Sattar 30-shy jyldarǵy ádebı ortaǵa tulpar shabyspen ekpindep, jarqyrap kirdi. Ol Almaty zıaly qaýymyn jan-jaqty bilimimen, jýrnalısıka salasyndaǵy bilikti izdenisterimen, ádebıettegi jańashyl synı oı-pikirimen, jańasha jazylǵan óleń, ballada, parodıalarymen eleń etkizdi. Lenıngradtyń tarıh-lıngvıstıka ınstıtýtyn bitirip kelgen jyly kúzde, komsomoldyń týǵan kúnine oraı, 1933 jylǵy 29 qazandaǵy sanynda «Kazahstanskaıa pravda» gazeti ol týraly bolashaǵy zor ulttyq kadr retinde úlken ocherk jarıalady. Mundaı qurmetke Sattar óte laıyq-tyn. Ol Lenıngrad joǵary oqý oryny qabyrǵasynda belgili synshy, ádebıetshi, profesor Pavel Nıkolaevıch Medvedevtiń jetekshiligimen «Orys neoromantızmi jáne qazaqtyń býrjýazıalyq ultshyl ádebıeti» degen taqyrypta dıplom jumysyn jazdy, úzdik qorǵady, jumysy eleýli ǵylymı eńbek retinde basylýǵa usynyldy. Oqý bitirýshi jas túlekke ǵylymǵa den qoıý múmkindigi – aspırantýraǵa qaldyrý jaıynda usynys jasaldy. Alaıda, qazaq ólkelik komsomol komıteti ony Almatyǵa shaqyrtyp alady. Stalındik-goloshekındik asharshylyq saıasattan halqy qyrylyp, sharýashylyǵy ábden kúızelip bitken kezeńde basshylyǵy ózgerip, jas respýblıka qaıta jańǵyrýǵa endi-endi bet alǵan, tıisinshe, jańa kadrlerge muqtaj bolyp turǵan. Sol kezde alǵashqy jarıalanymdarymen ózine jurt nazaryn aýdaryp úlgergen qabiletti, talantty stýdentti de dıplom qorǵasymen ólkeni kórkeıtisýge tartý – ýaqyt talabynan týyndaǵan qajet shara edi...
Sattar 1933 jyly áýeli «Lenınskaıa smena» gazetinde ádebıet jáne óner bóliminiń meńgerýshisi, sol jyldyń sońynan 1934 jyldyń ortasyna deıin «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazeti redaktorynyń orynbasary, sonymen birge «Pıoner» (qazirgi «Ulan») gazetiniń redaktory boldy. Jáne joǵary aýylsharýashylyq mektebinde dıalektıkalyq materıalızmnen dáris oqyp júrdi. Jastar baspasózi Sattardyń qalamyn ushtady, jýrnalısik-uıymdastyrýshylyq sheberligin shyńdady, qoǵamdyq belsendiligin arttyrdy. Ol gazetterge qyzyqty, paıdaly materıaldar jarıalaý, ótkir de zárý taqyrypqa ózi de tikeleı jazyp atsalysý arqyly ómirdiń, sharýashylyqtyń, mádenıet, ádebıet pen ónerdiń tárbıe isimen úılese órkendeýine úles qosýdy murat etti. Alaıda onyń tvorchestvolyq izdenisterge toly qaýyrt qyzmeti 1934 jylǵy 8 maýsymda kúrt úzildi – ólkelik komsomol komıtetiniń búrosy «jikshildikke aparatyn maqalaǵa oryn berip qana qoımaı, ózi de jazǵany úshin» «Lenınshil jas» gazeti redaktorynyń orynbasary Sattar Erýbaevty sógis jarıalaı otyryp ornynan aldy. Alaıda, «kóregen» fýnksıonerlerdiń daryndy qalamgerge kúsh kórsetýi – adal atqarǵan jumysynan «saıası zalaldy áreket» taýyp jazyqsyz jazalaýy – shúkir, Sattardyń saǵyn syndyra alǵan joq. Sattar komsomol gazetinen alastalǵannan keıin de – komsomolǵa sol komsomoldyń tóreshil «kósemderinen» áldeqaıda artyq paıdasyn tıgizdi. Jańa ómirdiń jaqsy nyshandaryn jyrlady, túrli qıǵashtyqtarǵa qarsy, qazaq tilin jek kóretin qazaqtarǵa qarsy qalam-qarýymen kúrese berdi. Jastar ıgiligine qyzmeti ozbyr ákimderdiń qaı-qaısysynan da pármendi boldy: ol óskeleń urpaqtyń ár keler býynyna rýhanı azyq bolarlyq máńgi ólmes kórkem eskertkish soqty. Paradoksty qarańyz: kózi tirisinde muqatýǵa asyqqan komsomol ony, arada shırek ǵasyr ótkende, syılyǵynyń tuńǵysh laýreaty etti. Osylaı, janama túrde bolsa da, 30-jyldardaǵy komsomol tóreleriniń Sattarǵa nahaqtan kórsetken óktemdigi túzetildi. Ádilet saltanat qurdy, ókinishke qaraı, Sattardyń ózinsiz...
Bizben birge onyń ólmes murasy bar. Qumarta oqyp sýsyndaısyń, lázzat alasyń. Bir ǵajaby – Sattar shyǵarmashylyǵynan rýhanı nár ǵana emes, Sattardyń zamany, ómir súrgen ortasy jáne ózi jaıynda da kóp maǵlumat tabasyń... Myna joldardy qalaı tebirenbeı oqyrsyń: «Bir adamnyń bir ómiri maǵan az ǵoı deýshi edim, Týyp, ólip ketýdi de maǵan az ǵoı deýshi edim. Aǵash-ekesh aǵash-taǵy kóp kógerip, qýarar, Seniń ómiriń bir-aq ret kógerer de, sýalar». Meıirimsiz ajal sol bir ǵana ómirdiń ózin sholtıtyp kesip tastamaq... Shyndyqty, qatal aqıqatty sezinip turǵan aqynnyń jan syry emes pe myna joldar: «Ómir degen óksigimdi basa almaǵan jan edim, ónerimniń barlyq gúlin asha almaǵan jan edim...». «Ólim degen sýyq sózdiń tilinde» júrgen Sattar Erýbaev máńgilik ómir súrýdiń qupıasyna suraý salady: «Báse, qane, máńgi jasaý, ólmeýshilik qaıda eken? Óte umytshaq ýaqytqa kónbeýshilik qaıda eken?» Mazasyz júrek alasuryp tynym tappaıdy: «Sonan beri kóp izdedim ólmeýshilik jasaýdy, Máńgiliktiń eteginen máńgi túrde ustaýdy...» Lırıkalyq keıipkeri aýzynan shyqqan aqtyq sózine kóńil qoıyńyz: «Bir syr bar ed saqtap júrgen júregimniń túbinde. Sol syrymdy aıtaıyn men, ólmeı turyp tirimde. Qarap tursań tóńkeriske, otanyńa, tarıhqa: Adamdaǵy qymbat qasıet – berilgendik halyqqa... Meniń qanym mıllıonnyń tamyrynda aǵady, Bir júregim mıllıonnyń júregi bop soǵady. Meniń baqytym, qýanyshym búkil eldik bolady, Men jasasqan jańa ómir jaınap ósed, janady». Sattardyń qysqa ǵumyrynyń mánine aınalǵan tereń senim osyndaı, – bul búgingi tań úshin de zárý ılanym – halqyń úshin eńbek etý! Jaryq juldyzdaı jarqyraı aǵyp ótken qas-qaǵym tirshiliginde ol ózin halqynyń adal perzenti retinde kórsetti. Artyna shaǵyn da bolsa salmaqty, qundy ádebı mura qaldyrdy. El múddesine berilgen san urpaqtyń qanyn qyzdyryp, júregin tolqytatyn týyndylary turǵanda ol búgin de bizdiń aramyzda. Onyń ǵumyry halqymyzdyń árbir jas býyny qatarynda jalǵasady. «Máńgi ómir, ólmeýshilik osylaısha tabylǵan, Baqytpenen, Otanmenen qalanyp birge salynǵan!»
