shybyqtaı buralyp ósip kele jatqan jetkinshekterdiń de baryn eskerip, olardyń alyp aqynnyń ómirbaıanyn bile júrýi úshin ákeńizdiń týǵan jeri men ósken ortasy týraly keńinen aıtyp bergenińiz jón bolar edi?
– Meniń ákemniń azan shaqyryp qoıǵan aty – Muhammedqalı. Ákesi – Súleımen. Anasy – Naǵıman. Ol resmı qujat bo­ıynsha 1931 jyldyń 9 aqpanynda Almaty oblysy qazirgi Raıymbek (burynǵy Narynqol) aýdanynyń Qarasaz aýylynda dúnıege kelgen. Alaıda ákemniń týǵan kúni jóninde áli kúnge deıin eki túrli málimet beriledi. Al Naǵıman ájemizdiń aıtýynsha, Naýryz toıynyń qarsańynda, ıaǵnı, 8 naýryz kúni dúnıe esigin ashqan. Negizi, ákem atadan tórteý bop týǵan eken. Úlken inisi men qaryndasy bala kúninde qaıtys bolady. Al Toqtarbaı men Kórpesh sol elde ósip-ónip, úlken áýletke aınaldy. Tólbasy bolǵandyqtan, ákem ata-ájesiniń qolynda ósip, óz ata-anasyn aǵa-jeńge­sindeı qabyldaıdy. Súleımen atam – Qarasazǵa qarasty ujymshardyń tóraǵasy bolǵan, el basqarǵan adam. 1941 jyly Uly Otan soǵysyna shaqyrylyp, sol jyly Kalınıngrad maıdanynda qaza tabady. Sóıtip, ákem Tıyn ájesiniń tárbıesinde bolady. Ózi aıtqandaı, kúlshesin qorǵa­synǵa aıyrbastap, jetim bola júrip jetiledi.
– Aqyn tyrnaqaldy týyndylaryn qaı kezde jaza bastady? Ol shyǵarmalary qaı basylymdarda jaryq kórdi?
– Ákem óleń jazýmen erte aınalysqanǵa uqsaıdy. Óıtkeni alǵashqy óleńderi aýdandyq «Sovettik shekara» gazetinde, «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynda jaryq kóre bastaıdy. Munan keıin ol kóp oqyp, kóp izdenedi. Bala kezinde ala almaǵan bilimin eselep qaıtarýǵa tyry­sady. Qazaq, orys, álem ádebıetiniń týyn­dylarymen sýsyndaıdy. Sóıtip júrip óndire jazady.
– Ol kisi qaı jerde oqydy?
– 1948-1949 oqý jyldary QazMÝ-dyń fılologıa fakúltetinde, keıin Shet tilder ınstıtýtynyń nemis tili fakýl­tetinde oqıdy. Ókinishke qaraı, eki oqýyn da turmystyq jaǵdaıǵa baılanysty tastaýǵa týra keledi. Negizi, adam nıet qylsa, sol maqsatyna jetedi eken ǵoı. Kóp uzamaı, Máskeý qalasyndaǵy M. Gorkıı atyndaǵy álem ádebıeti ınstıtýtynda bilimin jetildiredi.
– Qaı jerde qyzmet atqardy?
– Joǵaryda aıtqanymdaı, 1949 jyly oqýdy tastaǵannan keıin, Shıbut aýyldyq keńestiń hatshysy bop qyzmet atqarady. Sol jyly anam ekeýi otaý qurady. 1954 jyly Qarasazdaǵy bastaýysh mektepte orys jáne nemis tilinen sabaq beredi. 1957 jyly Qazaq radıosynyń dıktory bop qyzmet etedi. Munan keıin «Sovettik shekara» gazetinde bólim meńgerýshisi bop jumys isteıdi. 1963 jyly Almaty qala­syna qonys aýdarady. Sodan bastap «Mádenıet jáne turmys», «Sosıalısik Qazaqstan», «Juldyz» basylymdarynda, sondaı-aq Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda eńbek etedi. Mine,osyndaı ádebı ortada júrgen kezinde ol óziniń aqyndyq qabileti men darynyn kórsete bildi. Kóptegen shy­ǵarmalaryn jazdy, kitaptaryn shyǵardy.
– Jalpy, ákeńiz qandaı adam edi?
