Qazaq rýhanıatynyń keń órisinde ózindik izi bar, ulttyń sózin sóılep, saltyn túgendeýge bar ǵumyryn arnaǵan tulǵalar bolady. Solardyń biri – jazýshy, jýrnalıs, qoǵam qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıser odaǵy syılyǵynyń laýreaty Arshagúl Toıbaı. Qasıetti Naýryz merekesimen birge týǵan qalamgerdiń taǵdyry da, talǵamy da ulttyń tamyrymen tereń sabaqtas.
      Arshagúl Serikqyzy týǵan kúnin kóktemniń kelýimen, tabıǵattyń jańarýymen birge qarsy alady. Bul – onyń ómir jolynyń da sımvolyndaı. Óıtkeni onyń búkil ǵumyry ult rýhanıatynyń jańǵyrýymen úndesip jatyr.
1992 jyly 15 naýryzda Úkimet qaýlysynyń negizinde Naýryz merekesi memlekettik mártebege resmı túrde ıe boldy. Al 1926 jyly Keńes ókimeti tarapynan tyıym salynǵan bul uly meıram araǵa 62 jyl salyp, tek 1988 jyly ǵana qaıta atalyp ótti. Egemendiktiń eleń-alań shaǵy. Ult jadyn qaıta jańǵyrtý, umyt bolǵan qundylyqtardy tiriltý – ýaqyttyń basty talaby edi.
Dál osy kezeńde Naýryz merekesin halyqqa keń kólemde usyný isi qolǵa alyndy. Qazaq televızıasynyń bas redaktory Dýlat Isabekov birneshe redaksıadaǵy tańdaýly jýrnalıserge merekege arnalǵan senarı jazýdy tapsyrdy. Ol kezde Naýryz týraly júıeli derek te, daıyn materıal da joqtyń qasy bolatyn. Osyndaı qıyndyqtarǵa qaramastan, Arshagúl Toıbaı bul iske úlken jaýapkershilikpen kiristi. Senarı jazý barysynda birneshe úmitkerdiń arasynan onyń eńbegi úzdik dep tanylyp, Dýlat Isabekovtyń tańdaýy dál osy Arshagúlge tústi. Bul – onyń kásibı biliktiligi men shyǵarmashylyq qarymynyń aıqyn dáleli. İzdenimpaz jýrnalıs bul jumysqa tereń daıyndyqpen keldi. Etnograf-ǵalym Jaǵda Babalyqov syndy mamandarmen keńesip, arhıvterdi aqtaryp, Naýryzdyń túp-tórkinin zerttedi. Ahmet Baıtursynuly men Isa Baızaqovtyń eńbekterine súıene otyryp, merekeniń máni men mańyzyn jan-jaqty ashýǵa umtyldy. Nátıjesinde, ol uıymdastyrǵan 24 saǵattyq arnaıy telehabar – jaı ǵana merekelik baǵdarlama emes, ulttyq rýhty qaıta tiriltken tarıhı jobaǵa aınaldy. Sol habarda taıqazan qaınap, aqsaqaldar bata berip, jastar ulttyq oıyndar kórsetip, halyqtyń umyt qalǵan salt-dástúri qaıta jańǵyrdy. Baǵdarlamanyń eń áserli sátteriniń biri – aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń anasy Naǵıma ájeniń 103 jasynda bergen aq batasy boldy. Sonymen qatar, baǵdarlama qonaǵy retinde ataqty sportshy Mustafa Óztúrik qatysyp, merekeniń rýhyn asqaqtata tústi. Osyndaı taǵylymdy kórinister kórermenniń júregine jol taýyp, umyt bolǵan ulttyq qundylyqtarǵa degen saǵynyshty qaıta oıatty. Osylaısha, Arshagúl Toıbaı uıymdastyrǵan alǵashqy qadamdar Táýelsiz Qazaqstandaǵy Naýryz merekesiniń qaıta jańǵyrýyna berik negiz qalady. Tań shapaǵynan tún ortasyna deıin tolassyz jalǵasqan telemarafon – qazaq halqynyń qaıta túlegen rýhynyń aıqyn kórinisi boldy desek, artyq aıtqandyq emes. Mádına Eralıevanyń ásem únimen ashylǵan habar, Nurǵısa Tilendıev basqarǵan «Otyrar sazy» orkestriniń kúmbiri, eldiń ardaqty tulǵalarynyń qatysýy – bári de ulttyń júregin terbep, rýhyn kóterdi. Bul – Naýryzdyń jaı ǵana mereke emes, halyqtyń óz tarıhymen, salt-dástúrimen qaıta qaýyshqan uly sáti ekenin dáleldegen tarıhı kezeń edi.