HH júzjyldyqtyń qatygezdik pen ádiletsizdikke toly, sonymen birge jarqyn bolashaqqa kózsiz sený sezimine de toly 30-shy jyldarynda kóz qaryqtyra jarq etip sóngen Sattar Asqaruly Erýbaev shyǵarmashylyǵy búgingi urpaqqa da mol taǵlym bere alady. Ol keleshek óskindermen de qurdas, halqymyzdyń barsha bolashaq tolqynymen zamandas, syrlas bola bermek. Tek bizge onyń esimin rýhanı tynys-tirshiligimizde laıyqty dárejede paıdalana bilý lázim. Táýelsizdiktiń bastapqy kezeńinde «jańa qazaq» deıtin uǵym paıda bolǵan edi. Sol shaqta «jańa qazaqtyń» úlgi-beınesi meniń sanamda jasóspirim shaǵymnan men mundalap turǵany oıyma kelgen. Sol oı áli ózgergen joq. Men úshin máńgi jańa qazaq – Sattar Erýbaev. «Meniń qanym mıllıonnyń tamyrynda aǵady, Bir júregim mıllıonnyń júregi bop soǵady. Meniń baqytym, qýanyshym búkil eldik bolady, Men jasasqan jańa ómir jaınap ósip, janady», – deıdi máńgi jańa qazaq Sattar Erýbaev. Ol jańa zaman tóli-tin. Ony jańa zaman tárbıeledi, ony búginde kópshilik teris batasyn bergen kádimgi komýnıstik partıa tárbıeledi. Mundaı tárbıeden mıllıondar ótti, áıtse de solardyń ishinde jalǵyz Sattar ǵana jańa turpatty qazaq azamaty, shyn mánindegi jańa qazaq bola aldy. Bilimdi. Adal. Aqjúrek. Otanyna berilgen. Halyqtyń turmysy túzelgenine, mádenıetke qol sozǵanyna qýandy. Halyq sharýashylyǵyn basqarýshylardyń ónerdi ógeısitpeýin qalady. Qazaq tilinde gazet oqymaıtyn qazaq basshylaryn synady. Rýǵa bólinýshilikti jek kórdi. Ol jaqsy ómir úshin kúresti. Qarýy – qalam edi. Ol jańa sezimdi, jasampaz sezimdi jyrlady. Ol jasampaz ıdeıaǵa sengen jańa adamdardyń beınelerin jasady. Biraq bar qýatyn kórsete almady... Ol ómirge qushtar edi, onyń atqarýǵa tıis jumysy kóp bolatyn. Biraq ómiri qysqa boldy. Ol jıyrma úsh-aq jasynda, budan seksen jyl ilgeride dúnıe saldy. Sol az ǵumyrynyń sońǵy úsh-tórt jyly ǵana sanaly, belsendi tirshilikke, kórkem shyǵarmashylyqqa, pýblısısıkaǵa arnalǵany túsinikti. Áıtse de jalǵyz olarǵa emes. Tándi shalǵan aýrýmen kúreske qansha altyn ýaqyty ketti. Jandy aýyrtqan solaqaılyqtan zardap shegý ólsheýli tirshiligin qalaı aıaýsyz kemirdi...
Ol fılosofıa men poezıany jaqsy kóretin. Konfýsııden Lenınge sheıin shuqshıa oqyǵan, Djoısty túsingen, álem ádebıetinen bilmeıtini joq. Ol Jarovty, Svetlovty, Prokofevti, barlyq unatqan aqyndarynyń óleńderin jatqa aıtatyn. Onyń este saqtaý qabiletine zamandastary qaıran qalatyn, munyń basy gramzapıs pe deıtin... Ol «r» dybysynan aıryqsha áýez tabatyn, óıtkeni odan arystan men Maıakovskıı tabıǵatyn kóretin edi... Ol bıdaı araǵyn ishe otyryp klasıkalyq mýzyka tyńdaý úshin, klasıkalyq mýzykadan lázzat alyp tynyǵý úshin restoranǵa baratyn... Ol jaýapsyz mahabbat azabyn tartty... Onyń zamandastarynan kósh ilgeri bilimdiligi men jaqsylyqqa rıasyz qyzmet etpek aq nıeti qara kúshterdiń túrli reńkti qarsylyǵyna dýshar bolyp otyrdy. Aram pıǵyldyń saıası jeleýmen búrkemelenýi ońaı, ol «Lenınshil jas» gazetiniń orynbasar-redaktorlyǵy men «tóńkeristiń úshinshi býyny» múddesin kúıttete bastaǵan «Pıoner» gazetiniń redaktorlyǵy qyzmetterinen qýyldy... Ol Qaraǵandyda jańa ómir ornatýshylar jaıynda tuńǵysh ta aqtyq kólemdi kórkem týyndysyn jazdy. Jańa sezimmen. Jańa tásilmen. Jańa leppen. Qaraǵandyǵa kelip jatqan, qoljazbasynyń talqylaýyna qatysqan ataqty jazýshydan jyly sóz kútti. Al anaý jańa turpatty Salerı bolyp shyqty...
