Qazaq aıtysynyń aldaspan aqyndarynyń biri, ýytty jyrlarymen buqaranyń muńyn aıtyp, bıliktiń bylyǵyn áshkerelep júrgen aıtysker Rınat Zaıytov «Qamshy» portalynyń oqyrmandary qoıǵan suraqtarǵa jaýap berdi. Oqyrmannyń san saýalyna bergen aqynnyń jaýaptaryn nazarlaryńyzǵa usynamyz.

Qazir Rınat Zaıytov qaıda júr? Nemen aınalysýda?

Qazir aınalysyp júrgen jumys kóp. Kúzde shyǵarmashylyq keshimdi ótkizbekshimin. Qazir soǵan daıyndyq ústindemin. Ol kesh qazan, qarasha aılarynyń birinde úlken konserttik joba retinde ótpek. Al, negizgi aınalysyp júrgenim – shyǵarmashylyq jumys.

Aıtys aqyndary «Aıtystan kettim» nemese «Aıtysty qoıdym» degendi jıi aıtyp júr. Munyń sebebi ne? Aıtystan ketetinin jer-jahanǵa jarıa etetin aqyndarǵa ne aıtasyz?

Aldyńǵy bir suhbatymda da aıtqanmyn bul týraly. Negizi bul árbir aqynnyń túsinigine baılanysty jumys. «Aıtystan kettim» deý – zeınetke shyqtym degenmen teń. Zeınetke shyǵatyn adam aldymen beınet kórýi, elge bir eńbek sińirýi kerek. Sonda ǵana jańaǵydaı sóz aıtýyna bolady. Qazir tiri júrgen aıtyskerlerdiń ishinde sondaı elge eńbegi sińgen tórt-bes aqyn ǵana bar shyǵar. Al, qalǵandarynyń aıtyp júrgenin óz basym qoldamaımyn. Ózim aıtystan keter oıym joq. Oı bolsa da olaı aıtpaǵan bolar em

«Aqyn baqyty» degendi qalaı túsinesiz? Ózińizdi qanshalyqty baqytty aqynmyn dep sanaısyz?

Aqyn retinde baqytty adammyn. Muhtar Áýezov: «El aýzynda bir aýyz óleńi qalǵan aqyn – eń baqytty aqyn» deıdi. Men de Allaǵa shúkir deımin, el arasynda aıtysta aıtqan sózderim, basqa óleńderim jıi aıtylyp júredi. Sózderim eń bolmaǵanda bir asabanyń aýzynda júrse men úshin odan asqan baqyt joq.

Oqyrmandar Sizdiń qazirgi aqyndar aıtysyna qatysty oıyńyzdy bilgisi keledi. Sondaı suraqtardyń biri aqyndardyń kelisip aıtysýy, uıymdastyrýshylar tarapynan aqyndarǵa nusqaý berilip, aýzyna sóz salý jaıyna qatysty qoıylypty. Odan keıin sol aıtysty uıymdastyryp júrgenderge qatysty da kóptegen saýaldar túsýde. «Ár jerde ár túrli aıtystar ótip jatady. Oǵan bir aqyn qatysyp, bir aqyndar qatyspaıdy. Keıin bir-birin sóz etip júredi. Bunyń sebepteri ne?» degen suraqqa jaýap berseńiz.

Aqyndardyń sanasy táýelsiz bolmaı bári beker. Másele, aıtysta emes, aqyndardyń ózinde. Salaýat Isaqaev degen aǵamnyń «Bizdiń aqyndardy Germanıaǵa aparyp aıtystyrsań, «Aınalaıyn Gıtler, nemisten shyqqan esil er» dep otyra beredi» degen bir sózi bar. Sol sekildi, aqyndarymyzdy ózderin maqtatýǵa, bireýdi dattatýǵa paıdalanǵysy keletinder bar. Biraq, munda kimdi kinálaısyz? Júrsindi kinálaýdyń, «Nur Otandy» kinálaýdyń reti joq. Aqyndarymyz ózderi qaıda baratynyn, qandaı aıtysqa qatysyp, kimdi maqtaıtynyn oılamasa oǵan kim kináli? Joq degende bireýi shyǵyp «Men ana álippeden basqa kitap oqymaǵan Qanat Áljapparovpen aıtyspaımyn» dep aıtpasa, olaı aıtýǵa qaýqary bolmasa, aqyndardy kim paıdalanbaıdy?

