«Qazaqstan» ulttyq arnasy daıyndaǵan «Qyzymdy satamyn, araq berińizshi» degen áleýmettik eksperıment arna efırinde de, áleýmettik jelilerde de kóp kórsetildi. Tipti, keıbir aqparttyq saıttar eksperımenttiń ataýyn aıqaılatyp taqyryp qyp qoıyp, saıttaryna da jarıalady.

«Bosaǵada qyzdyń qyrsyǵy qalady» degen yrymmen qyzyn qonaǵyndaı tórge shyǵaryp, aıalap ósirgen qazaǵymyz endi «qyzymdy satamyn» degen eksperıment jasaýy tipti ersi kórindi. Er adamnyń qyz balasyn jetelep kóshede satamyn dep júrýi qazirgi qyzdardyń sheteldik azamattarǵa turmysqa shyǵyp ketýine taǵy da tuzdyq bolmasyna kim kepil?

«Qyzymdy satamyn» demeı-aq, ózderi aqshaǵa, baılyqqa qumartyp ketkeni qashan... Qyzdarymyzdyń keıbiri óz erikterimen «satylyp» ketti, oǵan eksperıment arqyly «dámdeýish» qosýdyń túkke de qajeti joq edi.

Negizi áńgime álgi ersi eksperıment jaıynda emes, ultyn «satatyn» qazaq qyzdary haqynda. Ózge ulttyń azamatyna turmysqa shyǵyp, sol ulttyń urpaǵyn ómirge ákelý qyz tarapynan «ultyn satý» emes pe?

«Men qazaq qyzdaryna qaıran qalam»,

Sheteldikpen kúni-tún taırańdaǵan...

Osylaı dep «jyrlaǵan» aqyn jigitterdi de kórdi kózimiz. Qyzdar nege sheteldik jigitterdi tańdaıdy? Aralas nekeniń baıany qandaı?

Ártúrli etnostar turatyn Qazaqstanda aralas neke bolmaı turmaıdy. Al onyń kún sanap artýy elimiz ben urpaǵymyzǵa zıanyn tıgizbeı qoımaıdy. Óz bolashaǵynyń paıdasyn oılaǵan qyzdyń taǵdyry ult bolashaǵyna qandaı zıan tıgizýi múmkin? «Súıdim, kúıdim» dep sheteldik azamattyń eteginen ustap, shekera asyp jatqan qarakózderimizdiń qali shynymen «kınodaǵydaı» boldy meken? Qyzdar turmys qurarda bul jaǵyn tereńinen oılamaıdy. Tipti qyzdarynyń sheteldik azamatqa turmysqa shyǵyp, shekara attap, muhıt asyp jatqanyn maqtan etip aıtatyn ata-analar da bar.

Sheteldik arýdy jar etip, kelin túsirip jatqan jigit jaıynda az estımiz. Alaıda sheteldik azamattardyń eteginen ustap, erip ketip jatqan qyzdar týraly eki kúnniń birinde estip, endigi qalypty jaǵdaı sıaqty qaraıtyn halge jettik.

25-ten asqan qyz turmysqa shyqpaǵan, 30-ǵa jetpegen azamat úılenbegen. Buǵan ne sebep? Ne kedergi? Qyzdar «naǵyz hanzada joq» dese, jigitter «qyz joq» deıdi. «Nege úılenbeı júrsiń?» degen suraqqa jattandy jaýap qoı baıaǵy. «Naǵyz hanzada joq» dep óziniń «aq boz atty hanzadasyn» kútken qyzdar shynymen de hanzadanyń joqtyǵyna kózi jetken kúni «aq mersedes»  mingen sheteldikke úıirsek keledi.

Elimizde jylyna orta eseppen 100 myń neke qıylsa, onyń 20 paıyzy aralas neke eken. Sheteldik kúıeý balalardyń basym bóligi Fransá, BAÁ, Túrkıa, Reseı, Qytaı, Amerıka elderinen eken. Al qara kózderimizden týǵan jıender she? Olar kim bolady? Ana tilinde sóıleıdi me? Anasynyń ózi qaıyn jurtynyń tilinde shúldirlep júrse, jıenderden ne kútpekpiz? Tipti eshteńe de!

Beıresmı málimet boıynsha, 30 myń qytaı qazaq qyzdaryn alyp Qazaqstanda turyp jatyr. Aqtóbe, Almaty jáne Shyǵys Qazaqstan aımaqtarynda qytaıǵa turmysqa shyqqan qazaq qyzdary kóp. Sondaı-aq, Oral, Astana, Petropavl, Pavlodar, Qostanaı, Almaty qyzdarynyń orys jigitimen shańyraq kóterse, al Atyraý men Mańǵystaý oblysyndaǵy qyzdardyń arabqa turmysqa shyǵý jaǵdaılary jıi tirkelipti. Mundaı tizimdi tize berseńiz, tipti sanynan jańylarsyz.

«Bul másele tek Batys, Shyǵys, Ortalyq aımaqtarda ǵana emes, Ońtústikte de ýshyǵyp tur. Bul ýaqytta Shymkenttiń qyzdary qyrǵyz jáne túrik ultynyń azamattarynyń eteginen ustaýdy «sánge» aınaldyrǵan. Týystarymyzdyń da, tanystarymyzdyń da arasynda ózge ultpen quda bolyp jatqandar bar», - deıdi Zıagúl esimdi orta jastaǵy áıel. Aıtýynsha, qyrǵyz jurty saýdamen kelip, quda bolyp, osy elde turaqtaǵylary keledi. Al ońtústik óńirde ornalasqan halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetine oqýǵa keletin túrik jigitteri de qazaq qyzdaryna úılenýdi jón sanaıdy eken.