Onyń romany ózi dúnıeden ótkennen soń araǵa eki jyl salyp baryp jaryq kórdi. Roman bizge Sattar túzgen qalypta jetken joq. Saıası súzgi, basqa da endi bizden máńgi jasyryn kúıde qala bermek sebepter Sattardyń aqqý ánin óz erkinsiz ózgeristerge ushyratty, aıaǵyn joǵaltty... Bitpeı qalǵan alyp qurylys. Alaıda nobaıynyń ózi esińdi alyp, umytylmas rýhanı lázzatqa bóleı alatyn qudireti kúshti Ásemdik. Jańa qazaqtyń jańa adamdar jaıyndaǵy ǵajaıyp jyry. Bul – «Meniń qurdastarym»... Stýdent ýaqytymda, alpysynshy jyldardyń ekinshi jartysynda, jastyq kóńil-kúıge ózgeshe, jańasha túr-sıpatymen áser etken tańsyq shyǵarmalarmen tanysqan edim. Remarktyń «Úsh joldasy» qaıran qaldyrdy, Selındjer «Qara bıdaı ishindegi or aldyndasymen», Kazakov «Kók-jasylymen» klasıkterden oqshaýlana, sanany jaýlady. Degenmen Erýbaev «Meniń qurdastarymymen» bárinen erek bir tóbe bolyp turýynan tanǵan joq... Jetpisinshi jyldary komsomolda istedim. Komsomoldy jastardyń avangrady deıtin. Sol avangradty ishteı Sattar álemimen salystyra qaraıtynymdy ańǵaratynmyn. Búginde sonaý kezeńdi toqyraý jyldary dep ataıdy. Ol tusta kemeldengen sosıalızm delinýshi edi. Biraq qaıshylyq, kózboıaýshylyq degenderiń – ómirge kitaptan kelgen paqyryńyzdyń janyn aýyrta, kózge uryp turatyn. Kitaptaǵy úlken ılanym men ıdeıaǵa adaldyq – ómirde sonshalyqty qurmettelmeıtin. Mansap baspaldaqtarynda ózara astyrtyn jalǵasqan ekijúzdiler men jádigóıler erkin saıran salatyn. Zańǵar ekzıstensıalıst Iaspersshe aıtqanda, ılanym, senim degenińiz – senimge sený bolyp ketken-tin. Bul – joǵarǵy basshylyq nusqaýyn buljytpaı oryndaýǵa mashyqtanǵan atqarýshy-basqarýshylar sybaılastyǵynyń arta túsýine asa qolaıly ahýal bolatyn. Sattar olardyń kópshiligine beımálim edi... Sattar azshylyq sanasynda ǵana qalǵan...
Sattar batys jáne orys mádenıetiniń jetistikterin jaqsy bildi, solardan úırene otyryp, ulttyq rýhanı baılyqty shalqyta túsýdi qalady. Eleýsiz júrgen qart jyraýdy taýyp, elge tanytýǵa, sırktegi alǵashqy qazaq ártisi týraly, aspap jasaý sheberi jaıynda, mýzyka óneriniń damý órisi jóninde nasıhattyq materıaldar jazǵyzýǵa muryndyq bolyp otyrdy. Ádebıetti, balalar ádebıetin órkendetýge septesken isteri qanshama. Ol jýrnalısik qyzmetin orys gazetinde bastaǵanmen, uzamaı, ulttyq tamyryna oraldy. Búgingi jas oqymystylar olaı ete almaıdy, óıtkeni kópshiligi ana tilinen maqurym, biraq olaryna qysylmaıdy, qaıta, kósemsip, murnyna ısi barmaıtyn ult ádebıetine tóbeden qarap, astam pikir aıtady. Shoshısyń. Búgingi urpaq Sattarmen baılanysyn úzgen eken ǵoı deısiń. Sengiń kelmeıdi... Bir úmit jetegimen, stýdent Ermek Qaseıinovten: «Erýbaevty oqydyń ba?» – dep suradym. «Árıne, – dedi ol, sóıdedi de, birden óleńdete jóneledi: – «Ómir degen óksigimdi basa almastan júr edim. Ónerimniń barlyq gúlin asha almastan júr edim...» Shúkir qudaıǵa, keıingi býyn janserigin jańylyspaı tapqan tárizdi... Máńgi jańa qazaqpen qol ustasqan jas erteńimizdiń tutqasyn bekem ustaıdy. Men buǵan senemin.
Komýnıstik jastar odaǵy men onyń ákesi ispetti Komýnıstik partıa jeke-dara bıleýshi bolýdan qalyp, tarıh sahnasynan ysyrylǵaly qaı zaman. Respýblıkamyz táýelsizdikke qol jetkizip, halqymyzdyń tynys-tirshiligin qaıta qurýdyń jańa kezeńine túskeli shırek ǵasyrdan asyp barady. Osy ýaqyt ishinde elimiz tanymastaı ózgerdi. Qaı salada bolmasyn ósip-órkendeý, damý bastan keshilýde. Qazirgi zaman ózgerisi ulan-ǵaıyr. Oqyrmannyń, ásirese jas oqyrmannyń rýhanı muqtajdyqtary da, talǵamdary da ózgerdi. Deı turǵanmen, olar keńestik dáýirde jastardyń áldeneshe býyny súıip oqyǵan Sattar Erýbaevty jatsynbaıdy degen oıdamyz. Óıtkeni ol óziniń zamanynan ozǵan jańashyldyǵymen, barshaǵa túsinikti qarapaıym da áserli stılimen jańa dáýir adamdaryna da jaqyn tur. Buǵan qalamger shyǵarmalaryn qaıtalap oqyǵan saıyn kózimiz jete túsedi. Sondyqtan da qazirgi balǵyn jas, elimizdiń keleshegi retinde úmit artatyn myń-san qyz-jigit Erýbaevtyń qandaı azamat bolǵanyn bilse, onyń zamanyn da, zamandastaryn da, ózin de týyndylarynan tanı alatyndaı bolsa deımiz. Osy oraıda estelikterdegi Sattar beınesine, onyń keıbir ómirbaıandyq derekterine kóz salaıyq. Profesor Tursynbek Kákishev Sattar shyǵarmalarynyń jınaqtaryna ony tikeleı bilgen kisilerdiń estelikterin de qosyp, 1957 jyldan beri birneshe ret shyǵardy. Biz solardy shola ketpekpiz, sebebi sol estelikter arqyly Sattardy meılinshe tereń tanı túsýge bolady. Jáne atalmysh sholýdy jasaýdaǵy kózdeıtin taǵy bir maqsatymyz – Sattardyń dostarynyń biri, tamasha jazýshy Zeıin Shashkınniń sózimen aıtqanda – onyń ómir jolyn búge-shigesine deıin bastan-aıaq tizip shyǵý emes, qazaq ádebıetiniń oqýshylaryna, ásirese jastarǵa, búgingi jastarǵa Sattardyń adamdyq tulǵasyn, aqyndyq talantyn durys uǵyndyryp, oı salý, Sattardy, onyń shyǵarmalaryn túsinip, túısinip oqýlaryna septesý.