Tek aıtys aqyndaryn ǵana emes, basqa jazba aqyndardy da qol bala etip júrgender bar. Jazýshylar odaǵyna múshe qanshama aqyn-jazýshy bar. Alaıda, solardyń barlyǵy aqyn retinde, jazýshy retinde táýelsiz deı almaımyz. Bul jerde taıaqtyń eki ushy da aqyndardyń ózine kelip tıedi. «Keýdemde janym bar, dastarhanda nanym bar» degen jasandy shúkirshilikten aıyrylmaıynsha solaı bola beredi.

El arasynda «Aqyndar aldyn ala daıyndalyp alyp aıtysady, ne aıtý kerektigin joǵary jaq belgilep beredi» degen áńgime bar...

Kez kelgen aıtystyń aldynda bir kún buryn jınalys ne úshin ótedi? Sony aıtý úshin, kelisip alý úshin ótedi. Sol jerde biraz másele sheshiledi.

Biraq, sol «kelisimdi» buzatyn, jetekte júrgisi kelmeıtin «tentekter» bar ma?

Bar. Qudaıǵa shúkir, ondaılar barshylyq.

Halyq narazylyq tanytyp otyrǵan taǵy bir másele myna «Shoý-aıtys». Bul aıtyssymaqty sahnaǵa shyǵarýdaǵy maqsat qandaı?

3 jyldaı buryn bular myna shoýlaryna erteń Júrsin Ermandy da qosyp alady dep aıtqamyn.  Biraq, sol kezde osyny uıymdastyrýshylardyń biri Baqytjan Qasymnyń ózi áý basta buny ýaqytsha bastama, bir ret qyzyq úshin kóremiz, keıin uıymdastyrmaımyz degen. Alaıda, olaı bolmaı shyqty.

Qazir aıtysqa ámir júrgizgisi keletinder aıtysty baǵyndyrýyn baǵyndyryp aldy. Endi kórermendi baǵyndyrý qaldy. Qazir aıtysqa baratyndar azaıdy. Zal tolmaıtyn boldy. Endi reıtıńti kóterý úshin úırenshikti ádis ánshilerdi qosý sánge aınaldy. Biraq, bul da ýaqytsha nárse.

Artyńyzdan ergen jas aqyndardan kimdi bólip aıtar edińiz?

Meıirbek Sultanhan. Ony baıaǵydan aıtyp kelemin. Eger aıtysta shynaıy ádilettilik, ádil tórelik bolsa, Meıirbekke jeter aqyn az. Aqyndarymyzdyń barlyǵy myqty, barlyǵy daryndy. Alaıda, men úshin solardyń ishinde Meıirbegim bir tóbe. Meıirbekten kóp úmit kútemin.

Qazaqstannan bólek, Qytaı, Mońǵolıa, Túrkıa syndy shet elderde turatyn aıtysker aqyndar bar. Solardyń ishinde erekshe atap ótetin aqyndar bar ma?

Qytaıda júrgen baýyrlardyń ishinen Jámıǵa Dáýletqyzyn aıtar edim. Ótkende Youtube jelisinen Erjanat Baıqabaı degen aqynnyń aıtysyn kórdim. Mine, osy Erjanat Qazaqstanǵa kelip bir aıtyssa degen tilegim bar. Jalpy, syrttaǵy qazaqtardan úırenerimiz az emes. Olar da aıtys alamanynan syrt qalmaýy kerek. Bizdiń aqyndar da syrtqa shyǵyp turýy qajet.

Aıtysta da, basqa jerde de úkimet oryndaryna qatysty ótkir sózderińizben kórinip júrsiz. Búgingi Qazaqstan bıligine, onyń júrgizip otyrǵan saıasatyna kózqarasyńyz qalaı? Nege kóńilińiz tolady? Ne nársege qynjylasyz?

Qazirgi bıliktiń «jumysyna» óte qatty kóńilim tolady. Olar óz maqsattaryna jetý jolynda keremet jumys isteýde. Halyqty, qoǵamdy máńgúrttendirip, eldiń sanasyn tobyrlyq sana deńgeıinen de tómendetýge árekettenýde. Qýyrshaq qoǵam qurýdy kózdeıtin ol maqsattarynyń búginde 70 paıyzy oryndaldy da. Eldiń qolyna jalaý ustatyp, moınyna sary sharf taqqyzyp, «Nur Otan», «Nursultan» dep aıqaılatyp otyrǵany sonyń aıǵaǵy.

