Bıyl jyl sońyna qaraı eki úlken data atap ótiledi. Birinen ekinshisi týyndaǵan asa mańyzdy oqıǵalardyń alǵashqysy – myzǵymastaı kóringen sosıalısik lager elderiniń basty uıtqysy bop turǵan alyp ta qýatty keńes ımperıasynyń irgesin shaıqaltqan qazaq jastarynyń kóterilisi. Oǵan aldaǵy jeltoqsanda otyz jyl tolady. Kelesisi – totalıtarlyq júıeniń kóbesi sógilýi nátıjesinde kógennen bosap, azattyqpen qaýyshqan elder qatarynda, bizdiń elimizdiń de memlekettik táýelsizdikke qol jetkizýi. Bıyl jıyrma bes jyldyǵy toılanatyn osynaý tarıhı oqıǵa qaraly da qasterli jastar tolqýy bastalǵan kúnnen týra bes jyl ótkende boldy. Ekeýi de qazaq tarıhynyń mán-mańyzy erekshe, eleýli belesteri. Qalaı qarsy alar ekenbiz?
Otyz jyl burynǵy qos jazba...
Jalyndy jastardy ulttyq namys alańǵa alyp shyqqan sonaý qaharly kúndergi oqıǵanyń beıbit sherý túrinde qalaı bastalyp, qalaı kóterilis sıpatyna engeni búginde barshaǵa belgili. Degenmen, qaǵazdarymnyń arasynda saqtalyp qalǵan eki jazba negizinde sol kúnderdi taǵy esime túsirip otyrmyn.
Biri – jastar demonstrasıasyna qatysqan Asqat Qurmanbekuly Beltaev degen azamattyń bertinde, kóterilistiń jıyrma jyldyǵy qarsańynda, «Ult taǵdyry» qozǵalysy basqarmasyna ákep tapsyrǵan haty. Hatynda ol 1986 jylǵy 17 jeltoqsanda tústen keıin joldastarymen birge Almatydaǵy Jańa (Brejnev atyndaǵy) alańǵa kelgenderinde ózderi kýá bolǵan oqıǵalardy baıan etken. Áskerıler, mılısıonerler men halyq jasaqshylary jastardy «alańǵa jibermeı qýalap, uryp-soǵyp, qulaǵandardy súırep áketip jatyr eken». Solar beıbit qyz-jigitti «tuıaq serippeıtin qoıdaı kórip basynyp bara jatqannan keıin» bular da qarsy áreketke kóshedi. Jasaqshylardyń «keıbireýleriniń qolyndaǵy qarýlaryn tartyp alyp, qarsylasýǵa týra keldi» deıdi ol. Sodan, ókimet saqshylarymen shaıqasýdyń birer úreıli sátin bastan ótkerip, Asqat, aqyry, qas qaraıǵanda qasyndaǵy eki joldasymen jataqhanaǵa qaıtpaq bolady. «Sol kezde Sátbaev kóshesine jaryqtaryn sóndirip tastaǵan avtobýstar kelip toqtap, ishinen shyqqandar trotýarǵa sapqa turyp jatty». Bular kósheniń qarama-qarsy jaǵynan qarap turdy. «Okrýjaem!» degen buıryqty estip», olardyń jasaqshylar ekenin túsindi. Jasaqshylar «Sátbaev kóshesindegi qyz-jigitterdi art jaǵynan qorshap aldy. Alań jaqtan kúshti projektorlar aıqastyra jaryq túsirip, jarqyldap jatty. Daýys zoraıtqysh qosyldy da: «Jastar, senderdi munda nashaqorlar men maskúnemder bastap keldi...» degen sózder estildi. Alań jaq ý-shý, azan-qazan daýystarǵa toldy. Sóıleýshiniń sózin qyzdardyń shyńǵyrǵan daýystary basyp ketti. ...Biz jataqhanamyzǵa qaraı kettik». Olar jolda aıaǵy zaqymdalǵan qurbylaryn eki jaǵynan súıemeldep áreń júrip bara jatqan qyzdardy kórip, avtobýspen aýrýhanaǵa jetkizip salady. Al ózderi qaıtqannan keıin «alańda ne bolǵanyn erteńine estidik» deıdi ol. Qorshaýdan qashyp qutylǵan jigitterdiń aıtýynsha, «alańǵa jastardyń bárin ótkizip jiberip, qorshap alǵan soń, soldattar olardy kúrekpen, temirmen, dýbınkalarmen ura bastaǵan. Keıbir jigitter soldattardyń sýyq qarýlaryn tartyp alyp, ózderine siltepti. Sonda áskerıler qarsylyq kórsetkenderdi aıaýsyz uryp-soǵyp, tepkilegen, mashınalarǵa tıep, qalanyń syrtyna aparyp tastaǵan» kórinedi. Sondaı qatygezdikter saldarynan kóp jas múgedek bolyp qalǵan. Oqıǵa basylǵannan keıin jumystan, oqýdan, jataqhanalardan shyǵaryp qana qoımaı, «únderińdi shyǵarmańdar, kózderińdi joǵaltyńdar, qaladan ketińder, óıtpeseńder sottaımyz» dep qorqytyp, astanadan ketýge májbúrledi emes pe. Jataqhanalar qańyrap bos qaldy». Osylardy aıta kele, jeltoqsanshy jigit hatyn bylaı aıaqtapty: «Sizder túsinińizder, Jeltoqsan oqıǵasyna qatysqandardyń bárine birdeı úı, aqsha emes keregi. Bizge keregi – shynaıy shyndyq. Áli kúnge deıin ózimizdiń tilimiz, ózimizdiń shyndyǵymyz, ózimizdiń quqyǵymyz ulttyq sıpatta emes. Meni qazir oılandyratyn nárse – bizdiń isteı almaǵandarymyz balalarymyzǵa salmaq bolmaı ma, áıtpese, tipti, nemerelerimiz máńgúrt bolyp kete me dep qaýiptenemin».