Jazýshynyń balalyq shaqtaǵy sıpatyn jerlesi, jýrnalıs, jazýshy Ábish Baıtanaev: «Sattarmen bir aýyldas, jaqyn aǵaıyn edik, men ony alǵash segiz jasynda kórdim, – dep eske alǵan eken, – Ol – Túrkistannyń Alaqoja ata deıtin, biz – Toǵan degen kóshesinde turǵanbyz. Onda men eski moldadan oqıtynmyn. Sattarmen óziniń romanynda jazylǵan Jaqsybaı degen shaldyń aýlasynda ushyrastym. Sattar moldanyń oqýynan qashyp ketip, Ǵanı Muratbaev atyndaǵy ınternat balalarynyń ishinde jatatyn bolypty. Solarmen birge júrip, hat tanydy. Ol: «Moldań qursyn!» – dedi, sodan keıin men de moldadan qashyp ketip qaldym. Eki jyldan keıin Sattarmen Abaı atyndaǵy bastaýysh mektepte birge oqydym. Sodan bastap aırylmastaı dos bolyp kettik». Mektep qabyrǵasynda shákirt bolyp júrgen jyldary Sattardyń qazaq ádebıetinen oqymaǵany qalmady deıdi dosy. Aıryqsha baýlyp júrgen eshkimi bolmasa da, jaryp shyqqan talanty oǵan damyl taptyrmaýshy edi dep túıedi. «Osy kezde Sattardyń qalyń-qalyń úsh dápter tolǵan óleń, áńgimeleri» bolǵanyn aıtady. Sondaǵy bala Sattar óleńderiniń: «Alaqoja ata», «Jeti ata», «Jylaǵan ata», «İİİekshek ata», «Alaqorjyn», «Kirbazar», «Qoıshy ata», «Badashy bala» degen attary esinde qalypty... Sattardyń taǵy bir jerlesi ári týysy Nurtaza Ysmaıylov onyń nemere qaryndasy Jumaı apaıdyń esteligin keltiripti. Ákesi Sattardy keıde Shoıtóbe jaǵyndaǵy baqshasynan atpen qaýyn-qarbyz ákelýge jumsaıdy eken. Sondaıda, artynan qalmaı júgirgen Jumaıdyń kóńilin qımaı, Sattar atyna mingestirip alady. (Bul 20-shy jyldardyń aıaq kezi). Aýyldan uzańqyraǵannan keıin Sattar «attyń tizginin qoıa berip, orys tilinde taqpaq aıta bastaıdy». Qaryndasy qulap qalam ba dep qorqyp, «Sattardy qapsyra qushaqtap alyp» oıbaı salatyn kórinedi. Alaıda aǵasy oǵan kóńil aýdarmaı, sambyrlap, «óleńin jatqa aıta beretin, – depti apaı. – Men onyń ne aıtyp kele jatqanyn túsinbeıtinmin... Sattar janyp turǵan ot edi ǵoı, ol bizdiń mańdaıymyzǵa syımaı ketti ǵoı».
30-shy jyldardyń bas kezindegi Sattar jaıynda Asqar Lekerov áńgimelepti. Ol Almatyǵa kelip bas gazetke hat tirkeýshi bolyp ornalasqan kezinde, Gogol men Krasın kósheleriniń buryshyndaǵy fızıoemhana úıindegi gazet qyzmetkerleri turatyn bólmede Sattardy alǵash kórgenin eske alypty. «Kúńgirt kishkentaı bólmede úsh-tórt tósek tur. Ortasynda aǵash stol, ony aınala qoıylǵan úsh-tórt aǵash oryndyq. Qaı tósektiń bos ekenin bilmeımin, ańyryp, oryndyqtardyń birine kelip otyrdym. Biraz ýaqyttan keıin búırek betti, dóńgelek úlken kara kózdi, qoıý qara shashy retsiz býdyraǵan, shaǵyn deneli, jeńsiz aq kóılekti, kók shalbarly jas bala jigit kirdi. Ol oń qoltyǵyndaǵy býdyraǵan gazet-jýrnaldaryn tór jaqta shala jınalǵan tósektiń ústine tastaı berip, meniń qasyma kelip otyrdy». Bul Sattar Erýbaev edi. Jaǵdaıyn surap, tanysqannan keıin: «Sen oqýym az dep qamyqpa. Ómir joly seni túzý bastap alyp kelgen, redaksıa – úlken mektep, úırene bilý kerek, úırene bilý kerek», – deıdi oǵan... Olar dostasyp ketedi. «Onyń jaı, joldastyq áńgimelerinen ómirge qumarlyq qana emes, úńile qaraıtyn, erteńin oılaıtyn bir saryn estiletin. Ol sóılegen saıyn maǵan buryn estimegen ánimdi aıtyp, tyńdamaǵan mýzykamdy oınap otyrǵandaı áser etetin». Sosyn Lekerov Erýbaevtyń ekeýara aıtylǵan myna sózderin eske túsiredi: «Biz adambyz, jumbaq adambyz, keıde basqa túgil ózimizdi-ózimiz túsinbeımiz. Shirkin, adamdy Gorkııshe túsinetin bolsaq, onda adamdy adamsha súıe bilgen bolar edik. Oılashy, dúnıede adamnan keremet ne bar! Eger sen ómirdi súıseń, onyń qyzyǵyn izdeseń, eń aldymen adamdy súıe bil! Bilesiń be, barlyq keremet adamda. Biraq esińde bolsyn, egilip jylaı bilmegen adam, qushyrlanyp súıe de bilmeıdi. Shyn súıe bilý qandaı jaqsy...» Osyndaı oılardy Sattar talaı ret qaıtalap aıtyp, túsinip otyrsyń ba degendeı, Asqardyń betine uzaq qaraıtyn. Bir keshtegi sondaı áńgime ústinde dosy onyń móldir, aıqyn qara kózine oralǵan jasty kóripti. Sattar áńgimesin óziniń úırenshikti ádetinshe: «Sen bilesiń be? – dep jalǵaı bergen eken. – Men adam-ómir týraly kitap jazǵym keledi. Osy oıdyń ústinde túsimde de talaı keremetterdi kórip, keıde shoshyp, keıde qýanyp oıanamyn. Keıinnen ózimdi-ózim «neǵylǵan mazasyz jansyń» dep kinálaımyn. Qaıta kózim ilinip ketedi. Qaptaǵan shat kóńildi adamdardyń ortasynda kele jatamyn. Aıǵaı salyp óleń aıtqym keledi. Kezikken adamdardy qushaqtap súıe bergim keledi. Sheksiz qýanamyn. Sol kezde shalqyǵan teńizdiń ústinde serýendep kele jatqandaı sezinemin. Bir kezde qatty daýyl turady. Najaǵaı shatyrlaıdy... Taǵy oıanyp ketemin. Osy men jyndanyp ketermin dep oılaımyn. Áıteýir, maǵan árqashan da birdeńe jetpeı turady, toımaımyn, ómirdiń qyzyǵyna toımaımyn. İİİirkin, ólmeıtin bolsam-shy deımin. Biraq...» – dep múdiredi de, oıyn ashyp aıtpaı: «Asyǵamyn, asyǵamyn!» – deıdi. Óziniń bul sózderin jete túsinbeı, kóńili tolqyǵan qalpynda otyryp qalǵan dosyna ol taıana otyryp, qolyn ustap, uıqydan oıatqan adamdaı silkip-silkip qoıyp: «Sen adamnyń týǵanyn kórdiń be?» dep suraıdy. «Joq», – deıdi Asqar. «Sen tolǵatqan ananyń qınalǵanyn kórgeniń bar ma?» «Iá, kórdim». Sonda Sattar: «Esińde bolsyn, ómirde odan artyq qınalý bolmaıdy. Mine, men de qınalyp júrmin. Biraq qyz tabarymdy, ul tabarymdy bilmeımin. Sen túsinip otyrsyń ba?» – dep bar daýsymen kúlip, ornynan turyp ketken kórinedi. «Osy mınýtta kóz aldymdaǵy burynǵy kishkentaı Sattar, maǵan úlken alyptaı bolyp kórindi»...