          Arshagúl Serikqyzy – jazýshy ǵana emes, tutas bir dáýirdiń rýhanı shejiresin jasaǵan jan. Onyń «Aqkerbez», «Máńgilik jol», «Qos qubylam», «Dalanyń dana arýlary», «Qazaq soldaty» syndy eńbekteri – qazaq bolmysynyń boıaýyn qanyq kórsetetin qundy dúnıeler. Táýelsizdik alǵan tusta ulttyń umyt qalǵan qundylyqtaryn qaıta jańǵyrtý – ýaqyttyń basty talaby boldy. Sol bir almaǵaıyp kezeńde halyqtyń rýhanı álemine sáýle túsirip, ulttyq sanany oıatýǵa eńbek etken tulǵalardyń biri – Arshagúl hanym. Onyń shyǵarmashylyq joly – tek jýrnalısik qyzmet qana emes, tutas bir ulttyń rýhanı jadyn tiriltýge baǵyttalǵan qajyrly eńbek. Arshagúl Serikqyzy QazMÝ-dyń jýrnalısıka fakúltetin bitirgennen keıin Qazaq televızıasynda eńbek jolyn bastady. Onyń ustazy – bas redaktor Sovet Mazǵutov boldy. Alǵashynda aqparattyq baǵdarlamalar redaksıasynda qyzmet atqaryp, keıin mýzykalyq baǵdarlamalar redaksıasynda on jylǵa jýyq eńbek etti. Jalpy, onyń jýrnalısik joly taǵdyrdyń tosyn burylystarymen órilgen. Bala kúninde dáriger bolýdy armandaǵan ol aýdandyq gazet redaktorynyń aqylymen jýrnalısıkaǵa bet burady. Osylaısha, QazMÝ-dyń jýrnalısıka fakúltetin támamdap, qazaq televızıasynyń tabaldyryǵyn attady. Sol sátten bastap onyń ómiri óner men ónegeniń, izdenis pen izgiliktiń arnasyna aınaldy. Ol telearnada qyzmet etken jyldary «Shashý», «Týǵan jer áýenderi», «Symbat», «Keshki áýender», «Tamasha» sekildi baǵdarlamalar halyqtyń júreginen oryn aldy. Al «Shejire», «Atamura», «Tulpardyń tuıaǵy» tárizdi tarıhı-tanymdyq jobalar arqyly ótkenniń únin búginge jetkizdi. Uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń 100 jyldyǵyna arnalǵan «Muhtar álemi» teleensıklopedıasy – qazaq televızıasyndaǵy jańa janrdyń bastaýyna aınalǵan irgeli eńbek. Bul jobada Muhtar Áýezovtiń janynda júrgen, joldas, syrlas, qalamdas bolǵan ıgi tulǵalar – Ábdilda Tájibaev, Hamıt Erǵalıev, Muzafar Álimbaev, Ábish Kekilbaev, Shyńǵys Aıtmatov syndy qaıratkerlermen suhbattasyp, olardyń estelikteri arqyly jazýshynyń ómir jolyn jan-jaqty ashyp kórsetti.
