Қазақстандағы ауыл шаруашылығының жоғары табыстылығы туралы пікірлерге қарамастан, саладағы қаржылық түсімнің бөлінісі біркелкі емес. Негізгі тәуекелдерді арқалайтын фермерлер қаржылық пайданың азғантай бөлігіне ғана ие болады. Ал ең жоғары әрі тұрақты табысты өндіріс тізбегінің басында және соңында тұрған құрылымдар — ресурс жеткізушілер мен аралық делдалдар (қайта өңдеушілер мен трейдерлер) алады.

Ресурс сатушылар: климаттық тәуекелсіз кепілді пайда

Алғашқы ірі маржаны материалық-техникалық ресурстарды (МТР) жеткізушілер еншілейді. Олар: ауыл шаруашылығы техникасын, тыңайтқыштарды, өсімдікті қорғау құралдарын, тұқым мен жанар-жағармай сатушылар.

• Бекітілген табыстылық: Жеткізушілер өздерінің тәуекелдерін, логистикасын және валюта бағамының ауытқуларын егіс науқаны басталмай тұрып-ақ тауардың түпкілікті құнына енгізіп қояды.
• Өнімділікке тәуелсіздік: Техника мен агрохимия бағасы фермер үшін жылдың қуаңшылық немесе өнімді болуына қарамастан өсе береді. МТР сатушылары барлық қаржылық ауыртпалықты аграрийлерге жүктеп, өз пайдасын кепілді түрде алады.

Трейдерлер мен қайта өңдеушілер: «арзан шикізаттан» капитал жасау

Екінші қаржылық полюс — сатып алушылар, элеваторлар, қайта өңдеушілер мен экспорттық трейдерлер.

• Баға қысымы: Өнім жинау кезеңінде фермерлерге кредиттерді қайтару және жалақы төлеу үшін шұғыл ақша қажет болғанда, нарықта ұсыныс шамадан тыс көбейеді. Трейдерлер бұл сәтте шикізатты ең төменгі, кейде жасанды түрде түсірілген бағамен сатып алады.
• Инфрақұрылым есебінен маржа табу: Сақтау қоймаларына, қайта өңдеу қуаттарына және экспорттық арналарға қол жеткізе отырып, делдалдар дайын өнімді немесе шикізатты кейінірек — әлемдік баға шарықтаған шақта сатады. Нәтижесінде негізгі қосылған құн солардың қалтасында қалады.

Ауыл шаруашылығы өндірушілері: 100% тәуекел, қалдық принциппен түсетін табыс

Фермердің өзі бір жағынан МТР бағасының өсуі, екінші жағынан сатып алушылар таңайтын төмен бағалар арасындағы қыспақта қалады. Бұл ретте барлық ықтимал тәуекелдерді — қуаңшылықты, өнімнің шіріп кетуін, зиянкестерді және сыйақы мөлшерлемелерінің өсуін дәл осы аграрий өз мойнына алады.

Қазақстанның аграрлық нарығындағы негізгі қорытынды қарапайым: фермер тек шикізат өндіруші болып қала беретін болса, оның маржиналдылығы төмен деңгейде қала береді. Пайданы шаруашылықтардың пайдасына қайта бөлудің жалғыз жолы — меншікті сақтау инфрақұрылымын құру, терең қайта өңдеуді дамыту және экспортқа өз бетінше шығуға мүмкіндік беретін кооперативтерге бірігу.