Al, bılik ustanymdaryna qarsymyn. Bul bılikke qazir óz jaǵdaıy ǵana mańyzdy bolyp tur. Sol úshin saıqal patrıotızmdi paıdalanýda. El tanıtyn, halyq qurmetteıtin keıbir aǵalarymyz da sondaı bıliktiń teris saıasatynyń qýyrshaǵy bolyp júr. Sol aǵalarymyzdyń, ishinde óner adamdary, qoǵam qaıratkerleri bar. Barlyǵynyń búginde betteri ashylyp otyr. Bılikke kóńilim tolady degendegi aıtpaǵym da osy. Olar maqsattaryna jetýde, istegen jumystary ózderi qalaǵandaı nátıje berýde.

Bıliktiń osy ustanymdarynyń kesirinen elimizde oılanatyn adamdar azaıyp bara jatyr. Eınshteın degen ǵulama adamzatqa oryndyq tileımin degen. Sol oryndyqqa otyryp oılanýy úshin. «Qaıda baramyn, nege asyǵamyn, ne istep júrmin?» dep oılanýy úshin. Bizde sol oılaný jaǵy kem bolyp tur. Búgingi qoǵam bir oılansa, tek «Baıyp ketsem, aqsha tapsam, maǵan eshkim tıispese, men eshkimge tıispesem» dep qana oılaıdy. Al, urpaqqa ne qalatyny, el ne bolatyny, qaıda bara jatqanymyz kóp adamdy oılandyra qoımaıdy. Munyń barlyǵy – jańaǵy bıliktiń jymysqy jumysynyń nátıjesi.

Sońǵy kúnderi eldiń bilim júıesine enetin ózgerister qyzý talqylanýda. «Úsh tildi oqytý» ıdeıasy qarqyn alyp jatyr. Osy jaıttarǵa qatysty aıtaryńyz.

Munda da qazaqty keri tartý maqsatynan týǵan bastamalar kórinis berip otyr. Bolashaq urpaqty bilim júıesi arqyly meńireý etýdi kózdeıtin toptar bar. Olar sol úshin de birinshi kezekte muǵalimniń aılyǵy men bilim sapasyn tómendetýge árekettenýde.  Biz sony bile tura qos qolymyzdy kóterip qoldap jatyrmyz.

Munyń jaýabyn bir ǵasyr buryn, ult qaıratkeri Mirjaqyp Dýlatov aıtyp ketken. Ol kisiniń «Qazaq dalasynda balalar 18 jasqa deıin tek qazaq tilinde oqýy kerek. Sodan keıin ǵana ishinen iriktep alyp, eki jylǵa basqa elge oqýǵa jiberýge bolady» degen sózi bar. «Qazaqsha bilmeıtin adam qazaqty basqarmaýy kerek» degendi de aıtqan Mirjaqyp atamyz. Mine, biz osy qaǵıdaǵa súıenýimiz kerek edi.

Al, áripti endi tanyp jatqan, óz atyn jaza almaıtyn balany birinshi synyptan bastap úsh tilde oqytamyz, Abaı, Shákárim týraly shyǵarma jazdyramyz deý -  aqylǵa syımaıtyn qorlyq. Bilim júıesindegi qazirgi jaǵdaı osyndaı kúlkili kúıde qalyp otyr.

Bir suhbatyńyzda «Din arabtan bastalsa, onyń buzylýy da arabtan bolady» degen támsildi tilge tıek etip, «Bizdegi qazirgi jappaı beleń alyp kele jatqan din - sol arabtyń buzylǵan dini» degen oı aıtypsyz. Eldegi dinı ahýalǵa qatysty ol oıyńyz qazir ózgermedi me?