Asqatty oqıǵadan jıyrma jyl ótkennen keıin de tolǵandyrǵan jáıtti meniń qolymdaǵy ekinshi aıǵaq – sol dúbirli jeltoqsan kúnderi joǵarǵy jaqtarǵa joldanǵan hattardyń biri tolyqtyryp tur edi. Durysynda, hattyń túpnusqasy emes, jolma-jol tárjimesi. Onyń meniń qolyma tıý syry mynadaı. Oqıǵa kezinde Joǵarǵy Keńes Tóralqasynyń apparatyna túsken hattardyń bireýin tez orysshalap berý maǵan tapsyryldy. Tóralqa Tóraǵasy tosyp otyr, shuǵyl jasap, tikeleı ózine aparyp berýim kerek delindi. Mashınkalaǵan jolma-jol tárjimemniń birinshi danasyn túpnusqamen birge Tóraǵaǵa alyp kirdim. Ol aýdarmany kóz júgirtip sholyp shyqty. Kóńilsiz únmen «izdep tabady ǵoı» deı saldy. Bıik laýazymdy kisiniń, syr bermegenmen, qobaljýly ekenin ańdadym. (Taǵy birneshe kúnnen keıin men onyń aldyna ózimniń apparat partıa jınalysynda sóılegen «beısaıası» sózim úshin «ultshyl» atanyp, basyma bult úıirilgen jaǵdaıyma baılanysty bardym, sonda ol kisi meniń sózimniń mátinin taldaı otyryp, ahýaldyń aýyrlyǵyn, joǵary laýazymdaǵy jaýapty qyzmetkerlerdiń Máskeýdiń baqylaýynda ekenin aıtyp qaldy.) Hattyń tárjimesi arnaıy organǵa jiberiletin shyǵar dep ishteı oıladym. Solaı boldy ma, joq pa – bilmeımin, bálkim, keleshekte sol hat zertteýshilerge keziger, sáti tússe, taǵdyryn anyqtar, hat ıesine, eger keńestik qupıa polısıa ony tapqan bolsa, qandaı shara qoldanylǵanyn shamalar. Álde anonım avtordy izdep tapqannan buryn demokratıalyq ózgerister ornap úlgerdi me eken? Bálkim, hat ıesin izdestirý jumysy aıaǵyna jetkizilmegen de shyǵar...
Sońyna «Sálemmen, Sarq...» dep jazylǵan, is júzinde avtory anyq kórsetilmegen, respýblıka parlamenti basshysyna 1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisi kúnderi joldanǵan hattyń meniń qolymda saqtalyp qalǵan jolma-jol tárjimesi mynaý: «Ývajaemyı tovarısh Mýkashev Salamat. Ia bespokoıý vas po neskolkım prıchınam. Vo-pervyh,, v nashem Kazahstane dva goroda – dva oblastnyh sentra nosát ımena prezrennyh sareı. Sarstvo ne prıneslo nıchego krome gneta ı eksplýatasıı. A my ývekovechıvaem ımena etıh nenavıstnyh eksplýatatorov. A razve eto ne oznachaet to, chto my podderjıvaem kolonızatorskýıý polıtıký sarskogo pravıtelstva. Ne oznachaet lı eto samoýnıjenıe. My na svoeı zemle sovershaem takoe predatelstvo. A ved etı goroda ımeıýt je drevnıe kazahskıe nazvanıa. Petropavlovsk – eto nash Kyzyljar, Pavlodar – nash Kereký. Doljny je nosıt etı nazvanıa. Ilı my boımsá nazyvat tak. Boımsá govorıt na svoem ıazyke, boımsá prıderjıvatsá nasıonalnyh obychaev. Poskolký proızvedeny na svet bojı, prınıjenno hodım s jelanıem lısh by jıt. Ne ıspolzýem podhodáshıe dlá sebá polojenıa revolúsıı ı nasıonalnoı polıtıkı velıkogo Lenına. Boımsá daje polzovatsá statámı Konstıtýsıı. Poetomý ýhodıt v nebytıe samo nazvanıe kazah. Ved kak mojno nazvat togo, ne znaıýshego kazahskogo ıazyka, kazahom. Eto ved ne kazah, a mazah, draznılovka, obekt smeha. Obekt obıdnoı draznı, ıronıı dlá drýgıh nasıonalnosteı. Iazyk – eto mysl naroda, samoe dragosennoe, samoe dorogoe ego bogatstvo. A nashı detı stydátsá govorıt po-kazahskı, ı daje ne znaıýt. Eto opredelılo nevernoe pravlenıe nashego rýkovodstva. Vmeste togo, chtoby podnımat sobstvennyı narod, ego je prınıjaıýt. Teráetsá pered drýgımı nasıonalnostámı ı samo po sebe okazyvaetsá pod nogamı. V strahe pered «velıkım» narodom, poterálı ı ıazyka. Konechno ı onı znaıýt ýnıjat kogo. My tak ı gotovy ýpastpered nımı, ı vpred býdem, navernoe, padat. Potomý chto nı v odnom vysshem ýchebnom zavedenıı ne provodıtsá ýcheba na kazahskom ıazyke (neskolko ınstıtýtov v Alma-Ate ne v schet – eslı smotret v ramkah respýblıkı), mojno skazat, chto otsýtstvýıýt kazahskıe detskıe sady. A ved eslı ne ýchıt cheloveka svoemý ıazyký s detskıh let, nevozmojno potom naýchıt. Samoe pravılnoe, v kajdoı respýblıke doljen byt gosýdarstvennym ıazykom – ıazyk osnovnoı, korennoı nasıonalnostı. Vse sobranıa, sıezy, konferensıı nado provodıt na svoem ıazyke. Gosýdarstvennoe deloproızvodstvo doljno vestıs na kazahskom ıazyke. Tolko togda vse pátnadsat respýblık, sostavláúshıe Sovetskıı Soıýz, smogýt postıch zavoevanıa nasıonalnoı polıtıkı velıkogo Lenına. Potomý chto Lenın govorıl tak: «My vospıtyvaem massy v dýhe otrısanıa gosýdarstvennyh prıvılegıı kakoı by to nı bylo nasıı». A v nyneshneı obstanovke po vseı strane rýsskıı ıazyk stal obázatelnym gosýdarstvennym ıazykom (razve odno eto ne prıvılegıa?). Estravenstvo na slovah, na dele net nıkakogo ravenstva. Nasha svoboda poterána s teh por, kak prısoedınılıs k Rossıı. Nasha svoboda ostalas pod sapogamı rýsskıh kazakov. Potomý chto mnogıe nyneshnıe rýsskıe ved ıavláútsá potomkamı teh kazakov. Ih otsy, stoılo odnomý kazahý voıtı v ıh derevnú, zagonálı ıh sobakamı ı ýbıvalı. Znaıa podobnye veshı, o