Birneshe kún buryn áleýmettik jelilerde jáne otandyq BAQ-ta Torǵaı jeriniń 76 myń gektary reseılikterge raketa qaldyqtaryn tógýge beriletindigi jaıly aqparat taraǵan bolatyn. Bul málimettiń ras-ótirigin anyqtaý maqsatynda Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisi QR Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Beıbit Bákirulyna saýaldar joldap, máseleniń anyq-qanyǵyna kóz jetkizýge tyrysty.

Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstriniń jaýaby tómendegideı.

– Torǵaı qalasynda 78 myń gektar jer reseılikterge raketa qaldyqtaryn tógýge beriledi degen aqparat qanshalyqty ras?

– Eń aldymen jer tek ýaqytsha paıdalanylatynyn túsinýimiz kerek. Ol eshkimniń menshigine ótpeıdi, jalǵa da berilmeıdi. Iaǵnı, eshkimniń tolyqtaı paıdalaný quqyǵy joq. Jangeldi aýdanynyń belgili bir bóligi búkil zymyrannyń qulaý aýdany retinde emes, «Soıýz-2» zymyran-tasyǵyshtyń alǵashqy satysynyń búıirlik bloktarynyń qulaý aýdany retinde ǵana paıdalanylatynyn aıta ketý kerek. Jáne 78 myń gektar emes, 76 myń gektar jerdi ushyrý kezinde ǵana paıdalaný qarastyrylýda. Odan keıin ol jer bóligin halyq óz qajettilikteri úshin paıdalanady.

Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda jańa qulaý aýdanyn ashý máselesin qarastyrý rásimine keletin bolsaq, sońǵy sheshim qabyldaǵanǵa deıin jańa qulaý aýdanyn ashý máselesi mamandarmen kóptegen krıterııler (tehnıkalyq, ekologıalyq, quqyqtyq jáne t.b.) boıynsha jan-jaqty qarastyrylady, múmkin bolatyn barlyq nusqalar eseptelip, josparlanatyn qyzmetiniń aımaqqa áser etý dárejesi boljamdalady.

Negizgi baǵalaý krıterııleriniń biri – ekologıalyq qaýipsizdik. Bul maqsatta ekolog mamandarmen Qazaqstan Respýblıkasy zańnamasynyń talaptaryna sáıkes qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý qurastyrylady. Budan soń qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý materıaldary kórsetiledi jáne múddeli qoǵamdastyqpen talqylanady, keıin olar Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik ekologıalyq saraptamasyna jiberiledi.

Búgingi kúni Jangeldi aýdanynda jańa qulaý aýdanyn (QA 120A) ashý múmkindigin qarastyrý boıynsha júrgizilip jatqan is-sharalar joǵaryda kórsetilgen tártipke sáıkes júzege asyrylýda. Bul baǵytta túrli memlekettik organdar men jergilikti basqarý oragandary mamandarynyń qatysýymen birtalaı jumys atqaryldy.

– Bul aqparat ras bolǵan jaǵdaıda Elbasynyń jer máselesine qatysty jarıalaǵan maratorııine qatysty ne aıtasyz? Bul zań buzýshylyq bolyp ketpeı me?

– Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, bul eshqandaı jalǵa berýdi jáne jerdi berýdi bildirmeıdi. Tek zymyrandy ushyrý kezinde jer telimi qysqa merzimge 1-2 táýlikke ǵana paıdalanýǵa beriledi. Adamdardyń qaýipsizdigin saqtaý úshin zymyrandy ushyrý kezinde ǵana qulaý aımaǵy 1-2 kúnge jabylady. Qalǵan barlyq ýaqytta ol jer bos bolady. Iaǵnı, erkin qatynaı berýge jáne el ıgili úshin paıdalana berýge bolady.

Tıisti Úkimetaralyq kelisim jobasyn qosa alǵanda ol jer servıtýt sharty boıynsha «Báıterek» birlesken kásipornyna qulaý aımaǵy retinde tek ýaqytsha paıdalanylatynyn taǵy bir aıta ketkim keledi.

– Eger reseılikterge raketa qaldyqtaryn tógýge 76 myń gektar jerdi jalǵa berý máselesi qarastyrylsa, halyqtyń pikirimen sanasady ma?

– Árıne, sanasady. Biraq, bul jer berýdi de, jalǵa berýdi de bildirmeıtinin qaıtalap aıtamyn. Tek ýaqytsha paıdalanylady. Al, qulaý aımaǵyn ýaqytsha paıdalaný týraly túsindirý jáne aqparattandyrý jumystary osy jyldyń kókteminen bastalyp, jergilikti turǵyndarmen kóptegen kezdesýler uıymdastyryldy.