Kez kelgen memleketti, topty, eldi basqarýdyń eki joly bar. Bir joly halyqty bir nársege sendirý bolsa, ekinshisi – burynǵy seniminen aıyrý. Bizdiń myna ulan-ǵaıyr dalamyzdyń saqtalyp qalýy ol ıslam qundylyqtarynyń baba dástúrimen ushtasqanynyń, ulttyq ıdeologıamyzdyń beriktiginiń arqasy. Keńes ókimeti ornaǵan soń qudaı joq dedik, meshitterdi órtedik. Senimnen aıryldyq. Al, 1991 jyly egemendik alǵannan keıin eń birinshi qabyldanǵan zań ol – «Dinı nanym-senim bostandyǵy týraly» zań boldy. Rýhanı saladaǵy biraz áttegen-aılarǵa sol zań jol ashyp berdi.

«Dinniń buzylýy arabtan bastalady» degenim ıslam teris din degenim emes. Sol din atyn jamylǵandardyń jymysqy jumysyna qatysty aıtqanym. Bireýler bar saqal qoıady, balaq kesedi. Betashar haram deıdi. Ol aıtqandary ótpeı jatsa nemese bılik tarapynan qarsylyqqa ushyrasa bastapqy oılarynan aınyp, basqasha saıraıdy. Salt-dástúrimizge, ádet-ǵuryp, tipti  ulttyq oıyndarymyzǵa deıin janashyr bola qalady. Sondaı toptardyń tirligi qynjyltady. Olardyń oıy qazaqty kógertý emes, birinshiden bılikke jetý, jyly oryn daıyndaý, ekinshi maqsattary – aqsha tabý. Boldy.

Qazir áke-sheshesin kápir deıtinder paıda boldy. El ishine iritki salýshylar tek ıslam dininjeleý etip qana qoımaı, basqa taraptan da soqylar jasap jatyr.

Qazir masondyq uıymdar belsendi jumys isteýde. Ondaılar bizde de bar. Mysaly, Almatyda ashylǵan masondyq uıymǵa Álıhannyń aty berildi. Oǵan da kóz jumyp otyra beremiz. Munyń barlyǵy sol 1992 jyly qabyldanǵan din týraly zańnyń túrli aǵymdarǵa jol ashyp bergendiginen.

Arabtar ıslam dini kelgenshe qudaı joqtyqtan emes, qudaı kóptikten azdy. Ony tarıhtan bilemiz. Bizge de endi din úıretýshiler kóbeıdi. Solar árkimdi ár túrli qudaıǵa sendirgisi keledi. Tek izgilikti ǵana nasıhattaıtyn dinimizdi qazir teris aǵymdar aınalaǵa qalaı kórsetip jatyr? Nege olar Allanyń atyn jamylyp kisi óltiredi? Zańǵa qarsy shyǵady?

Budan basqa gomoseksýalızm, pedofılızm sıaqty teris qylyqtardy taratýshy, sol baǵytta aqsha salýshy toptar bar. Osy sebepterge baılanysty bul máseleni tek ıslamǵa qatysty problema dep emes, jalpy dinı másele degen durys bolar.

Rınat myrza, qansha jerden «Saıasat – las nárse» desek te, ulttyń sózin sóılep júrgen, rýhanı qundylyqtarymyzǵa qorǵan bolyp júrgen azamattarǵa qoldaý bildirýimiz kerek. Osy rette ózderin «ultshyl» atap júrgen tulǵalar men ulttyq baǵyttaǵy uıymdardyń jumysyna qandaı baǵa beresiz? Sondaı uıymdar tarapynan sizge «Birge jumys isteıik» degen usynystar boldy ma?

Ondaı usynystar eki kúnniń birinde túsedi. Olardyń túpki maqsatyn bilgennen soń, kóbine ish tarta bermeımin. Ult úshin ter tógip júrgen shyn qaıratker retinde Muhtar Shahanovty aıtamyn. Sondaı adammen bir zamanda ómir súrip jatqanyma maqtanamyn. Ol kisimen, shynyn aıtý kerek, kóp kezdesken de adam emespin. Biraq, qazaq úshin eńbegi zor tulǵa dep bilemin.

Oqyrmandar durys túsinsin. Osy máselege oraı mynadaı mysal keltirgim keledi.