Jýrnalısiń «Alyp anadan týady» atty telerýbrıkasy – analar taqyrybyn tereń qozǵaǵan mańyzdy jobalardyń biri. Osy baǵyttaǵy izdenisteri barysynda Ábish Kekilbaev, Aqseleý Seıdimbek, Shyńǵys Aıtmatov syndy iri tulǵalarmen suhbattasyp, rýhanı qoryn baıytty. Sondaı-aq fılosofıa ǵylymynyń doktory, profesor Ǵarıfolla Esimovpen birlesip daıyndaǵan ımandylyq taqyrybyndaǵy «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» atty pálsapalyq habarlar toptamasy kórermenniń ystyq yqylasyna bólendi.
Eńbegi eleýsiz qalǵan joq. Kásibı sheberligi men uıymdastyrýshylyq qabileti úshin Arshagúl Toıbaı Qazaqstan Jýrnalıser odaǵy syılyǵynyń laýreaty atandy. Shırek ǵasyrǵa jýyq Qazaq televızıasynda qyzmet etkennen keıin onyń eńbek joly Qazaq onkologıa jáne radıologıa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda jalǵasty. Jýrnalısiń júregi qashanda eldiń muńymen úndes. Osy qasıet ony onkologıa ınstıtýtyna jeteledi. Tozyǵy jetken ǵımaratty kórip, naýqastardyń jaǵdaıyna alańdaǵan ol máseleni kóterip, bılikke jetkizdi. Sonyń nátıjesinde ınstıtýt jańaryp, ózi sol jerde baspasóz hatshysy qyzmetin atqardy. Munda «Zdorovaıa Azıa» onkologıalyq syrqattardy qoldaý qory qurylyp, Arshagúl hanym osy qordyń vıse-prezıdenti ári «Adam. Dáýir. Medısına» jýrnalynyń bas redaktory qyzmetin atqardy. Jýrnal betterinde onkologıa taqyryby alǵash ret qazaq tilinde keńinen kóterilip, mamandarmen suhbattar jarıalandy. Atalǵan sala boıynsha ana tilimizde aqparatty múmkindiginshe molynan jetkizýge kúsh salyndy. Aýrýdyń aldyn alý sharalary men emdeý tásilderi jóninde kópshilikke arnalǵan arnaıy ádistemelik oqý quraldary jaryq kórdi. Qorda qyzmet ete júrip, elimizde qaterli isikterdiń ishinde sút bezi obyryna jyl saıyn 3000-ǵa jýyq áıel shaldyqsa, sonyń teń jartysynan astamy kóz jumatynyn aıtyp, dabyl qaqty. Sonymen qatar, Qazaqstanda mammolog dárigerlerdiń tapshylyǵy máselesin kóterdi. Sút bezi obyryn erte anyqtaıtyn skrınıngtiń qajettigin Úkimetke jetkizip, bul bastamanyń júzege asýyna úles qosty. Qazaq tilinde medısınalyq aqparattyń damýyna yqpal etip, skrınıngtik baǵdarlamalardy engizýge atsalysýy – onyń azamattyq ustanymynyń bıiktigin aıqyndaı túsedi. Al qaıyrymdylyq – Arshagúl hanymnyń bolmysyna bitken asyl qasıet. Jańa jyl qarsańynda onkologıadaǵy balalarǵa tátti men oıynshyq aparýdan bastalǵan ıgi is ýaqyt óte kele ıgi dástúrge aınaldy. «Bir balany qýantsań, júz perishte qýanady» degen sózdi ómirlik ustanymyna aınaldyrǵan jan úshin bul – eń úlken marapat. Jazýshynyń «Dalanyń dana arýlary» eńbegi – ult tarıhyndaǵy áıelder beınesin jańasha tanytqan rýhanı qazyna. Bul týyndyda kóne dáýirden búginge deıingi analardyń ómiri, erligi men danalyǵy keńinen kórinis tapqan. Tomırıs sekildi tarıhı tulǵalardan bastap, Domalaq ana, Bopaı hansha, Sapar Matenqyzy tárizdi analardyń taǵdyry kórkem sýretteledi. Olardyń árqaısysy – el men jer úshin kúresken, ult rýhyn asqaqtatqan qaısar jandar.