– Ákem óte balajan, jany názik, aqkóńil, qoly ashyq, minezi jaıly azamat edi. Talantty da talapty, parasatty da paıymdy, zerdeli de zeıindi, aq ta adal adam bolatyn. Janary janyp turatyn. Ylǵı da keýdesin tik ustap júretin. Balalarynan ákelik meıirimin aıaǵan joq. Adamzatqa qıanat jasamaıtyn. Bireýge jaqsylyq jasaǵandy jany súıetin. Birde úıge bir top jigitter kelip, ákeme alǵys aıtyp, rızashylyqtaryn bildirdi. Sóıtse, olar túrmede jatyp, ákemniń óleńderin oqyp, sodan tálim-tárbıe alypty, minez-qulyqtaryn túzepti. Tipti ákemmen hat alysyp turypty. Olardyń izdep kelgenine ákem kádimgideı rıza bolyp qaldy.
Jalpy, ákem jas aqyndarmen jıi aralasatyn. Olardy úıge ertip kelip, ómir men óner hám óleń jaıly áńgimelesetin.
– Ol kisiniń Maıgúlge, Aıbarǵa, Shol­panǵa arnaǵan óleńderin bilemiz. Jalpy, onyń neshe ul-qyzy bar?
– Biz atadan altaý edik. Uldan úlkeni – menmin. Meniń aldymda Lázzat, Maıgúl esimdi ápkelerim bolǵan. Lázzat sábı kú­ninde shetinep ketken eken, esimde qal­mapty. Al Maıgúl ekeýmiz tete óstik.Ol qaıtys bolǵanda men 10 jasta edim. Ákem qatty qaıǵyrdy. Maıgúlge arnap, birneshe óleń jazdy. Zıratqa da jıi baryp turatyn. Ókinishke qaraı, Maıgúldiń beıitiniń Keńsaıda ekenin bilemiz, biraq naqty qaı jerge jerlengenin tappaı qaldyq.
Qyzym meniń, Gúlim meniń, aıaýlym!
Jatyr molań jotasyndaı qoıannyń.
Qulpytastyń quny maǵan bes tıyn,
Biraq taspen qalaı janshyp qoıarmyn?! – dep ózi jyrlaǵandaı,ákem «qalaqtaı» qyzyna qorshaý qoımaǵan edi. Sondyqtan áke-sheshemizdiń zıratyna barǵanda, oǵan da Quran baǵyshtap turamyz.
Qazir biz – bir atadan taraǵan tórt bala Almatyda turyp jatyrmyz. Ózimnen keıingi qaryndasym Almagúl shaǵyn ká­sipkerlikpen aınalysady. Aıbar den­saýlyǵyna baılanysty jumys istemedi. Til tıdi me, kóz tıdi me, bilmeımin… Janyp turǵan bala edi, amal neshik, naýqas bop qaldy. 2014 jyly júrek aýrýynan qaıtys boldy. Sholpan – shet tiliniń mamany, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde dáris beredi. Ákemniń óte balajan ekenin joǵaryda aıttym.Ul-qyzdarynyń kishisi – Aıbar men Sholpandy qatty erkeletetin. Ekeýine de óleń arnady.

– Ákeńizdiń qandaı qadir-qasıetteri men erekshelikteri esińizde qaldy? Ol kimdermen jıi aralasýshy edi?
– Ákem eńbekqor edi. Shabyty kelse, kúı talǵamaı jaza beretin. Jaqsy óleń jazsa, balasha qýanyp, barlyǵymyzdy daýystap shaqyratyn. Anamyz qazaq tili men ádebıetiniń mamany bolǵandyqtan, eń áýeli jarynyń pikirin suraıtyn. «Ilıch», «Mavr» poemalarynyń alǵashqy tyńdaý­shysy biz edik. Sol kezde arqalana óleń oqyǵan sátteri áli esimde. Keıde naqyshyna keltirip, án shyrqaıtyn. Sondaı sátteri halyq jáne orys ánderin áýelete oryn­daıtyn. Ol kisiniń qulaqqa jaǵymdy qo­ńyr daýysy bar edi. Almatyǵa alǵash kel­gende bokspen aınalysypty. Ákemmen birge jattyqqan Rojkovty keıinnen myqty jattyqtyrýshy boldy dep estidim. Sosyn saıatshylyqpen aınalysatyn. Qysta shańǵy tebetin. Jazda kóbine kókpar tartatyn. Sondaı-aq shahmat, bılárd oıyndaryn jaqsy oınaıtyn. Taǵy bir esimde qalǵany, bizdiń úıge Shámshi Qaldaıaqov jıi keletin. Ekeýi birde daıyn áýenge mátin jazdy. Qazir oılasaq, sol «Taldyqorǵan» áni eken. Ol kezde Panfı­lov kóshesinde turatynbyz. Shámshi aǵa: «Myna sózderiń meniń áýenime saı kelmeı tur, qaıtadan jazshy» dese, ákem shyr-pyry shyǵyp: «İshimnen shyqqan dúnıeni men nege ózgertýim kerek?» dep kóne qoımaıdy. Sóıtip, ekeýi biraz aıtysqan edi. Úzeńgiles dostary da úıden úzilmeıtin. Uly Otan soǵysyna qatysqan aqyn Toqash Berdıarov Qarasazdaǵy qara shańyraqqa jıi keletin.Tursynzada Esimjanov, Beken Ábdirazaqov, Keńshilik Myrzabekovter ylǵı da ákemniń janynan tabylatyn. Qazir Qarasazdaǵy áke-sheshem turǵan to­qal tam joq. Eski Qarasazdyń sazy kóbe­ıip, turý múmkin bolmaǵandyqtan, barlyq turǵyndar Jańa Qarasazǵa kóshirildi.Sondaǵy murajaıda bizdiń úıdiń maketi saqtaýly.