kakoı drýjbe mojno govorıt? O kakoı svobode? Glavnoı selú rýsskogo sarstva bylo ýnıchtojenıe kazahov kak nasıonalnostı. Poetomý ono otkryvalo rýsskıe shkoly, hotelo, chtoby kazahskıe detı zabylı svoego ıazyka ı stalı rýsskımı. A my nazyvaem eto progresıvnym proıavlenıem. Teh kazahov, kotorye hotelı sohranıt svoego ıazyka, nazyvalı «nevejdamı». A onı bylı nastoıashımı patrıotamı. Eslı govorıt v obshem, Istorıa SSSR (kotoraıa obýchaetsá v shkole) razve ne ıavláetsá polnostú ıstorıeı Rossıı? Eto ved ıstorıa rýsskogo sarstva. A gde ıstorıa sobstvennoı nasheı strany? Ochego my obázany znat jıznedeıatelnostrýsskıh sareı, ı ne znat jıznedeıatelnostkazahskıh hanov? Pochemý vse nashı krýpnye bıblıotekı nazvany ımenamı rýsskıh pısateleı? Pochemý ımena nashıh velıkıh akynov ı pevsov ne prısvoeny nıkýda? Kogda dýmaesh obo vsem etom, stanovıtsá bolno. Vajnoı zadacheı nashego vremenı ıavláetsá ývelıchenıe chıslennostı kazahov. Dlá etogo neobhodımo sozdat ýslovıa dlá prıezda kazahov ız-za rýbeja (osobenno ız Kıtaıa ı Mongolıı). Ilı nado pozvat bratev ız Rossıı, Ýzbekıstana, Týrkmenıı. V etom otnoshenıı mnogo rabot obrazsovyh provodátsá v Armánskoı SSR. Armáne, nıkogo ne strashas, sposobstvýıýt prıezdý svoıh bratev ız zarýbejnyh stran. Nastoıashıe patrıotıcheskıe lúdı. Onı ýmeıýt sohranát svoıý nasıonalnost Poetomý ı ývajaıýt armán. Kogda ıa pıshý eto pısmo, slyshý, postoıanno v raznyh mestah slýchaıýtsá stychkı mejdý rýsskımı ı kazahamı. Eto obostrenıe s kajdym dnem vozrastaet. V takoe vremá, kogda vozroslo nasıonalnoe samosoznanıe nashego naroda, neobhodımo predprınát pravılnye mery. Naprımer, eslı v Rýdnom kazahov 3 prosenta, sledovatelno, 97 prosentov rýsskıh. Kak eto mojno nazvat Kazahstanom. Kogda v respýblıke býdet 80-90 prosentov kazahov, eto býdet Kazahstanom. Pod lozýngom osvoenıa selıny, pokorenıa kosmosa nasha zemlá objıta stolkımı rýsskımı. Kak by my nı skryvalı nasıonalnogo voprosa, etot vopros nyne ochen obostrılos, nabolelo. Vozmojno etogo ne znaet rýkovodstvo respýblıkı. No my – prostye kazahı – etogo glýboko ponálı. Neobhodımo prınımat energıchnye mery, ne napravláá eto pısmo týda-súda, ı v konse konsov ne teráá. Eslı daje ıscheznet eto pısmo, ne ıscheznet problema. Nedovolstvo narastaet. Ne pochývstvýet eto lısh chelovek slepoı ı glýhoı. Ne nado jdat obostrenıa obstanovkı ı dvıjenıa naroda, nado dýmat o narodnoı nýjde. S prıvetom Sark...»
Seksen altynshy jyldyń jeltoqsanyndaǵy qaharly kúnder jóninde tolqı otyryp jazǵan hatynda belgisiz avtor, ańǵarǵanyńyzdaı, kóp kóńilindegi, biraq soǵan deıin eshkim ashyq aıtpaǵan máselelerdi kótergen edi. Halqymyzǵa ezgi men qanaýdan basqa túk te ákelmegen «qarǵys atqan patshalar» esimimen Qazaqstanda eki oblys ortalyǵynyń atalatynyn eske salyp, olardyń ejelgi qazaqy ataýlaryn qaıtarmaýymyz – patsha úkimetiniń otarlaý saıasatyn qoldaıtynymyzdyń belgisi emes pe degen saýal tastaǵan. Mundaı jaǵdaıdyń saqtalýy ózimizdi ózimiz kemsitip, qorlaýymyz bolyp tabylmas pa eken dep qynjyla kele, óz halqymyzǵa biz osyndaı satqyndyq jasap otyrmyz dep túıgen. Sebebin izdegen. Sóıtip ol hatynda jer-sýymyzdy qazaqsha ataýǵa qorqamyz, óz tilimizde sóıleýge qorqamyz, ulttyq ádet-ǵuryptarymyzdy saqtaýǵa qorqamyz dep kúıingen. Kúıine kele, «revolúsıa qaǵıdalarynyń, uly Lenınniń ult saıasatynyń» ulttyq múddemizge sáıkes keletin erejelerin paıdalanbaımyz, tipti Konstıtýsıanyń ult múddesin qorǵaıtyn baptaryn qoldanýǵa qorqamyz deıdi. Sondaı jasqanshaqtyǵymyzdyń saldarynan qazaqtyń ózi de joǵalyp barady degen qorytyndyǵa keledi. Sosyn ult tili taǵdyryna toqtalady. Tildiń halyqtyń aqyl-oıy, eń qundy, eń qymbat baılyǵy ekenin aıta kele, qazir balalarymyz qazaqsha sóıleýge uıalatyndy shyǵardy, tipti bilmeıdi de, al qazaq tilin bilmeıtindi qalaı qazaq deýge bolady dep kúder úze sóıleıdi. «Uly halyq» aldyndaǵy úreı saldarynan tilimizdi joǵaltý aldynda turǵanymyzdy, is júzinde ulttar teńdigine qol jetkizbegenimizdi ómirdegi mysaldar arqyly taldaıdy. Mundaı jaǵdaıǵa ushyraýymyzdyń sebebin bizdiń basshylyǵymyzdyń óz halqyn kóterýdiń ornyna, tómenshiktetip, eldi burys basqarýynda jatyr dep sanaıdy. Syrt elderdegi aǵaıyndarǵa esik ashý kerek deıdi, bul oraıda armándardy úlgi etedi. Jergilikti negizgi halyqtyń tili memlekettik mártebe alýǵa tıistigin, barsha jıyn bitken sol memlekettik tilde ótkizilýi kerektigin, sonda ǵana lenındik ult saıasaty kózdegen bıikke Sovet Odaǵyn quraıtyn on bes respýblıkanyń da jete alatynyn aıtady. Ózi joldap otyrǵan osy hatty onda-munda jiberip áýrege túskennen, sóıtip aqyrynda joǵaltyp tynǵannan góri, shıelenisip bara jatqan ulttyq máseleni, halyqtyń muń-muqtajdyqtaryn sheshý joldaryn oılastyrǵan jón bolmaǵyn aıtady. Hat joǵalǵanmen, ózekti ult máselesi joǵalmaıdy dep qorytady...