Zeıin Shashkın: «Sattar jibek minezdi, dostan janyn aıamaıtyn «qyz jigit edi». Eshqashan da dosyna, joldasyna qatty sóz aıtyp, renish bildirgen emes. Sattardyń kóńilin qaldyrǵan joldasy bolǵan joq – bárin syılap, bárin jaqsy kóretin de. Osy mineziniń arqasynda, ol sol 30-jyldardaǵy ádebıet, ıskýsstvo mańyndaǵy azamattardyń erkeletetin «mańdaı aldysy» boldy, – dep jazdy. – Ol ázildi jaqsy túsinip, tosynnan jaýap qaıtara biletin. Keıde ázil syqaqqa aınalyp, sóz etinen ótip, súıegine tıgende de saspaıtyn. Qońyrqaı júzi qyzaryp, kúlimsirep, mańdaı shashyn saýsaǵymen shıratyp, úndemeı otyra beretin. Kezek kútetin-di. Endi bir sátte onyń jaýaby mirdiń oǵyndaı kózdegen nysanasyna tıip, dý kúldiretin». Zeıinniń kýálendirýinshe, sol shaqta bir top jas «Lenınshil jas» gazetiniń mańyna úıirilgen. Aǵyl-tegil ázil, syqaq, kúlki. Úlgi alatyn bilim, oı týǵyzatyn sheshen sózder mol. «Osy toptyń ishinde jazýshy Ábdilda Tájibaev, kompozıtor Ahmet Jubanov, sýretshi Áýbákir Ismaılov, talantty jýrnalıser: Ánýar Ipmaǵambetov, Nesipbaı Manashev, Beısenǵalı Táıkimanov, Ábish Baıtanaevtar boldy. Osylardyń ortasynda Sattardyń tereń bilimi, ótkir talanty, jibek minezi erekshe baıqalatyn». Zeıin: «Sol 30-jyldardaǵy qazaq sovet jastarynyń alǵan baǵyty, elikteýge turatyn ádetiniń biri – dostyqty taza saqtaý edi. Kir jýytpaı, qıyn-qystaýda janyn aıamaı qolyn sozyp, kómek berý, umytpaı este ustaý dástúr sıaqty edi», – deı kele, Sattardyń dos syryn jaqsy túsingendigin, joldasty syılap, qadir tuta bilgendigin erekshe atap aıtyp, shyǵarmalarynyń taqyryby aırylmas dostyqqa, kirshiksiz mahabbatqa arnalǵandyǵyn sodan kóredi. «Endi bir este saqtalǵan, osy kúngi jas jazýshylardyń kóbiniń boıyna úıelemeı júrgen qasıet, – deıdi Zeıin Shashkın, – Sattardyń qarapaıymdyǵy, kishipeıildigi, menmendikten aýlaq, úlkendi aǵa, kishini ini dep turatyn sypaıy qylyǵy edi. Ol dostarynyń jaqsy minezine, erligine, ne bolmasa kúshti shyǵarmasyna: óleńine, poemasyna shyn súısinetin. Kúndemeıtin. Unaǵan óleńderin jatqa oqıtyn. Eshqashanda da qyzǵanysh bildirmeıtin. Jaqsy shyǵarmalarǵa balasha qýanatyn: qoıý qara qastary kóterilip, bet ajary jarqyn ashylatyn. Ol Sattardyń: «O, men keshe tamasha óleń oqydym!.. Kimdiki dep suramaısyń ba? Ábdilda jazypty: Geıne týraly», – dep qýanǵanyn aıtady. Ózi de lırık aqyn bola tura, eshbir qyzǵanbastan, aqynnyń kúshine súısinip, shyn qýanyshyn bildirgenin esine túsiredi. Sol kezde orys poezıasynyń shyńyna jarysyp eki aqyn: Mıhaıl Svetlov pen Aleksandr Prokofev shyqqan. Sattar olardyń lırıkaly óleńderin jatqa oqıtyn da, qazaq aqyndarynyń óleńderimen salystyratyn. Zeıin bul jóninde súısine baıandaıdy. Sosyn onyń minezindegi taǵy bir ózgeshelikti ataıdy. Kirshiksiz taza jan edi deıdi: qıly «shylyqty» jek kóretin, oǵan jany qas bolatyn. Ásirese ósekten, kúndep aryz jazýdan, rýshyldyqtan – denege juqqan kir sekildi jany titirkenip, jıirkenetin. Osy rette Shashkın keltirgen bir mysalǵa nazar aýdaraıyq. «Lenınshil jas» gazetiniń redaktory Nesipbaı Manashov Sattardyń jaqsy kóretin bir dosymen qıǵash, araz bolypty, ekeýiniń aıtysy birtindep Ortalyq komsomol komıtetine de jetken eken. Sattar soǵan óte qınalyp, Nesipbaıǵa renish bildiredi. Zeıin Shashkın sol jáıt haqynda: Sattar Nesipbaıǵa «...meniń kózimshe maǵynaly bir sóz aıtty» dep, bolǵan áńgimeni eske alady. Sattar Nesipbaıdan: «Sen Danteniń «Bojestvennaıa komedıasyn» oqydyń ba?» – dep surapty. Nesipbaı munyń ne aıtaıyn degenin túsinbegen pishinmen: «Joq», – dep jaýap beredi. «Dante tozaqty on aınalma qýysqa bóledi, – deıdi sonda Sattar, – aýmaǵan kerosın quıatyn voronka, túp jaǵy birtindep jińishkere beredi eken. Sonyń eń túpki aınalmasyna aýyr kúnáli adamdar túsedi-mys. Onynshyda – Otanyn satqandar. Bul – óte aýyr kúná. Odan keıingi kúná – pále jaýyp, ósek aıtý, olardy toǵyzynshy aınalmaǵa salyp, tiline qyzǵan temir basyp shyjyldatatyn sıaqty... Endi túsindiń be?» – deıdi oǵan qara kózin qadap kúlimdep. Anaý túsindi, biraq tús bermeı, qarqyldap kúldi: «Meni qaısysyna jatqyzbaq boldyń?» «Kúnáń bar ma edi? Bolsa, kúni buryn oıla!» Biz bólinip júre berdik. Sattar kúrsinip: «O, boje, spası mená ot drýzeı, a s vragamı ıa sam spravlús!» – dedi... Esteliginde Zeıin Sattardyń jastarǵa úlgi bolarlyqtaı ózgeshelikterin atap-atap aıtady. Sattardyń baı qıalyn