Qazaq ıt asyraıdy. Itterdiń de túr-túri bar. Biri – kánden. Úıge ury tússe, bóten adam kelse, sháýildep úredi. Biraq, qolynan eshteńe kelmeıdi. Sharasyz. Tóbet degen bir ıt bar. Ol betaldy úrmeıdi, jan balasyna jamandyq jasamaıdy. Biraq, qasqyrǵa qoradan bir toqty aldyrmaıdy. Olardyń ishinde de bolmashy nárseden shý shyǵaryp, abyroı jınaǵysy keletinder bar. Ultqa tóngen shyn qaýipti der kezinde ańǵaryp, dabyl qaǵatyndar da bar. «Ultshylmyz» dep júrgenderdi de osylaı toptaǵan jón sıaqty. Nege deseńiz, ultshylmyn, patrıotpyn deıtinder kóbeıip barady. İshinde tipti, bir aýyz qazaqsha bilmese de ózin ultshyl kórsetetinder bar. «Ný ı chto chto men qazaqsha bilmeımin» dep, ózińmen daýlasady. Aıtatyndary «Biz Keńes ókimetiniń adamdarymyz» degen jeleý. Qulaǵanyna 25 jyl bolǵan, qurǵan kim, qulatqan kim ekeni belgisiz sol eldi áli ańsap júrgender bar. Solar nege osy minezimiz qazaq batyrlarynan qalǵan, Alash qaıratkerlerinen qalǵan dep nege aıtpaıdy? Qazir bir qýanatynym halyq kimniń shyn ultshyl, kimniń jalǵan patrıot ekenin jaqsy ajyrata alatyn hálde.

Kúni keshe saılaý ótti. Bılik partıasy saılaý kezinde tanymal ánshilerdi, sport juldyzdaryn qataryna qosyp, saıasat sahnasyna shyǵardy. Sol partıalardyń ishinen Sizdi de shaqyrǵandar boldy ma?

Ondaı usynyspen shyǵýy múmkin emes. Sebebi, meni basqara almaıtyndaryn biledi. Al, saılaý dodasyna qosylǵan Janar Duǵalova men Qaırat Nurtasqa qatysty áńgimege kelsek, kóshede «Eki kúreshke syra alsańyz, úshinshisi tegin» degen jarnamalardy kóp kóremiz. Al, nanǵa ondaı jarnama jasalmaıdy. Sebebi, nan – astyń atasy. Nan jemese adam ashtan óledi. Adam úshin eń birinshi kezekte tutynylatyn ónim. Syra – densaýlyqqa zıan. Kóp adamǵa qajetsiz. Bılik te, «Nur Otan» da solaı. Jarnamaǵa muqtaj. Jarnamaǵa táýeldi. Óziniń ustanymdary, ıdeıalary suranysqa ıe bolmaǵan soń, halyqqa «Biz sender úshin jumys istep jatyrmyz. Bizge daýys berińder!» dep aıtatyndaı naqty nátıjeli jumysy bolmaǵan soń eldiń nazaryn «Bizde Janar bar. Bizde Qaırat bar. Bizde Gennadıı Golovkın bar» dep aýdarǵysy keledi. Halyqtyń mahabbatyna ıe adamdardyń atyn osylaısha saýdaǵa salady. Olarǵa biraq depýtattyq kreslo bermeıdi. Onnyń bireýine oryn berýi, orden usynýy múmkin. Biraq, paıdalanyp alǵan soń bılikke jolatpaıdy. Janynan alystatpaıdy da, biraq. Al, endi jańaǵy Janarlar «Biz bılikke baryp, halyqtyń sózin sóıleıik dep edik. Parlamentten oryn berińder!» dese, olardan asqan halyq jaýy bolmaı shyǵady. Barlyq telearnalar solardy synaýǵa kirisedi. Sondyqtan, bul jerde tek óner adamdaryna kiná taǵýǵa bolmaıdy. Bul – júıeniń kemshiligi.

Eldi shýlatyp jatqan taǵy bir taqyryp – «91» toby. Osy topty alǵash bolyp aqparat quraldarynda synadyńyz. «Aıtýǵa ońaıdaǵy» baǵdarlamasynda aıtylǵan jaıttan soń tanymal ánshiler osy topqa qatysty oılaryn ashyq bildire bastady. El ishinde, atalǵan toptyń bar-joǵyn osy daýdan keıin baryp bilip jatqandar bar. Siz ózińiz bul topqa qalaı «jolyǵyp» qap júrsiz?