Mine, osylaı. Bıliktiń otarshyldyq usqynyn aıqyn kórsetip, otar elde dóreki kúshpen, áskerılerdiń qatysýymen júrgizgen jazalaý, baǵyndyrý, jýasytý sharalaryn eske salǵan jáne otarshyl ókimettiń ult máselesin jyly jaýyp qoıyp, respýblıkamyzdaǵy jaǵdaıdy shıeleniske tiregenin aıtqan eki jazba. Eki jazbany da ómirge ákelgen bir sezim, barshamyzǵa ortaq bolýǵa tıis qazaq ultynyń múddesi, ortaq tilek, ár azamattyń keýdesin kernegen ulttyq namys...
Otyz jylǵa taqalǵanda...
Jeltoqsan kóterilisiniń durystyǵy moıyndalyp, qaıǵyly izderine qurmetpen qaraı bastaǵan shaqta Táýelsizdik deklarasıasy qabyldandy. Odan bir jyl óte, memlekettik táýelsizdigimiz jarıalandy. Egemen el bolǵanymyzǵa, mine, bıyl jıyrma besinshi jyl. Shırek ǵasyrǵa taqalǵan osynsha ýaqyt boıy elimiz qıly oqıǵaǵa toly damý jolynan ótti. Ekonomıkalyq reformalar júrgizildi, qoǵamdyq menshik ataýlyny jeke menshik yǵystyrdy. Bazar ekonomıkasyn jasaý jolyndaǵy jaqsyly-jamandy ózgerister el ómirin kúrt ózgertti, jańartty, jaqsartty. Álemdik deńgeıde tanyldyq. Demokratıanyń saltanat qurýyna ólsheýsiz zor úles qosqan jeltoqsanshylardyń jankeshtilikteri qurmetine eskertkish turǵyzǵanbyz. Búginde olardyń birneshe qoǵamdyq birlestigi bar, jurtshylyqpen kezdesýler ótkizedi, túrli máselege óz kózqarastaryn bildirip, ún qosyp jatady. Jáne sol Seksen altydaǵy kóteriliske saıası baǵa berilýi qajettigin de árádik eske salyp qoıady. Sondaıda kókeıge bul tarıhı tolqý shynymen de shyqqan bıikterimizdiń kóleńkesinde qala berer me eken degen oı oralady. Osy oı joǵarydaǵy hattar mazmunyna taǵy bir úńiltti. Bulardyń otyz jyldan keıin de tolqytýynyń syryn uqqym keldi. Qyzyǵy, bular meniń ózimniń de sol shaqtaǵy oılarymmen bir arnada toǵysyp jatyr edi, shamasy, másele sol bir úndestikte jatqan shyǵar dep uıǵardym.
Oqıǵadan keıin araǵa bir apta salyp ótken Joǵarǵy Keńes Tóralqasy apparatynyń partıa jınalysynda men oqıǵa kúnderi elge qorǵan bolýǵa tıis mılısıanyń, jan-jaqtan ákelingen áskerdiń jazalaýshylar men jýasytýshylar deńgeıindegi áreketterin synǵa alǵan edim. Al jastar qozǵalysyn týǵyzǵan sebepterdiń qatarynda qazaq tiliniń múshkil jaǵdaıyn aýyzǵa alǵanmyn. Onyń orys tildi mektepterde tek qazaq balalary úshin ǵana, onyń ózinde saýat ashýǵa da jaramaıtyn deńgeıde, formaldi túrde ótkiziletinine qynjylǵanmyn, jas urpaqqa ınternasıonaldyq tárbıe berýdegi mańyzdy sharany respýblıka oqý organdarynyń osylaısha buzyp, durys júrgizbeı otyrǵanyn aıtqanmyn. Jalpy, barsha qyzmetkerler men adamdar sanasynda bir-birine qarama-qarsy sezimderdiń – ulttyq sıpatty kórsetetin ulttylyq pen ulttyq shektelý belgisi tárizdi ultshyldyqtyń, otansúıgishtikti bildiretin patrıotızm men shekten shyqqan ulttyq astamshylyq kórinisi retindegi shovınızmniń, ulttar arasyndaǵy dostyq retinde túsiniletin ınternasıonalızm men ulttyq tamyr ataýlyny moıyndamaıtyn kosmopolıtızmniń arasyna teńdik belgisi qoıylyp ketkenine ókinish bildirgen bolatynmyn. Ókimettiń ult máselesin jyly jaýyp qoıǵanyn joǵaryda jolma-jol tárjimesi keltirilgen hat ıesi de ataǵan. Sol kezgi ustanymǵa saı ol da, men de tal qarmaǵandaı bop, revolúsıa men uly kósemge júgingen ekenbiz.
Barshamyzǵa málim, 1985 jylǵy kóktemnen ómirimizge Jedeldetý, Jarıalylyq, Qaıta qurý syndy urandar ene bastaǵan, alaıda sóz ben istiń alshaqtyǵy 1986 jyly Almatyda bastalyp, elimizdiń kóp óńirin sharpyǵan Jeltoqsan kóterilisin týǵyzdy. Qasiretti oqıǵany «Kishi Otyz jetinshi jyl» naýqanyna ulastyrdy. Naýqan bıleýshi partıa 1987 jyldyń qańtarynda qaıta qurýdy jańa memlekettik ıdeologıa retinde jarıalaǵanda da birden basyla qoımady. Degenmen, birshama ýaqyt ótken soń, bizdiń respýblıkamyzda da demokratıa lebi esip, jańa saıasat ashyq alańǵa shyqty. Jeltoqsan máselesi búkilodaqtyq halyq depýtattary sezinde kóterildi. Sottalǵan jeltoqsanshylardyń aldy orala bastady. Til jóninde zań qabyldandy. Kóńil jadyrap, el ishinde serpilis týdy. Qazaq mektepteri jelisi kóbeıdi. Odan táýelsizdik keldi. Eldik murattar ashyq aıtylyp, jabyq bop kelgen tarıh betteri zertteýge tústi. Jazyqsyz jazalanǵan ardaqty esimderdi aqtap, ulyqtaýǵa kiristik. Ne kerek, ulttyq rýhty asqaqtatyp, azattyqtyń ǵajaıyp múmkindikterine súısinetin tamasha kezeń óris aldy.