tereń bilimi jetektep, ádebıettiń dańǵyl jolyna saldy deıdi. Ol ádebıet tarıhyn: batys, orys ádebıetin jaqsy biletin. IX–XX ǵasyrlardaǵy orys, fransýz, nemis, aǵylshyn jazýshylaryn túgel oqyǵan. Árbir ádebı aǵymnyń fılosofıalyq astaryn jik-jigimen bes saýsaqtaı taldap, aıtyp beretin. Ásirese jaqsy kóretin aqyn-jazýshylary: Valter, Dıdro, Gete, Lermontov, Blok edi. Osylardyń kóp óleńderin, keıbir oı úzindilerin jatqa aıtatyn. Estetıka máselesin tereń túsinetin. Ádebıet teorıasynyń, onyń ishinde poezıanyń názik máselelerine: óleńniń maqamy (motıv), saryny (leıtmotıv) deıtin adam sezimi arqyly túsiniletin, uǵylatyn, poezıany poezıa qylatyn syryna da qanyq edi. «Adam óleń oqyǵanda – aqynnyń árbir sózinen júreginiń lebin, til ushyna oralyp turǵan oıyn túsinse ǵana aqyn ózin shyn aqynmyn dep sanaýy kerek. Onsyz aqynda sheberlik joq dep uq», – deıtin Sattar. Shashkınniń aıtýynsha, «Sattar kitapty kóp oqıtyn jáne tez oqıtyn». Ol zamanda kitapty jarysyp oqý, bilim salystyrý salt edi, bir aýyz jańa oı, jaqsy óleń tabylsa, dostar birine biri jatqa aıtyp, maqtanysh etetin. Sattar: «Biz Pýshkınnen eki ese kóp oqýymyz kerek, sebep: Pýshkınge deıingi ádebıet tarıhyn oqýdan góri, Pýshkınnen bastap, XIX ǵasyrdyń ádebıetin oqýǵa kóp ýaqyt ótedi. Sondyqtan... «jat ta, tur da oqy» dep kúletin-di... Ol óte zeıindi edi, bir oqyǵan óleńin qolma-qol jatqa aıtyp beretin. Óziniń óleńderin túgeldeı jatqa biletin. Keı joldastary: «Munyń basy gramzapıs pe?» dep tań qalatyn...
«Men Sattarmen «Lenınshil jastyń» redaktory Nesipbaı Manashovtyń kabınetinde tanystym, – deıdi Ábdildá Tájibaev, – ...óleń oqý Sattardan bastaldy. Ol óziniń jańada jazylǵan balladasynyń birin oqydy... Sattar otyrǵan jerinde kózin jumyp, sál ǵana ıegin kóterdi, tıtteı paýzanyń ishinde ol qyzaryp ta úlgerdi. «Qazir, – dedi ol áreń-áreń ǵana estiletin daýyspen... sodan soń bastap ketti. – «Kún nurymen qosylyp, Kóktem úıge enedi, Aralasyp kóktemmen Lırıka da keledi. Jatyrsyń, mine, qalqataı, Omyraýyń ashylyp, Iyǵyńnan jastyqqa Jibek shashyń shashylyp, Áýesine kóktemniń Bólmeniń ishi tolyp tur, Kúmisteı seniń kúlkińe Óleńniń ishi tolyp tur. Kóktemniń myna áýesin Kúlkiń seniń jamylǵan. Óleńniń de qýaty Sol kóktemnen alynǵan». Erekshe jigermen, ıntonasıamen oqylǵan óleńniń túk mini bilingen joq. Ol kezde saıası poezıada aıtylmaıtyn «qalqataı», «omyraýyń» degen sózderge nedáýir eleńdep qaldyq. Sattar endi Mıhaıl Svetlov óleńderin de dál ózi jazǵandaı, óz janynan shyǵarǵandaı shabytpen oqı bastady: «My ehalı shagom, My mchalıs v boıah. I «Iablochko» – pesnú Derjalı v zýbah, – dep, «Grenadany» bastaǵany búgingideı kóz aldymda. Sondaı jigerli oqylǵan óleń óte aýyr aıaqtaldy. Sattar bul jyrdy barynsha tragedıaǵa aınaldyryp jiberedi eken... Svetlovtyń ekinshi óleńin tipti basqasha oqydy... Bul joly ol ushýǵa umtylǵan jas búrkitteı qomdanyp, eki judyryǵyn birdeı túıip alypty. Júzinde áldeqandaı tákapparlyq bar. Tipti, yza da joq sıaqty, bireýmen betpe-bet sóılesip, óz oıyn uly senimmen aıtyp turǵandaı sóıleıdi: «Sovetskıe pýlı Dojdýtsá poleta... Tovarısh nachalnık, Otkroıte vorota! Týda, gde brıgada Postavıt pıkety – Pýstıte poeta I pesnú poeta». Shabyttan qyzynǵan aqynnyń mańdaıy tership, daýsy sańqyldap shyǵady. Men orys óleńin osynsha qýatty oqyǵan qazaqty sodan soń kórgen emespin. Sattar tynǵan kezde kishkene bólmede otyrǵandar túgel qol soqtyq. Ol tómen qarap mańdaıyn súrtti...» Áıgili aqyn Ábdildá Tájibaev orys sovet poezıasyndaǵy Svetlov pen Lýgovskoıdy ózine tolyq tanystyrǵan Sattar ekenin shyn júrekten moıyndaıdy. «Sattar – aqyl-oıy shúpildep turǵan, jasyna jetpeı-aq bárin oqyp, bárin toqyp alǵan úzdik talant edi. Men dál kezinde Almatyǵa qaıtqanyma, Sattarmen tabysqanyma osy kúnge deıin qýanamyn. Eger Sattarmen kezikpesem kóp nárseden kenje qalǵan bolar ma em, álde qaıter edim... menen bes jasy kishi bolsa da, ol maǵan on jas úlken aǵadaı úlgi kórsetti: Sattar poezıadan mýzyka, fılosofıa izdeıtin, óleńnen ekpin, daýyl tapsa – qýanatyn. «Meniń eń jaqsy kóretinim «R» harpi. Bul arystan men jolbarystyń, Maıakovskııdiń súıetin dybystary», – deıtin Sattar balasha kúlip. Ol jarq etip týdy da, jalt etip óshe qaldy ǵoı, tym qyrshyn ketti. Men ol ólgende eń jaqyn adamym, baýyrym, ustazym ólgendeı jyladym», – dep aǵynan jarylypty ataqty aqyn.