Mektepten bildim. Buryn bálkim qulaǵym shalǵan shyǵar. Ózi aıtyp júrgenderi qazaqshasy da túsiniksiz birdeńe ǵoı. Biraq, qyzymnyń mektebine barǵanda oqýshylardyń osy topty erekshe mahabbatpen tyńdaıtynyn kórip, qaýip oıladym. Osy máselege qulaq asyp, oı qosqandarǵa alǵysymdy aıtamyn. «91» tobyn alǵash bolyp synap, qoǵamǵa qaýipti qubylys ekenin «NamysTV» arnasynyń jigitteri men Meırambek Bespaev kóterdi. Osyny erekshe atap ótý kerek.

Synadyńyzdar. Áshkereledińizder. Onyń nátıjesi qalaı boldy? Sol baǵdarlamadan keıin top jetekshisi Erbolat Bedelhan óz qateligin túsinip, aldaryǵyzǵa keldi me? Nemese odan ári shabýylǵa kóship, óner adamdarynyń arasynda bolatyn «qoqan-loqqy jasaý, yqpaldy adamdardy salý» syndy ádisterge júgingen joq pa?

Ol ondaı oı oılaıtyn adam bolsa, ulttyq namysy bolsa mundaı qadamǵa barmas edi. Ultyna degen júreginde mahabbat bar adam bulaı jasamaıdy.  Bizdiń shabýyldarymyzǵa qulaq asqan Erbolat joq. Álgindeı qoqan-loqqy jasaý degen de bolmady. Maǵan olar ne isteı alady? Aıtysqa qatystyrmaı qoıa ma? (Kúledi).

Rınat myrza, siz aıtystan bólek birqatar án mátinderine sóz jazyp júrgen aqynsyz. Qazirgi estradaǵa kóńil tolmaýshylyqtyń da bir ushyǵy osy án mátinderine alyp barady...

Munda eń birinshi sazger men aqynnyń úılesimi degen máseleni aıtý kerek. Kezindegi Shámshi Qaldyaıaqov pen Muhtar Shahanovtyń juby qandaı keremet ánderdi dúnıege ákeldi? Qazir de ondaı úılesimdi tandemder jeterlik. B. Aýdanbaev pen E. Serikbaevti, T. Arynǵalı men L. Joldasovty, A. Dúısenov pen A. Dúısenbini, S. Dúısenǵazy men Q. Sarındi, taǵy basqa aqyn, sazgerlerdi atap ótýge bolady. Úılesim bolmaǵan jerde jaqsy án týýy qıyn. Tipti, ózimniń de keıbir ánderge jazǵan sózderime kóńilim tolmaıtyn kezderim bolady. Sosyn munda ánshiniń tarapynan bolatyn suranysty da eskerý kerek. Múldem qazaqsha sóıleı almaıtyndardyń da ánge sóz jazǵanyn kórdik. Án mátinderiniń deńgeıin kóterý úshin eń aldymen osy shyǵarmashylyq baılanys máselesin kóterýimiz kerek.  

Saıt oqyrmandary sizge suraqpen qatar aq tilekterin de jaýdyrýda. Bar qazaq sizdiń densaýlyǵyńyz ben otbasyńyzdyń, jaqyn-jýyqtaryńyzdyń amandyǵyn, shyǵarmashylyǵyńyzdyń sharyqtaı berýin tileýde.

Osyndaıda jalǵyz emestigińdi esińe salatyn, pikirles, nıettes azamattarǵa, zamandastaryma, qurby-qurdastaryma alǵys bildiremin. Sizderdiń qoldaýlaryńyz maǵan kúsh-qýat beredi. Barshańyzǵa shyn kóńilden rızashylyǵymdy bildirip, bastaryńyzǵa amandyq tileımin. Qashan bolmasyn, qandaı jaǵdaı bolmasyn, qazaǵyma aıtarym:

Kóńil-kóktem jyrdan tókse jemisin

Árbir sózim - Alla bergen jeńisim.

Men ómirge kelgen joqpyn "jem" úshin,

Meni Anam týyp bergen El úshin!

Suhbasttasqanyńyzǵa raqmet. Biz de barsha oqyrmandarymyzdyń atynan redaksıamyzǵa arnaıy kelip, ózekti máselelerdi sóz etkenińizge alǵys aıtamyz.

Ázirlegen: Erlan Tóleýbaı, Darhan Muqantegi

Eskertý: Suhbatty kóshirip basý úshin "Qamshy" redaksıasynyń ruqsatyn alý kerek.