Sosyn kóńil qulazytatyn bastamalar kóterildi. Bular qazaqsha saýattary ashylmaǵan, tıisinshe, ulttyq múddeden maqurym, esesine orystyń tili men mádenıetin erkin meńgergendikterin maqtan etetin, ózderin álem azamattary qatarynda sanaıtyn, ashyǵyn aıtqanda, patshalyq jáne keńestik ımperıalar qıly amal qoldanyp júrgizgen pármendi orystandyrý saıasatynyń qurbandary bolyp tabylatyn toptar tarapynan kóterildi. Olar sosıalızm arbasynan lyp etip kapıtalızm arǵymaǵyna aýysyp mingen de, bazar suranysyna sáıkes keletin, qoǵamymyzdyń keleshegi ispettengen jańa turpatty kásipkerler dárejesine jetip alǵan. Mine solar áýeli pasporttaǵy ult týraly grafany alyp tastaýǵa shaqyrdy. Olardyń oıynsha, bizdiń elimizde turatyn árkim úshin ultyn memleket ataýyna sáıkestendirip, qazaqstandyq dep kórsetý kerek kórinedi. Jurt dúr silkinip, mundaı shaldyr-batpaqqa tosqaýyl qoıǵan. Alaıda álgi álem azamattarynyń moıymaı júrgizgen lobıstik áreketteriniń áseri me eken, Halyq assambleıasy osy «qazaqstandyq ult» atalý ıdeıasyn el birligin qamtamasyz etedi dep sanap, arnaıy doktrına jobasyn jarıa etti. Dáıeksiz, zalaldy qujat retinde, bul da jurtshylyqtyń eleýli qarsylyǵyn týǵyzdy. Sol shaqtaǵy jaǵdaıǵa oraı, kóppen birge maǵan da árádik óz pikirimdi bildirýge týra kelgen. Ózektiligin búgin de joǵalpaǵan sondaǵy jazbalarymnyń biri mynaý edi...
«EL BİRLİGİNİŃ SHARTTARYN DÁL AJYRATAIYQ. «Qazaqstannyń el birligi doktrınasy» jobasyna myńdaǵan adam qarsylyǵyn bildirip, Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa Ashyq hat joldaǵan edi, al aqyn jáne ult qaıratkeri Muhtar Shahanov bastaǵan kóptegen azamattyń bılik pen jurtshylyq nazaryn osynaý ózekti máselege taǵy bir márte aýdaryp, budan burynǵy Til aksıasy men Ashyq hatta kóterilgen máselelerdi sheshý sıyrquıymshaqtatylǵan jaǵdaıda ózderiniń ataqty azattyq kóterilisi bastalǵan 17 jeltoqsan kúni ashtyq jarıalaıtyndaryn málimdedi.
Munyń eshqandaı da jaıbaraqat qaraýǵa bolmaıtyn ahýal ekeni kámil. Biraq oǵan biz biletin bıliktiń asa jan aýyrta qoımaıtyny, tipten múldem jaıbaraqat qaraıtyny anyq. Ony aıtasyz-aý, kerek deseńiz, tipti, «ıt úredi, kerýen kóshediniń» kerin keltirýi ábden yqtımal. Áldekimder ashtyq jarıalady eken dep, alǵan baǵytynan soǵan bola qaıta bermeıtinin bılik basyndaǵylar kópten kórsetip keledi. «Ashtyqpen qorqytyp, aıtqanyn oryndatýǵa tyrysý – bizdiń halqymyzdyń ádetinde joq qylyq» degen jeleýmen, azamattardyń sondaı sońǵy tuıaq serpýge baryp, ólimge bas tigýine ókimet pysqyryp ta qaramaıdy. Ondaı kózqarasyna talaı márte kýá bolǵanbyz. Shetin sheshimin jarıa etip, arnaıy málimdeme jasaýshylardyń memlekettik mańyzy joǵary máseleni kúni keshe, til aksıasynda kótergenine de eleńdemegen. Sony eske alǵanda, bılik tap osy joly da seskene qoıar, uıalar, qandaı da bir oń shara alar dep oılamaımyn...
Men óz basym ashtyq aksıasynyń oryn almaýyn qalaımyn. Iaǵnı ókimettiń, degenmen, ashtyq aksıasynyń aldyn alýyn qalaımyn. Sondyqtan da bıliktiń bar tarmaǵyndaǵy, ásirese parlamenttegi azamattarǵa, kópshilik kóńilinen shyqpaı otyrǵan jobany qabyl alǵan Assambleıa múshelerine, búginde ony qoldap, jer-jerde úgit-nasıhat jumysyna bilek sybana kirisip ketken belsendilerge qaratyp óz oıymdy aıtýdy jáne memlekettik bılikke de, barsha el turǵyndaryna da tıimdi usynys bildirýdi maqul kórip otyrmyn.
Bıliktegi, bılik tarmaqtaryna taqaý býyndardaǵy, yqpaldy qoǵamdyq uıymdardaǵy myrzalar men hanymdar, eger olar shyn máninde adal memleketshil bolsa, tarıhı ádilettilik máselelerin paryqtaýǵa shynymen yqylasty bolsa, Qazaq Eli aldyndaǵy azamattyq paryzyn aıqyndap alýdan bastartpaıtyn bolsa, shynymen de týǵan halqy men eliniń qazirgi jáne bolashaq taǵdyryna alańdap, jany ashıtyn bolsa, myna jáıtke tereńirek oı júgirtýin qalar edim...
On toǵyzynshy ǵasyrdyń ekinshi jartysy men jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda qazaq jerine jumys isteýge kelgen ımperıa chınovnıkteriniń mynandaı jáıtter tujyrymdalǵan katehızısi boldy:
1) otarlardaǵy chınovnıkter ózderin orys elementteri endi-endi ǵana engizilip kele jatqan Azıada turamyz demeı, azıalyq kóne ǵuryptar men ádep-ádetter áli de ýaqytsha saqtalýly orys aımaǵynda ómir súrip kelemiz dep sanaýǵa tıis;
2) barlyq jerde orys aty men orys múddesi jetekshi orynda turýǵa tıis, qazaqtardy orys atymen atalatynnyń bárine qurmetpen qaraıtyn rýhta ustaý kerek;
3) qazaqtar olardy jaqyn bolashaqta, tipti musylman dinine senetin bolyp qalsa da, kádimgi orys sharýalary jasalatyn materıal retinde ǵana qyzyqtyrýǵa tıis;
4) qazaqtarǵa beriler jol bireý ǵana – ne jalpyımperıalyq azamattyq úlgide orystarmen sińisip ketý, ne joıylyp-joǵalý;
5) eger buǵan baǵynbaýdy oıǵa alatyndary bola qalsa, olar ne jer-sýy joq qaıyrshy bop, ólip taýsylady, ne Rossıa olarmen at-quıryǵyn úzisedi;
6) munyń bárin otar chınovnıgi árdaıym mıynda ustaý kerek, artyq-aýys áńgime qozǵamaı, dabyralatpaı, ishteı ǵana bilip, tabandy túrde júzege asyrýǵa tıis.