«Qaraǵandy proletarıaty» gazeti redaksıasynda 1934–1935 jyldary birge qyzmet istegen Ǵalymjan Muqatov esteliginde: «Bir keshte jýrnalıser, nasıhatshylar, ádebıet úıirmesiniń músheleri qalalyq partıa komıtetinde bas qosyp, onyń kınonovellasyn talqyladyq», – deıdi. Senarı óte unapty: «Sebebi, akademık Voznesenskııdiń eski salt-sanadan birte-birte arylyp, sovet oqymystysyna aınalýy, Raqmet pen Lızanyń óz Otanyna degen mahabbatynyń súıispenshilik mahabbatpen toǵysýy, týysqandyqty, ınternasıonalızmdi, moraldi sýrettegen jerleri áserli-aq. Búkil keıipkerlerden búgingi mádenıetti, bilimdi jastarymyzdyń beınesin kóremiz. Árqaısysynyń ózinshe talaby, minezi bar, biraq tutas alyp baıqaǵanda bári bir semányń balasyndaı». Talqylaýǵa Almatydan «Qaraǵandy ómirinen roman jazý úshin» kelgen áıgili jazýshy da qatysqan eken, ol Sattar týyndysyn birden-aq unatpaı, teris pikir aıtypty. Sonda Sattar onyń maqtaýly roman, pesasyna óz shyǵarmasyn qarama-qarsy qoıyp, salystyra sóılepti. «Siz, – dedi ol aqyrynda, – bóten pıǵyl, bógde maqsatpen kemitip tursyz. Halyq jańa fılmdi asyǵa kútkende zamanymyzdyń úlken shyndyǵyn, jańa adamnyń bıik moraldyq qasıetin kórgisi keledi, óz isine kómek, óz ómirine ónege izdeıdi. Sovet zrıtelderiniń talǵampaz talabyna saı sol joǵary ıdeıaly, tereń kórkem syrly kartına osy. Úlken tartysqa qurylǵan, ıskýsstvoǵa asa qajetti ózindik boıaýy, ulttyq ajary bar bul tyń shyǵarmanyń tilin, dramalyq jelisin, obrazyn, sújetin, kompozısıasyn qansha synasań da tozań juqtyra almaısyń». Jibek minezdi Sattarda osyndaı kesimdi batyl minez kórsetýshilik te bolǵan kórinedi. Buǵan ataqty ǵalym Muhamedjan Qarataevtyń sıpattamasy da jaqsy dálel bola alady. Ol Sattardy Lenıngradta, aspırantýraǵa túsken shaǵynda jaqyn tanyǵan eken. «Sattardy adamgershilik jaǵynan etene aralasyp, jaqsy bilgenim sol joly edi, – dep eske alady Qarataev. – Onyń adaldyǵy kóziniń nurynan da, isi men minezinen de kórinip turatyn-dy, kúltildeý, kólgirsý oǵan jat, oıyndaǵysyn taısalmaı týra aıtatyn, óziniń shyndyq, aqıqat degen nársesin bar pármenimen jan sala, jalyndy sózben dáleldep baǵatyn, al kelispegen nársesin bet-júzge qaramaı aıtyp salatyn, sonymen birge bireý dálelge turmaǵan, sózge qonaq bermegen jaǵdaıda shytyr ete qalatyn da minezi bar edi»...
Sattar Erýbaevtyń ómir jolyn ońtústik-qazaqstandyq jerlesteri muqıat zerttedi. 30-shy jyldary Sattardy tikeleı bilgen Myrzaı Altynbekova 60-shy jyldary onyń ómir joly men shyǵarmashylyǵyn arqaý etken kandıdattyq dısertasıa qorǵaǵan. Erýbaevtyń týǵanyna 90 jyl tolýyna qaraı zertteýin tolyqtyryp, monografıa shyǵardy. Sonda Myrzaı apaı aıaýly jazýshyny kózi tirisinde kórip, onymen az da bolsa qarym-qatynasy bolǵanyn ózine baqyt sanaıtynyn aıta kelip, kóz aldynda naq búgingideı elestep turǵan keskin-kelbeti men minez-qulqy jaıynda áńgimeleıdi. Sattardyń «orta boıly, mańdaıy jazyq, aqquba, dóńgelek júzdi jigit» ekenin, ashań, shıraq, keýdesin shalqaq ustap, týra qarap, tik júretinin jazady. «Qysqa ǵana shash qoıyp, ony oń jaǵyna qaraı qaıyratyn», – deıdi. «Bir qaraǵanda Sattardyń pishini – boıy, bet álpeti, shash qoıysy aqyn Muhtar Shahanovtyń jastyq beınesine kóp keledi», – dep, naqtylaı túsedi. «Qaı kezde kórseń de qasy joǵary kerilip, otty qońyr kózi kúlimdep, kóńildi júretin», – deıdi ol. Kóp bilgenmen, lepirip maqtaný Sattarǵa jat edi, ol meılinshe qarapaıym, baýyrmal bolatyn. Jumsaq qońyr daýsymen, úlken-kishi demeı, kim-kimmen de aq jarqyn, aq peıilmen sóılesetin. Osy bir barshaǵa birdeı súıkimdi beınesinen meılinshe pák tazalyq, kishipeıildilik pen adamgershilik, ómirge rızashylyq, óte baqyttylyq sezim ashyq ańǵarylatynyn aıta kele, zertteýshi apaı qalamgerdiń shyǵarmashylyǵyn jeke basynyń qasıetterimen sabaqtastyra taldaıdy.