          Keıin Arshagúl Serikqyzynyń qyzmeti jańa arnaǵa baǵyt aldy. Abylaı han atyndaǵy álem tilderi jáne halyqaralyq qatynastar ýnıversıtetiniń profesory Baqyt Shpekbaeva «Anaǵa qurmet» mýzeıiniń negizin qalap, ony osy ıgi iske birge atsalysýǵa shaqyrdy. Bul usynysty ol birden qabyl aldy. Mýzeıge kelgennen keıin jan-jaqtan eksponattar jınap, onyń mazmunyn baıytyp, ataýyna saı deńgeıge jetkizýge kúsh saldy. Analarǵa arnalǵan mýzeı bolǵandyqtan, onyń tórinde kımeshektiń turýy – zańdylyq edi. Aldymen óz ájesiniń kımeshegin ákelip qoıdy. Keıin basqa óńirler men rýlarǵa tán, ózindik órnegi bar kımeshekterdi izdep taýyp, jınaqtaı bastady. Osylaısha, kımeshekke degen qyzyǵýshylyǵy artyp, ony halyqqa keńinen tanytýǵa bar kúsh-jigerin jumsady. Ulttyq qundylyqtardy dáripteýde Arshagúl hanymnyń esimi kımeshekpen qatar atala bastady. Qazaq analarynyń asyl murasyn qaıta jańǵyrtyp, onyń mán-mańyzyn túsindirýdi ómirlik mısıasyna aınaldyrdy. «Anaǵa qurmet» mýzeıindegi uzaq jylǵy eńbegi – ult murasyn ulyqtaýdyń jarqyn úlgisi. Ár óńirdiń órnegimen tigilgen kımeshekterdi jınap, olardyń tarıhyn sóıletý arqyly ol ótken men búgindi jalǵaǵan altyn kópirge aınaldy.
Kımeshek – jaı ǵana bas kıim emes. Ol – ananyń mártebesi, ulttyń aınasy. Arshagúl apaı osy qasıetti tereń júregimen sezinip, ony jas urpaqtyń sanasyna sińirýdi azamattyq paryzy dep biledi. Mektepter men joǵary oqý oryndarynda dáris oqyp, ulttyq qundylyqtardy keńinen nasıhattaýy – sonyń aıqyn dáleli. Qazaqta «tekti jerden tekti sóz týady» degen danalyq bar. Arshagúl Serikqyzynyń árbir isi men árbir sózi sol tektiliktiń shynaıy kórinisindeı áser qaldyrady. Ol – qalamymen de, qaıyrymymen de, berik ustanymymen de ultqa qaltqysyz qyzmet etip kele jatqan tulǵa.
Qalamger Kámılá Qudabaeva Arshagúl hanymnyń eńbegine joǵary baǵa bere otyryp, ony «ana tájin kıgen búgingi arýlardyń biri» dep sıpattaıdy. Bul – jaı ǵana teńeý emes, tereń maǵynaly baǵa. Sebebi Arshagúl hanym umyt bola bastaǵan analar beınesin qaıta jańǵyrtyp, olardy halyqqa jańa qyrynan tanyta bildi. «Anaǵa qurmet» mýzeıinde jasaqtalǵan analar galereıasy – búgingi urpaq úshin taǵylym, erteńgi kúnge amanat. Al Almaty qalasy ákimdigine usynys jasap, mýzeı aıaldamasynyń ashylýyna yqpal etýi – onyń mádenıetke degen shynaıy janashyrlyǵynyń naqty kórinisi.
            Sóz túıininde aıtarymyz, Arshagúl Toıbaı – ulttyq rýhanıattyń shynaıy janashyry. Onyń eńbekteri arqyly qazaq halqynyń asyl murasy qaıta jańǵyryp, ult jadynda máńgilik saqtalary sózsiz.
 
Alma Serikqalı