Otarlarynda osyndaı kózqaraspen áreket etken patshalyq ákimshiligi qazaqtardyń belgili bir bóligin orystandyra aldy, búginde olar uly orys halqynyń ajyramas bóligine aınaldy. Monarhıa tarıh sahnasynan ketkennen keıin, keńes ókimeti onyń otarshyl saıasatyn áshkerelep, á degende qazaqtyń ulttyq qundylyqtaryn jańǵyrtý máselelerin qolǵa aldy. Alaıda, kóp uzamaı-aq, qazaq elin jańasha otarlaý jáne qazaqtardy jańa turpatta orystandyrý maqsatyn kózdedi. Tátti de aldamshy urandaryn alǵa tartyp, neoımperıalyq sara jolǵa tústi. Olar kóp nátıjege qol jetkizdi, nátıjeleriniń biregeıi – orystandyrý saıasatynyń qurbandaryn jańa turpatty, ozyq oıly, ınternasıonalıs jandar retinde dáriptep, asa mańyzdy saıası elıta deńgeıine kóterdi, kúlli el taǵdyry negizinen solardyń qoldaryna shoǵyrlandyryldy...
Keńes ókimetiniń qozǵaǵysh kúshi – revolúsıanyń alqyzyl týyn jamylǵan bólshevızm bolatyn, ol kúlli keńestik reformany ómirge engizýshi jáne alǵa aparýshy lokomotıv edi. Bólshevızm orystandyrýdyń «keńes ulty» degen turpatyn oılap tapty, onysy álem qoǵamdyq pikiriniń synyna ushyraǵanda, raıynan tez qaıta qoıyp, basqasha saırady. Bir shańyraq astyna biriktirilgen halyqtar qaýymdastyǵyn nobaılaıtyndyqtan, tarıhı shyndyqqa kelińkireıtin, sondyqtan da kópshilik qarsylyǵyn týǵyza qoımaıtyn «keńes halqy» dep atalatyn termındi ómirge engizdi.
Hrýshevtiń áıgili uranynda aıtylatyn «komýnızmge barshaǵa ortaq bir ǵana orys tilimen barý» qaǵıdasyn basshylyqqa alǵan bólshevızm jalpaq elde turatyn halyqtardyń barshasyna orys tilin «ekinshi ana tili» retinde moıyndatty. «Adam faktoryna» erekshe mán berdi, «sovet adamy» tulǵasyn dáriptedi, «jańa adam tárbıeleý» máselesin kúlli ıdeologıalyq jumystarynyń ózegi etti. «Túri ulttyq, mazmuny proletarlyq (sosıalısik, týrasyn aıtqanda – ulyorystyq)» mádenıet dáriptelip, orys tilinde til ashý, oqý, jumys isteý, jalpy, kún kórý úshin orys tilin bilý qajettigi júzege asyryldy.
Oryssha jasalǵan ádebıet pen óner, ǵylym týyndylary men olardyń avtorlary keńinen tanylyp, ımperıalyq túpki maqsatqa qyzmet etýge tıisti jemisin berip jatty.
Kezinde týǵan elinen revolúsıa tolqyny alastaǵan aqgvardıashy-emıgranttar ózderi armandaǵan «birtutas jáne bólshektelmeıtin Rossıany» bólshevıkterdiń qurǵanyn Stalınniń kózi tirisinde-aq moıyndap, shampan ishisken edi. Bertingi lenınshil-bolshevıkter kúlli halyqtardy «Uly Rýs biriktirgenin» Keńester Odaǵynyń gımnine shegelep jazyp, jańa turpatty «birtutas jáne bólinbeıtin Reseı» týyn asqaqtatty. Eger kezinde sondaı jaǵdaıǵa jetý úshin kúresken aqgvardıashylardyń kósemderi sol shaqta tirilip kele qalsa, sóıtip ǵaıyptan, Keńestik Qazaqstan atalatyn, kúlli resmı ómiri orys tiline qurylǵan eldi kóre qalsa – qýanǵannan jylap jiberer me edi, qaıter edi...
Qudaı saqtap, memlekettik táýelsizdikke qol jetkizdik. Ókinishtisi, búgingi táýelsiz elimizdiń bıligi keshegi ımperıalyq Keńes Odaǵy tájirıbesin egemen Qazaq Eli aýqymynda tikeleı de, boıamaly aldamshy jolmen de qaıtalaı bastady. Mundaǵy saıası qýlyq jaıynda jáne onyń antıhalyqtyq mazmuny haqynda Til aksıasynda, Elbasyna joldanǵan Ashyq hatta, ashtyq jarıalaýǵa bel býǵan azamattardyń Málimdemesinde jetkilikti dárejede túsinikti etip aıtyldy. Men óz tarapymnan buǵan tómendegideı birli-jarym paıym qospaqpyn.
Meniń oıymsha, ádiletti jáne ıntellektýaldy Qazaqstan qurýǵa atsalysyp júrmin deıtin azamat árdaıym tarıhtan sabaq alyp otyrýǵa tıis. Al shyn tarıh qazirgi Qazaqstannyń óz-ózinen osyndaı keıipte qalyptaspaǵanyn, ony solaı etip «lenındik ult saıasatyn» júzege asyrýshylardyń qalyptastyrǵanyn, tıisinshe, tildik problemalarǵa qazaqtyń ózi emes, sonyń atymen jádigóı saıasat júrgizgen aıar saıasatkerlerdiń aıypty ekenin, demek, tildiń búgingi taǵdyry men jasandy ult jasaý máseleleriniń de sheshimi halyqtyń qolynda emes ekenin kórsetedi. Halyq arasyna baryp, jurtty orys tili negizinde uıyspaq qazaqstandyq ult ıdeıasyn «el birligi» degen ádemi sózdermen ómirge engizýge tyrysyp júrgen bılik qyzmetshileri halyqtyń emes, halyqtyń shynaıy pikirimen sanasa bermeıtin bıliktiń qamyn oılap júr. Ókinishke qaraı, bul solaı. Olar óz aıtqandaryn halyqqa qaıtkende moıyndatyp, «jeńýdi» maqsat etedi, óıtkeni jeńimpazdyń eshteńege jaýap bermeıtinin anyq biledi. Olardyń tarıhtan ózderinshe alǵan sabaǵy sondaı jáne olarynyń, moıyndaý lázim, jany bar...