Al, Kókshetaý qalasynda turatyn Gúlnar Sembaı ulynyń orys qyzyna úılengisi keletinin aıtady.

«Jalǵyz ulym bar. Kúıeýden erte qaldym. Osy balam úshin ómir súrdim ǵoı. Jalǵyzymnyń «aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys». Ssúıip qalypty, ómirine aralasyp qaıtemin. Oryspen quda bolǵaly júrmin osylaısha», - deıdi.

Mundaı mysaldar san myńdap kezdesedi. Alaıda ózge ulttan alǵan kelin qazaqsha sóılep, oramal taǵyp, ıilip sálem berýshi me edi? Ózge ultqa turmysqa shyqqan óz jurtyn oılaýshy ma edi?...

Aqshany, jaqsy ómirdi kózdep, shetel ketken, sol eldiń sanyn kóbeıtip, urpaǵyn ómirge ákelip otyrǵan arýlar ómiriniń sońyna deıin dál solaı baqytty bolaryna eshkim de kepildik bermeıdi ǵoı. Olıgarhqa turmysqa shyǵam dep, aramzanyń aldaýyna túsip qalǵan qanshama qyzdarymyz da bar.

Bir Qazaqstannyń ár aımaǵynyń adamdar keıde «ár eldiń salty basqa, ıtteri qara qasqa» dep túsinise almaı qalyp jatady. Al endi tili de, dini de, dili de, salt-dástúri de múldem bólek basqa ulttyń azamatyna turmysqa shyqqan qyzdardyń otbasynda «ydys-aıaq syldyrlamaı» turmaıdy deý qısynǵa kelmeıdi.

«Árıne, adamnyń kimge úılenýi – árkimniń óz erkindegi sharýa. Alaıda, aralas neke – az halyqty jutýdyń jaqsy joly» depti Sem Harıson. Shynynda da bul sózdiń jany bar. Az ulttar azýly ulttardyń keń kómeıine jutylyp jatqan myna zamanda qazaq qyzdary etekterine ıe bola almaı júrgeni qıyn.

Psıhologtardyń aıtýynsha, shetelge turmysqa shyǵýdy tarshylyq kórgen, tolyq emes otbasylardan shyqqan qyzdar kóbirek qalaıdy eken. Sebebi olar ata-analarynyń kórgen qıyndyqtaryn qaıtalaǵysy kelmeıdi. Sondaı-aq aýqatty otbasynyń shetel kórgen, sonda oqyp, tálim alǵan qyzy da «eýropashyl» bolady eken. Sol sebepti, qandaı otbasy bolsa da, psıhologtar qyzy bar analardy qyzdaryn jastaıynan «óz uıasynyń ǵana jumyrtqasyn basýǵa» tárbıeleýge shaqyrady.

«Ana úıdiń balasy sheteldik qyzdy jetektep kelipti degendi estimeısiz. Bolsa da óte sırek. Al, shetelge kúıeýge shyǵatyn qazaq qyzdary myńdap, mıllıondap kezdesedi. Bul degen qyz balanyń psıhologıasynda aýytqýshylyq bar degen sóz. Sebebi, onyń sanasynda «bul ózge ulttyń adamy ǵoı» degen oı bolmaıdy. Bári tárbıege baılanysty. Anaǵa baılanysty. Sheteldikke turmysqa shyqqan qyz óz balasyna qandaı analyq tárbıe bere alady? Árıne, ózi sıaqty ul-qyzdy ósiredi. Onyń balalary da dál solaı. Osylaısha, bútin bir áýlettiń urpaǵy búlinedi. Negizinde mahabbat bolyp úılendik dep aqtalǵanymen, psıhologıa ǵylymdarynda mahabbat degenniń jáı ǵana syılastyq ekeni jáne onyń árqashan ózgerip, jańaryp otyratyndyǵy dáleldengen. Tek muny qyzdarymyz túsine bermeıdi»,- deıdi psıholog Maıra Jetpisbaıqyzy.

Qyzdarymyzdyń qalaǵany «jaqsy jaǵdaı» bolsa, sheteldik kúıeý balanyń kóksegeni ne? Bul jaǵyna barlaǵan eshkim joq. Bizge tek qatal zań jetpeıdi. Máselen, Túrkıada shetel azamattarynyń túrik qyzdarymen tanysýyna ruqsat berilmeıdi. Al, arabtar ózge ulttarǵa qyzdaryn bermeıdi. Túrikmenstanda jergilikti qyzdy alý úshin sol eldiń azamattyǵyn qabyldap baryp, sosyn Úkimetke 150 myń AQSH dollary retinde salyq tóleý qajet. Al bizde she? Bizde kóldeneń kelgen kók atty qyzdarymyzdyń kórpesine kirip kete beredi.

Birneshe til biletin, aqshasy kóp sheteldik kúıeý balany maqtan etpeı, qyzdaryna tek qazaq jigitine turmysqa shyǵýyn tala etip, tárbıe berý arqyly, ulttyń rýhyn saqtap qalý ár ata-ananyń qolynda.

Aqbota Musabekqyzy