"Men seniń árbir qadamyńnan habardarmyn". Bul sózder adamnyń ómirin Máńgilik qorqynyshqa aınaldyra alady. Stalkıng – qylmystyq quqyq buzýshylyq sanatyndaǵy qýdalaý jáne psıhologıalyq qysym.
Stalkıng tarıhy
Qazaqstan úshin jańa termın aǵylshyn tilinen shyqqan stalking (shamamen. - "qýdalaý, qadaǵalaý") jáne bastapqyda ań aýlaýda qoldanylǵan. Alaıda, bul tujyrymdama 1989 jyly Robert Bardo esimdi er adam uzaq ýaqyt boıy ańdyǵan aktrısa Rebekka Shefferdi óltirgennen keıin keńinen qoldanyldy. Atyshýly oqıǵadan keıin Kalıfornıa shtaty AQSH-ta birinshi bolyp júıeli qýdalaýdy jeke quqyq buzýshylyq retinde zańdy túrde qarastyra bastady.
Búgingi tańda birqatar elderde stalkıng jeke qylmys retinde qarastyrylady. AQSH, Ulybrıtanıa, Germanıa jáne Avstralıada mundaı áreketter úshin aıyppuldan 10 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıingi jazalar qarastyrylǵan.
Qazaqstanda stalkıng úshin qylmystyq jaýapkershilik qalaı paıda boldy?
Qazaqstanda uzaq ýaqyt boıy stalkıng úshin qylmystyq jaýapkershilik bolǵan joq. Zańger Halıda Ájiǵulovanyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaılar "qaýip" baby sheńberinde saralanǵan. Sonymen birge qaýiptiń shyndyǵyn dáleldeý mindeti jábirlenýshige júkteldi. Iaǵnı, kúdiktiniń aýyzsha qoqan-loqqylary naqty is-áreketke aınalǵanyn dáleldeý qajet boldy.
Sarapshy halyqaralyq tájirıbede mundaı málimdemelerdiń ózi quqyq buzýshylyq retinde qarastyrylatynyn atap ótti. Halıda Ájiǵulovanyń pikirinshe, eshkimniń basqa adamdy qorqynysh kúıinde ustaýǵa quqyǵy joq.
Sondaı-aq Halıda Ájiǵulovanyń aıtýynsha, stalkıng tek fızıkalyq baqylaýdy ǵana emes, sonymen qatar onlaın túrde de jasalady.
– Stalkıng – bul shynaıy ómirdegi qýdalaý ǵana emes. Buǵan onlaın-qýdalaý da jatady: júıeli qorlaý, qorqytý, Jábirlenýshide dabyl men yńǵaısyzdyq týdyratyn jelidegi habarlamalar, — dep atap ótti Ájiǵulova.
Adamnyń qozǵalysyn qadaǵalaý, elektrondyq poshtany nemese áleýmettik medıa akkaýnttaryn buzý áreketteri de júıeli qýdalaýǵa sáıkes kelýi múmkin. Zańgerdiń aıtýynsha, negizgi ózgeristerdiń biri polısıanyń barlyq osyndaı málimdemelerge jaýap berý mindettemesi boldy.
– Endi stalkıng úshin jeke jaýapkershilik belgilengendikten, quqyq qorǵaý organdarynyń mundaı ótinishterdi qaraýsyz qaldyrýǵa quqyǵy joq. Eger ótinish qabyldanbasa nemese ol boıynsha tıisti sharalar qoldanylmasa, azamattar prokýratýraǵa ne Qazaqstannyń ishki ister mınıstrligine júginýge quqyly. Áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý mınıstrliginiń arnaıy bólimshesi mundaı isterdi baqylaýǵa alýǵa mindetti, - dep atap ótti zańger.
Psıhologtar shamadan tys nazar aýdarý, únemi qońyraý shalý nemese tabandylyq romantıkalyq minez-qulyq retinde qabyldanýy múmkin ekenin aıtady. Alaıda, stalkıng – bul sezimniń kórinisi emes, jeke shekarany júıeli túrde buzý.
Psıholog Ǵazıza Ádilbaı kıberbýllıng pen stalkıng arasyndaǵy aıyrmashylyqty bylaı túsindiredi:
— Kıberbýllıng ádette kópshilik aldynda kórinedi: qorlaý, mazaq etý, basqalardyń aldynda qorlaý. Stalkıng belgili bir adamǵa baǵyttalǵan jáne onyń maqsaty-qorqytý, baqylaý nemese tolyq baǵyný.
Jábirlenýshiniń psıhologıalyq jaǵdaıy birtindep ózgeredi: aldymen únemi mazasyzdyq paıda bolady, uıqy buzylady, konsentrasıa tómendeıdi, jalǵyz qalýdan qorqý, únemi sergek bolý. Ýaqyt óte kele áleýmettik oqshaýlaný damıdy, keıbir jaǵdaılarda-jaraqattan keıingi stresstiń buzylýy jáne qorqynyshtyń joǵarylaýy.
Psıholog stalkıng qurbandary úshin naqty is-qımyl algorıtmin berdi: stalkermen dıalogqa túspeý, qýǵynshynyń nómirin buǵattaý jáne qaýipsizdik sharalaryn kúsheıtý.
«Sondaı-aq, polısıaǵa habarlasyp, zańgerlermen jáne daǵdarys ortalyqtarymen baılanysý qajet. Eń bastysy – stalkermen "men ony túzetemin" degen oımen jalǵyz qalmaý. Mundaı áreketter qaýipti bolýy múmkin», dep qorytyndylady sarapshy.