Qazaq memlekettiligimizdi jańǵyrttyq dep qýanǵan 20-jyldary keńes ókimeti ony jańasha aýyzdyqtady: permanentti ashtyq saıasatymen kóshpendi jurtty ulttyq apatqa uryndyrdy (qazaq 17–18 jj. jalpy mólsheriniń bir shıregin, 21–23 jj. taǵy bir shıregin, al 31–33 jj. ashtan qyrylǵany bar, shetke ketýge shamasy jetkeni bar, jarty sanyn joǵaltty), ortalyqtan, Sibirden qazaq jerine kóship kelip, qonystanýshylarǵa, qazaq súıegi ústine jańa ómir qurýshylarǵa esikti aıqara ashyp qoıdy, ındýstrıalandyrý, tyń ıgerý kezeńderinde respýblıkaǵa ózge jurt ókilderin topyrlata tókti, alyp dalany konsentrasıalyq lagerge aınaldyryp, kazarmalyq sosıalızm kórigin qyzdyrdy, azamattardy jazyqsyz saıası qýǵyn-súrginge ushyratty (keńes ókimeti tusynda 340 myńnan astam jazalanǵandar, sonyń ishinde «úlken terror» jyldary 120 myńdaı sottalǵandar men 25 myńdaı atylǵandar táýelsizdik jyldary aqtaldy), qazaqtyń qasiretti tarıhyn ózge túgil, ózine de bilgizbedi. Solary úshin jalpy keńestik bılik te, Qazaq Respýblıkasynyń qýyrshaq úkimeti de eshqandaı jaýapqa tartylǵan joq, olardyń qylmysqa parapar qyzmetine táýelsiz memleket tarapynan saıası baǵa berilmedi. Bul jáıt bizdiń búgingi antıhalyqtyq nasıhat júrgizýshilerimizdiń senimine senim qosyp, boılaryna qýat beretin tárizdi...
Jer-sýy men halqy Orta Azıadaǵy 1924 jylǵy ulttyq-aýmaqtyq mejeleýden soń bir shańyraq astyna toptastyrylǵan ýaqytta respýblıka turǵyndarynyń úshten eki bóliginen astamyn qazaq quraıtyn. Sol kezde bıliktegi qazaq azamattary «1920 jyly jarıalanýyn jarıalanǵanmen, shynaıy kelbetine ıe bola almaǵan ulttyq respýblıka úshin udaıy kúresýmen júrgenderin, endi, eki ólke jer-sýy jurtymen birigip, halyqtyń alpys segiz paıyzy qazaq bolýy bul kúrestiń aıaqtalýyn kórsetip turǵanyn, osy sáttiń ony – ulttyq respýblıkany – jasaý jolyndaǵy jasampaz jumystyń bastalýyn bildiretinin» aıtqan edi. Alaıda ondaıdy – shyn mánindegi ulttyq respýblıkanyń ornaýyn qalamaıtyn jańa turpatty otarshyldar olardy tez bılikten taıdyrdy...
Orystandyrý men otarlaý saıasaty jeńisti shyńyna shyqqan elýinshi jyldary qazaq respýblıka turǵyndarynyń úshten birine de jetpeı qaldy.
Táýbá, odan beri qazaq demografıalyq dúmpý úderisin bastan keship, 1924 jylǵy jaǵdaıǵa seksen bes jyldan keıin qaıta jetti – 2009 jyly qazaqtyń úles salmaǵy barlyq halyqtyń úshten ekisinen asty. Taǵy da shyn mánindegi ulttyq respýblıka jasaýǵa qolaıly tarıhı sát týdy.
Shyn mánindegi ulttyq respýblıka jasaýǵa 1925 jyly múmkindik berilmeý sebebi – shynaıy bılik jańa otarshyldardyń qolynda turǵan. Al endi she? Álem moıyndaǵan memlekettik táýelsizdigimiz qolda turǵan 2009 jyly nelikten ondaı múmkindikti paıdalana almaı otyrmyz?
Onyń sebebin jamap-jasqap, jasyrýdyń endi esh qısyny qalmady – másele táýelsizdik alǵan eldiń bılik tutqalaryn otarshyl Reseı irgetasyn qalaǵan, Keńes Odaǵy ústemeleı júrgizgen orystandyrý saıasatynyń qurbandary ustap otyrǵanynda jatqan tárizdi. Olar elimizdi is júzinde eski otar aýqymy men ahýalynda ustaýǵa tyrysýda. Aramyzdaǵy orys dıasporasyn otarshyl Reseıdiń besinshi kolonnasyndaı kóredi. Sodan jasqanatyn emeýrin bildiredi, olarmen sanasý kerek deıdi. Qalaı bolǵanda da, ulttyq memleket jaıyndaǵy sózden shoshynýynyń sebebin elimizdiń «kópulttylyǵymen» túsindirgisi keledi.
Shyntýaıtynda, talaı jylǵy orystandyrý saıasatynyń qurbandary búgingi kórshimizdiń otarshyl emes, demokratıashyl Reseı ekenin paryqtaǵany lázim. «el birligin» qamtamasyz etý úshin solardyń yǵymen jańa ult qalyptastyrýǵa tyrysýdyń múldem qate jol ekenin uqqan jón bolmaq.