Sattardyń shyqqan tegi, ata-babasy, otbasy, týyp-ósken ortasy jaıynda Ádiǵam Shilterhanov qyzyqty áńgimeleıdi. Ol bul tarapta jan-jaqty zertteý júrgizip, qalamgerdiń kindik qany tamǵan Uzynqudyq aýylynda asyr salyp birge oınaǵan, Túrkistan mektepterde birge oqyǵan dostarynan, jaqyn týysqandarynan kóp jaıdy surastyryp bilgen. Jergilikti sattartanýshy, sondaı-aq, onyń sońynda qalǵan kórkem shyǵarmalaryndaǵy ómirbaıandyq derekter haqynda da tanymdy syr shertedi. Ol aýyl qarttarynyń estelikterine súıene otyryp, dúrli derekterdi salǵastyra qaraý nátıjesinde, Sattardyń 1933 jyldyń qara kúzinde dúnıege kelgenin aıtady. Osyndaı merzimdi Myrzaı Altynbekova da ataı kele, onyń ómirbaıanyna bekem ornyqqan 1914 jyly týǵan degen derektiń «Meniń qurdastarymnyń» 1939 jylǵy alǵashqy basylymynan beri jazylyp kele jatqanyna nazar aýdarady. Sol basylymǵa alǵysóz jazǵan aqyn Qalıjan Bekqojınmen sóıleskeninde, ol kisi, jalpy, kitapty avtor qaıtys bolǵannan keıin eki jyl ótkende ǵana, túrli kedergi jasaýshylarmen aıtysyp júrip áreń shyǵarǵandaryn, al Sattardyń ómirbaıanyn, qoldarynda naqty derekkóz bolmaǵandyqtan, kóp rette jobalap jazyp jibergenderin esine túsirgen eken.
Sattar Erýbaev 1914 jyly týǵan dep jobamen jazylǵan derekte, shyndap kelgende, onyń óziniń murasyna súıengendik jatqan bolsa kerek. Máselen, Sattar 1934 jyly jazǵan «Kombaın týraly jyr» atty óleńinde óziniń jıyrma jasta ekenin birneshe ret: «Jıyrma jyldyń boıynda Ósip em-aý qoınyńda», «Jıyrmaǵa kelsem de Geroıymdy izdemeı...» – degen joldarymen eskerte ketedi. Iaǵnı, muny oqyǵan jan osy jyr jazylǵan ýaqyttan jıyrma jyldy shegerip, aqynnyń ómirge kelgen mezgili retinde, anyqtamalyqtardyń bárine bekem engen 1914-ti shyǵarǵan tárizdi. Ádildik úshin aıta ketý jón, «Kazahstanskaıa pravdada» komsomoldyń týǵanyna 15 jyl tolǵan kúni G. Pahomovtyń «Sattar Erýbaev» degen ocherki shyqqan bolatyn. Zertteýshiler osyndaǵy maǵlumattardy paıdalanǵan. Sonda tek bir málimetke mán bermegen tárizdi. Ocherk avtory Lenıngradtan joǵary mektepti bitirip kelip, respýblıka baspasózinde belsendi eńbek etýmen qatar, joǵary oqý ornynda fılosofıadan dáris berip júrgen jalyndy jas komsomol múshesi Sattardyń bar bolǵany «jıyrma jasta» (!) ekenin súısine baıan etedi. Nazar aýdaraıyq: 1933 jylǵy qazannyń 29-ynda shyqqan maqalada onyń 20 jasar ekeni kórsetilgen. Demek, 1913 jyly týǵany da?! Al bul Sattardyń óziniń 1934 jylǵy óleńindegi «mańyzdy máselelerge kóńil bólmeı kelgen 20 jasy» jaıyndaǵy habaryna qıǵash emes pe eken?! Ádiǵam Shilterhanov naqtylaǵan dálelderge súıensek, eki málimette de qatelik joq ekenin kóremiz. 1933 jylǵy qazanda ómirge kelgen Sattar Erýbaev «Kazpravda» avtory ocherkin jarıalaǵan 1933 jylǵy qazanda 20-ǵa toldy, endeshe, 1934 jyly qyrmanǵa baryp joǵaryda atalǵan jyryn jazǵan kezinde ol áli de 20 jasta. Demek, Sattar jaıynda sanamyzǵa sińgen derekter ózgeris tilemeıdi: ol jıyrmaǵa tolmaı, 19 jasynda, ıaǵnı 1933 jylǵy jazǵyturym joǵary oqý ornyn bitirdi, 23 jasynda, ıaǵnı 1937 jyldyń jazynda, jıyrma tórtke tolmaı dúnıeden ótti... Joǵary bilim alǵannan keıin ol bar bolǵany tórt-aq jyl belsendi eńbekke aralasa aldy. Sol shaqtarda ony kórgender men bilgenderdiń aıtqandarynan túıetinimiz sol, ómirden qyrshyn ketken Sattar ómirge ólerdeı ǵashyq adam bolǵan. Osyndaı keremet adam – jas Sattar – qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrynda halqymyzdyń áldeneshe býynyn rýhanı jebep, tań-tamasha qaldyryp kele jatqan ǵajaıyp shyǵarmalar berip úlgergen...
Ol zamandastary jadynda jap-jas qalpy saqtalyp qaldy. Biz de solaı qabyldaımyz. Onyń týyndylary, óleń-jyrlary óziniń zamandastaryn da, bizdiń aǵalarymyz ben qatarlarymyzdy da tolǵantty. Júregimizdi tebirentti. Onyń «Meniń qurdastarymy» aǵa urpaqtyń ǵana emes, bergi býyndardyń da qurdasyna aınaldy. Biz bul sabaqtastyqtyń jalǵasa berýin tileımiz. Bizdi ómirge kózqarasymen, adal, aqjúrek bitim-bolmysymen baýraǵan Sattardy halqymyzdyń qazirgi býyny da óz qurdastary retinde qabyldasa ǵoı deımiz. Búginde biz bólshevızm zamanyn, josparly ekonomıka kezeńin jaqsy ataı qoımaımyz. Áıtse de, qolymyzdy júregimizge qoıyp moıyndaıyq, qazirgi tańda barshamyzdy jerkentetin bólshevıktik jádigóılikter joıa al