– Muqańnyń ómir súrgen kezi – Kom­mýnıstik partıanyń «aq degeni – alǵys, qara degeni – qarǵys» bop turǵan shaq edi. Biraq soǵan qaramastan, ol dinge bekem bolǵanǵa uqsaıdy… 
– Durys aıtasyz. Ákem dinine berik adam edi. Onyń asyl dinimizdi dáriptegen, Alla Taǵalany madaqtaǵan óleńderi óte kóp. Ol qasıetti Qurandy da, Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵambarymyzdyń hadısterin de kóp oqyǵan. Sebebi, halqymyzdy ıman­dylyqqa shaqyryp, Alla Taǵalaǵa qulshylyq jasaýǵa shaqyrdy. Sondaı-aq qasıetti Quran súrelerimen aýyrǵan balaǵa dem salatyn.
– Ataqty adamnyń tegin alyp júrý de ońaı emes shyǵar?
– Osy ýaqytqa deıin eshqashan jáne esh jerde «Men Mukaǵalıdyń balasymyn» dep keýde qaqqan joqpyn. Qaı jerde qandaı qyzmet atqarsam da ákem sekildi adal júrip, tik turdym.Eshkimniń kómegine júgingenim joq. Jumys kabınetimde ákemniń kitaptary turatyn. Qolym tıgen saıyn sol kitaptardy oqyp turýshy edim. Qazir zeınetke shyqtym. Zaıybym Ba­qytgúl – M.Maqataev atyndaǵy halyq­aralyq qordyń tóraıymy. Aıman, Aıjan, Ásel atty úsh qyzym bar edi. Aımanymdy arsyz ajal kókteı julyp ketti. Kishi qyzymnyń azdap óleń jazatyny bar. Soǵan qarap «atasyna tartqan-aý» dep qoıamyn. Jylyna bir-eki ret otbasymyzben áke-sheshemizdiń qabirine baryp, zıarat etip turamyz. Sheshem otyz jyl boıy eskertkishin súrtip, jan-jaǵyn tazalaýdy daǵdyǵa aınaldyryp ketti. Qazir biz de osy úrdisti jalǵastyryp kelemiz. Onyń ústine, qazaq uly perzent­terin pir tutqan halyq qoı. Biz barsaq, ylǵı taza turady. Múmkin, olar ákemniń óleńderin súıetin, ony qurmet tutatyn oqyrmandary shyǵar…
– «Kóp qatelik jiberippin, amal ne, Keshir, ulym, moıyndadym, jaraıdy!». Aqyn osy óleńi arqyly sizderden keshirim suraǵan sıaqty…
– Iá,ákem keıde menimen teń qurby-qurdastaryndaı syrlasatyn. Anda-sanda qatelikterin de moıyndaıtyn. Maǵan sabaq bolsyn degeni shyǵar. «Bul qatelikter maǵan jarasady, Juldyz. Biraq sen qaıtalama, ony kótere almaısyń» deıtin jaryqtyq. Ondaı sátterde anamyz «Bári durys bolady» dep basý aıtatyn. Sál muńaıyp otyryp, ákem qaıta eńsesin kóteretin. Sondaıda bólmede ersili-qarsyly júrip: «Áı, meni túsingisi kelgen adam óleńderimdi oqıdy. Nıchego, tórt mıllıon qazaǵym aman bolsa, men eshqashan ólmeımin» deıtin. Meniń kózim jetken bir jaǵdaı, ákem óziniń uly adam ekenin sol kezde-aq sezdi.