Bılik «memlekettik tildi damytý kerek, oǵan ýaqyt qajet» degen tirkesti jıyrma shaqty jyl boıy jalaýlatyp, jurttyń sanasyn ýlap bitirdi. İs júzinde memlekettik til –damyǵan til, ol tek qoldanys aıasyn keńeıtýdi tileıdi. Muny istegisi kelmeıtin orystanǵan saıası elıta túrli qısynsyz jeleýdi alǵa tartyp, eldi túrli syltaýmen aldaýsyratýyn jalǵastyrýda. Onyń memlekettik tildi bilýge májbúrlik týdyrýdy qaperine de almaıtyn mundaı bos áreketi qarjyny is júzinde qur ysyrap ete berýge aparýda, budan ári de tap solaı bola bererine kúmán joq. Eger tym bolmasa qarjy-qarajat salasyn, salyq tóleý qyzmetin memlekettik tilde júrgizse, odan barsha búdjetten qarjylandyrylatyn mekemeni, sosyn halyqqa qyzmet kórsetý salalaryn memlekettik tilde jumys istetse, memlekettik apparat pen onyń býyndarynyń konstıtýsıalyq talapty birinshi bolyp oryndaýyn qamtamasyz etse – jurtshylyqtyń memlekettik tilge degen qurmeti erekshe serpilispen oıanar edi. Ári, sol mekemelermen qatynas jasaýǵa qajet elý-alpys sóz ben sóz tirkesin eshqandaı qarjy shyǵyndamaı-aq, lezde úırenip alar edi. Al qarjyny memlekettik tilden resmı qoldanylýy yqtımal tilge tárjime jasaýshylar qataryn daıyndaýǵa jumsaǵan áldeqaıda tıimdi bolmaq.
El birligi doktrınasynyń jobasy bir elde ómir súrip jatqan qıly tekti jurttyń qazaqqa qurmet sezimimen qaraýyn qamtamasyz etpeıdi, qaıta, qazaqty óz jerinde dıaspora dárejesine túsirip, týrasyn aıtqanda, kemsitedi.
Eger shyn máninde el birligin qamtamasyz etýdi kózdeıtin doktrına jasaǵymyz kelse, onda, birinshi kezekte, halyqty qazaqtyń qasiretti tarıhy arqyly tárbıeleý sharalaryn júıeli júrgizýdi oılastyrý kerek. Syrttan kelgen jurt, qalasyn-qalamasyn, is júzinde qazaqtyń tarıhı quqtarynyń shektelýine janama túrde bolsa da qatysty boldy, tarıhpen tárbıeleý olarǵa sony uǵynýǵa járdemdesedi. Qazaqtyń shybynsha qyrylyp, tiri qalǵany toz-toz bolyp bosyp ketýine – alapat ulttyq apatqa urynýyna – qylmysty júıemen qatar, onyń degenine bas shulǵı bergen qýyrshaq úkimetimizdiń kináli ekenin paryqtap, onyń quqyqtyq izbasar-murageri bolyp tabylatyn búgingi bılik opyný qujatyn qabyldaýy kerek. Ol qazaqtyń qyzyl qyrǵynǵa ushyraǵany, shetelderge aýyp ketkeni úshin halyqtan keshirim suraýǵa tıis, bul búgingi oralman jaǵdaıyna durys qaraı alý úshin de, bosap qalǵan keńistikke ornyqqan kelimsek jurtqa tarıhı shyndyqty bilgizý úshin de qajet.
Ashshy shyndyq, qazaq basyna túsken aýyr tragedıa barsha jurttyń sanasyna jetken jaǵdaıda shyn birliktiń alǵysharttary qamtamasyz etiledi. Qazaq jerinde ómir súrip jatqan kúlli jurt eldiń baıyrǵy egesiniń tarıhı quqtary qalpyna keltirilýi qajettigin uǵynady. Memleket uıystyrýshy halyqqa qatysty tarıhı ádilettilikti ornyqtyrýǵa septesý arqyly ózderiniń de syıly turǵyn bolaryn túısinedi. Tek qazaq tóńiregine toptasý, sóıtip, qazaqtyń ulttyq memleketin bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵara otyryp, birlesken kóńil-kúımen ornatý – tynyshtyq pen birliktiń senimdi kepili bolmaq.
Eger el birligi doktrınasy mindetti túrde qabyldanýy kerek bolsa, onda ol osyndaı altyn ózekti arqaý etýi tıis. Qazirgi mazmuny oǵan múldem kereǵar bolǵandyqtan, jobany keri qaıtarǵan jón. Sonda ult qaıratkerleriniń ashtyq aksıasy bastalmaıdy. Sonda kúlli elin súıgen azamat el birligin nyǵaıtýdyń basqa da adastyrmas joldaryn tabýǵa jabylyp atsalysatyn bolady. 29 qarasha 2009 j.»
Halyq narazylyǵyn túsingen bılik belgili dárejede sheginiske bardy. Nátıjesinde ult qaıratkerleri ashtyq aksıasyn jasaǵan joq. Usynylǵan qujat jobasy el arasynda talqylandy. Sóıtip, qoǵamdyq uıymdar ókilderi el birligi doktrınasynyń jańa nusqasyn jasaýǵa tartyldy. Aqyry, 2010 jyldyń kókteminde jańa nusqa qabyldandy. Eski mátindegi «qazaqstandyq ult» degen termın qoǵamdyq uıymdar ókilderiniń qatysýymen jazylǵan qujatta alynyp tastalǵandyqtan, jurt tynshyǵandaı boldy. Alaıda jańa mátinniń mazmuny, shyntýaıtynda, bir qaraǵanǵa oryndy kórinetin sózdermen búrkemelep, alǵashqy jobada kózdelgen maqsatty dáıektep turǵan-tyn. Barsha ulttar ókilderiniń memleket ıesi qazaq aınalasyna toptasýy qajettigi sóz basynda birden jáne aıqyn da ashyq tujyrymdalmaǵan. Al úsh taraýǵa bólip taratqan el birligi haqyndaǵy durys jáne ádemi paıymdar astarynda jorymaly qazaqstandyq ultty jasaýdyń joldary belgilengen edi. Biraq oǵan eshkim kóńil bólmedi. Sondyqtan da basqarýdyń barlyq býyndaryndaǵy ulttyq múddege kereǵar sharalardy eki sózge kelmeı qoldaıtyn orys tildi, ıakı jany orystanǵan nemese quldyq sana shyrmaýynda qalǵan keńesshiler men atqarýshylar is júzinde doktrınany bir jaqty ǵana basshylyqqa aldy. Sóıtip, tyń bastamalar negizinde kúdikti reformalaryn jasaýǵa bilek sybanyp kirise berdi. Máselen, doktrınanyń 3-shi taraýynda memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý máselesine nazar aýdarylyp, «ony meńgerý árkimniń paryzy men mindeti» ekeni aıtylǵan. Ol árkimniń «jeke básekege qabilettiligi men qoǵamdyq ómirge atsalysýdaǵy belsendiligin aıqyndaıtyn umtylysy men yntalanýyna aınalýy qajet. Bul – sheshýshi basymdyq,