Máselen, aǵymdaǵy jyldyń 22-mamyrynda «Báıterek» birlesken kásiporny ókilderi Aqkól aýyly men Qarasý aýylynyń turǵyndarymen kezdesý ótkizdi. Aqkóldegi mekteptiń akt zalynda ótken jıynǵa 50-60 adam, al Qarasýdaǵy klýbta ótken kezdesýge 30-40 adam qatysyp, ózderiniń oılaryn jetkizdi. Suraqtar qoıylyp, pikir almasyldy. Qoıylǵan suraqtarǵa tolyqtaı jaýap berildi.

Jáne mamyr-maýsym aılarynda «Qostanaı tańy», «Bizdiń Torǵaı» sıaqty jergilikti buqaralyq aqparat quraldarynda da aqparattyq jarıalanymdar jaryq kórdi.

«Báıterek» birlesken kásiporynynyń resmı saıtynda (www.bayterek.kz) júrgizilgen jumystar týraly ashyq aqparat jarıalanyp, foto-vıdeo esepter de qoıyldy jáne osy saıttan aqparattyq málimetterdi de tabýǵa bolady.

Al, 8-tamyz kúni Qostanaı qalasynda Qazǵarysh mamandary men Qostanaı oblysy ákimdiginiń qatysýymen jıyn ótti.

Osyndaı aqparattyq-túsindirý jumystary kóptep uıymdastyryldy. Onyń bárin tizbeleı berýdiń qajeti joq shyǵar. Eń bastysy – jergilikti turǵyndardyń túsine bilýi.

Kúni keshe ǵana, ıaǵnı 6-qazanda Qostanaı oblysy, Jangeldi aýdany, Torǵaı aýylynda qoǵamdyq tyńdalym ótip, turǵyndarmen pikir almasyldy. Barlyq usynys-pikirler eskerilip, Hattama toltyryldy.

 Jer telimin ýaqytsha paıdalanýǵa berý mehanızmi aldyn-ala daıyndalyp, Qostanaı oblysy jáne Jangeldi aýdany ákimdigimen kelisildi. Nátıjesinde ózara túsinistik pen ýaǵdalastyqqa qol jetkizilgenin de aıta ketkim keledi.

Qazirgi tańda «Ǵarysh-Ekologıa» ǴZO» JSHS ekologıa jáne ǵarysh qyzmetin baqylaý salasynda mamandandyrylǵan uıymy Bıotúrlilikti saqtaý qazaqstandyq asosıasıasymen birlesip jasaǵan qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaýy 6-qazanda ótken qoǵamdyq tyńdalym Hattamasymen birge ekologıalyq saraptamadan ótkizý úshin múddeli ortalyq memlekettik organ – QR Energetıka mınıstrligine jiberilýge daıyndalýda.

– Torǵaı jerine tógiletin raketa qaldyqtary qanshalyqty zıan?

– «Soıýz-2» zymyran-tasyǵyshy – bul otynnyń ýyty joq bóligi úshin jumys isteıtin jáne halyqaralyq ýákiletti uıymdardyń barlyq ekologıalyq standarttaryna saı keletin óte senimdi zymyran.

Onyń negizgi otyny suıyq kıslorod pen kerosın, geptıl týraly eshqandaı sóz joq. «Soıýz-2» zymyran-tasyǵyshy ekologıalyq taza otyn (kıslorod pen kerosın) arqyly jumys istegendikten onyń qorshaǵan ortaǵa tıgizer keri áseri óte tómen, tipti joq dese de bolady. Buǵan ótkizilgen ekologıalyq saraptama nátıjesi dálel bola alady.

«Soıýz-2» zymyran-tasyǵyshynyń alǵashqy satysynyń quramynda joǵary ýytty jáne radıoaktıvti zattar men sáýlemen ıondaý joq.

Zymyrannyń osy túrin ushyrýdyń san jyldyq tájirıbesi kórsetkendeı onyń senimdiligi joǵary jáne anologti túrlendirý halyqaralyq ǵarysh stansıasyna ǵaryshkerlerdi jetkizý úshin qoldanylady.

Osy jerde bir ǵana mysal keltire ketsem deımin. Kez-kelgen iri qalada 1 kúnde  15 myń avtokólikten bólinetin zıandy gazdyń kólemi zymyran-tasyǵyshtan bólinetin qaldyqtyń 1 jylǵy kórsetkishine teń.  Sondyqtan «Soıýz-2» zymyran-tasyǵyshynan keletin zıan mınımaldy dep aıtýǵa bolady. 

Nazerke Labıhan