– Kózi tiri kezinde qandaı kitaptary ja­ryq kórdi?
– Ǵumyrynyń sońǵy jyldary ákem óndirte jazdy.Úıde de, túzde de, tipti emhanada jatyp ta jazýdan bas almady. Ómiriniń uzaqqa barmasyn aqyn júrek sezgen sekildi. Sonyń nátıjesinde biraz jınaǵy jaryqqa shyqty. Máselen, «Ilıch», «Armysyńdar, dostar», «Darıǵa – júrek», «Qarlyǵashym, keldiń be?», «Mavr», «Aqqýlar uıyqtaǵanda», «Shýaǵym meniń» atty jyr jınaqtary – joǵaryda aıtqan sózimizdiń dáleli. Sondaı-aq Ý.Ýıtmenniń «Shóp japyraqtary», Ý.Sheks­pırdiń «Sonetter», D.Alıgerıdiń «Qudiretti komedıasy» atty 3 aýdarma kitaby baspa betin kórdi.
– Ol kisiniń fánıden baqıǵa ozǵanyna da qyryq jyldan asa ýaqyt ótipti. Osy jyl­dar aralyǵynda neshe kitaby tasqa basyldy?
– «Ómirdastan», «Soǵady júrek», «Sholpan», «Jyrlaıdy júrek», «Ómir-ózen», «Qosh, mahabbat!», «Amanat» jáne «Qarasazdan ushqan qarlyǵash» atty jınaǵy, sondaı-aq shaǵyn kúndeligi jaryq kórip, qoldan-qolǵa tımeı tarap ketti. Abaı ensıklopedıasynan keıin, ekinshi bolyp Muqaǵalı ensıklopedıasy tasqa basyldy. 1999 jyly Elbasynyń qoldaýy­men hám Muhtar Qul-Muhammedtiń muryn­dyq bolýymen «Amanat» atty kitaby Memlekettik syılyqqa ıe boldy. Sol jyly «Ǵasyr aqyny» ataǵy berildi. 2016 jyly Taldyqorǵan qalasynda eskertkish ashyldy.
– Aqıyq aqynnyń týyndylary ózge tilderge aýdaryldy ma?
– Iá, ákemniń shyǵarmalary orys, aǵylshyn, nemis, túrik, ózbek, qyrǵyz, t.b. tilderge aýdaryldy. Orys tilinde «Zov dýshı» degen óleńder jınaǵy jaryqqa shyqty. Ol kitapqa engen óleńderdi orystyń belgili aqyndary Iý.Aleksandrov pen M.Kýrgansev tárjimalady. Degenmen áli de basqa tilderge aýdarýdy qolǵa alsaq, nur ústine nur bolar edi. Kezinde ózi de orystyń talantty aqyndary N.Tıhonov, R.Berns, F.Ansarı, A.Akopán, A.Isaakán, E.Evtýshenko, F.Morgýnniń óleńderin qazaqsha sóıletti.
– Jer betinde qazaq degen halyq barda aqynnyń aty da, zaty da ólmesi anyq. Deı tursaq ta, onyń esimin máńgi este qaldyrý maq­satynda qandaı sharalar júzege asy­ryldy?
– Qazaqstan Jazýshylar odaǵy 1985 jyly Muqaǵalı Maqataev atyndaǵy ádebı syılyq taǵaıyndady. Alpys jyldyq mereıtoıy qarsańynda týǵan jerinde mektep jáne murajaı ashyldy. Almatyda aqyn atynda mektep, kóshe jáne sol kóshe boıynda Muqaǵalıǵa arnalǵan eskertkish bar. Basqa aımaqtarda da mektep, kóshe ataýlary bolýy ábden múmkin. Ony men tap basyp aıta almaımyn. Ákemniń óleńderine N.Tilendıev, D.Raqyshev, Sh.Qaldaıaqov, İ.Jaqanov, A. Qorazbaev, T.Rahımov, M.Rústemov, T.Muhamedjanov, Á.Tinálıev, B.Oraluly, T.Dosymov, taǵy basqa sazger­ler án shyǵardy. Ol týraly túrli janrda myńǵa jýyq shyǵarmalar jazyldy. Áli de jazyla beretini haq. 2011 jyly ákemniń 80 jyldyǵy joǵary deńgeıde atalyp ótti. Osynyń ózi ákemniń aty men murasy halyqpen birge máńgi jasaıtynyn bildirse kerek.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan 
Ermahan SHAIHYULY

"Aıqyn" gazeti