Ғылымға бөлінген миллиардтардың ізі қайда жоғалғанын құпия талдамалық анықтама әшкереледі. Байқау басталмай жатып артықшылық берілгенін, сараптамаға сырттан қысым жасалғанын, ал ақшаның күмәнді бағыттарға кеткенін деректер көрсетті.
Байқау басталмай жатып «артықшылық» жасалды
Бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру (ПЦФ) құжаттарын дайындау кезеңінде-ақ бәсеке бұрмаланғаны анықталды. №81 тапсырманың мәтіні әл-Фараби атындағы ҚазҰУ еңбектерінен көшірілгені көрсетілді, бұл тапсырмаға 497 млн теңге бөлінді. Ұқсас жайт №30 тапсырмада да тіркелді, оның шекті сомасы 350 млн теңге болды. Бұл деректер нақты өтінім берушілердің мүддесі байқауға дейін-ақ лоббиленгенін айғақтады.
«Тексерусіз» өткен жеті жоба
2023–2025 жылдарға арналған ПЦФ бойынша 2023 жылғы 3 тамызда 240 өтінім түсті. Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығы (НЦГНТЭ) ресми түрде 71 өтінімді кері қайтарды. Бірақ орталық басшылығы «күтілетін нәтижеге» сай келмейтін 7 жобаны тізімнен өз бетінше алып тастап, кейін қайта енгізіп, сараптамаға жіберді. Осы 7 жобаға жалпы 7,5 млрд теңге жол ашылды.
Қызметтік тергеудің 2023 жылғы 26 қаңтардағы актісінде НЦГНТЭ қызметкерлері Шайкамал Г.И. мен Болатова Д.К. байқау талабына сай келмейтін 45 өтінімді формальді тексерістен соң сараптамаға өткізіп жібергені тіркелді.
Сараптама және IP-мекенжайлар
НЦГНТЭ координаторлары Пернебай А. мен Ли А. тарапынан сараптама процесіне араласу болғаны айтылды. Олардың телефондарынан шетелдік сарапшыларға нақты өтінімдер бойынша балл көтеріп беру жөнінде өтініш жазылған хат-хабар табылды (21 қазан 2022 жыл).
Жүйеге бірдей IP-мекенжайлардан кіру дерегі бөлек блокпен сипатталды. Германиядағы бір IP-мекенжайдан Velesco Serge (Германия) және Панзабекова А. (Қазақстан) кіріп, Нарбаев Т. жобасына 33 және 31 жоғары балл бергені тіркелді. Сол кезеңде Панзабекова өзі де жоба жетекшісі ретінде байқауға қатысып жүрді, ал оның өтініміне аффилиирленген тұлғалар сараптама жүргізді. Кірулердің бәрі Германиядағы бір IP-мекенжайдан жасалды, сарапшылар шетелге шықпағаны белгілі болды. 2022 жылғы 12 маусымда (Германия, Митвайда) бір IP-ден бір мезетте бірнеше отандық және шетелдік сарапшы жүйеге кіргені жазылды. Қорытындыларды бір адамның толтырған болуы мүмкін деген күдік осыдан туды.
Ұпайды «жолай» өзгерту
is.ncste.kz ақпараттық жүйесінде жалпы құны 23,8 млрд теңге тұратын 29 ПЦФ жоба бойынша сараптама қорытындысы жоқ болып шықты. Соның ішінде табалдырықтан төмен балл (25-тен аз) алған 5 өтінімге қаржыландыру берілмеуі тиіс еді. Бірақ Ұлттық ғылыми кеңес (ҰҒК) отырыстары хаттамаларында бұл жобалар жоғарырақ балл алып, қаржы мақұлданды. Аталған бес жобаға 1,8 млрд теңге бекітілді.
Тағы 17 жоба бойынша (18,3 млрд теңге) сараптама материалдары мүлде ұсынылмағаны көрсетілді.
Ақша тарату: «кіріспе мен қорытындыға» – 11 млн
Мысал көп. «Сейсмология институты» ЖШС директорына көлемі бар-жоғы 7 бет болатын «кіріспе мен қорытынды» жазғаны үшін 11 млн теңге төленді. Сол мазмұндағы бөлімдер үшін тағы 11 адамға да ақы берілді. Плагиатты тексеру жүйесі 31,4% ұқсастық көрсетті.
Осы институтта ПЦФ келісімі қамтымаған кезең үшін 76 қызметкерге 43 млн теңге «ынталандыру төлемі» таратылды.
Ч. Валиханов атындағы Тарих және этнология институтында құжаттамалық сүйемелдеу үшін кадр қызметінің қызметкерлеріне азаматтық-құқықтық келісімшарттармен 20 млн теңге төленді, бұл жұмыстар олардың лауазымдық міндеттеріне кірген.
Сатып алу мен жабдық: AirPods, MacBook, ал компьютерлер жыл сайын «жазылады»
Математика және математикалық модельдеу институты үш жылда 8,9 млн теңгеге 60 AirPods, 241,4 млн теңгеге 322 бірлік компьютерлік техника сатып алды, оның ішінде 54,5 млн теңгеге 50 MacBook бар. Соған қарамастан жыл сайын 36-дан 51-ге дейін компьютер есептен шығарылып отырды, ал қолда 200-ден аса заманауи ПК және 79 ноутбук бар еді.
Коммерцияландыру: нәтиже қайда?
Соңғы 8 жылда 56 млрд теңгеге 239 келісім мақұлданды. Солардың ішінде 28,1 млрд теңге тұрған аяқталған жобалардың 89,6% жарияланған мақсатқа жете алмады.
Бөлек мысал – БАҚ мониторингіне арналған IT-бағдарлама. Мемлекет 945 млн теңге бөлді, ал нақты әзірлеуші жұмысты 91,5 млн теңгеге атқарды. Нарықта ұқсас шешімдер жылына 4 млн теңгеге дейін тұрады.
Жауапкершілік және жүйе
Анықтама фактілерді, сомаларды, тетіктерді тізіп шықты, бірақ құқықтық бағалау жайлы дерек келтірілген жоқ. Қылмыстық не әкімшілік іс қозғалды ма, нақты тұлғалар жауапқа тартылды ма, бюджетке қаражат қайтарылды ма деген сұрақтар ашық қалды.
Сараптамаға араласудан бастап ақпараттық жүйелердегі деректерді бұрмалауға дейінгі көлемді эпизодтар тек жекелеген тәртіпбұзушылықты емес, ғылымды қаржыландырудың тұтас моделінің беріктігін сұрақ астында қалдырды. Жауап беру міндеті құжаттың өзінде көрсетілгендей, әлі де мемлекеттік органдардың мойнында тұр.
Бұл туралы Qamshy.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.
